15 agsq, iswK lIzrisLp aqy iswKF dI afjLfdI

15 agsq iswKF leI mnhUs idn hY ikAuNik 1947 ‘c ies idn iswK Bfrq dy gulfm hoey sn. ies idn iswKF gl sdIvI gLulfmI df aijhf jUlf pY igaf ik Bfrq dI afjLfdI leI kurbfn huMdy rhy iswK afpxI afjLfdI leI kuJ nf kr sky.iswK lIzrisLp ny afpxI kmaklI dy nfl iswKF nUM Bfrq dy vws pf idqf.ihMdU bRfhmxF ny ishqmMd kOmI soc nf AuBrn idqI aqy iswK lIzrisLp bRfhmxF dI pUC PVky GuMmdI rhI.

1947 vyly iswKF dI lIzrisLp BfvyN ajoky bfdlikaF nfloN grkI hoeI nhIN sI, pr AunHF iswK kOm dy BivwK ƒ mwdynjLr rwKidaF koeI sucwjf PYslf vI nf kIqf. aMgryjL Bfrq pfiksqfn dI vMz krn smyN ‘Kfilsqfn’ dI sQfpnf leI Aucycy qOr `qy XqnsLIl sn ikAuNik AunHF dy mn ivc iswKF dIaF kurbfnIaF aqy mhfrfjf rxjIq isMG pRqI siqkfr dI Bfvnf sI, pr iswK lIzrisLp ies sbMDI Tos PYslf nf kr skI. vfiesrfey ny iek bfAUNzrI kimsLn bxf ky iswKF ƒ alwg styt dyx vfsqy Aucycy Xqn vI afrMBy pr iswK lIzrisLp ny iksy pfsy lwq nhIN lfeI. mfstr qfrf isMG, bldyv isMG, mhfrfjf pitaflf XfdivMdrf isMG afid Bfrq `c sLfml hox ƒ hI TIk smJdy sn, jdik igafnI krqfr isMG iswKF dI afjLfd hoNd hsqI leI ‘vwKrI styt’ dy hfmI sn. pr igafnI krqfr isMG dI koeI pysL nf geI aqy akflI dl ƒ PMz muhweIaf krvfAux vflf motf snawqkfr bldyv isMG afpxy kfrKfinaF bdly smuwcI kOm ƒ BfrqI BwTI ivc suwt igaf.

bldyv isMG dI gwdfrI kfrn Bfrq dI gLulfmI pRvfn kr cuwky iswKF ƒ afjLfdI qoN qurMq bfad BfrqI gRih mMqrfly vloN ‘jrfiem pysLf’ krfr dy idwqf igaf, qF mfstr qfrf isMG hurIN gRihmMqrI ptyl qy pRDfnmMqrI nihrU ƒ imly, qF AunHF df ieko juafb sI, "ab vkq bdl cuwkf hY." eynI CyqI vkq bdl jfx nfl BfvyN mfstr qfrf isMG ƒ sB kuJ smJ af igaf sI, pr hux kIqf vI kI jf skdf sI? KLYr, mfstr qfrf isMG ny nihrU ƒ Bfrq afjLfd hox qoN pihlF dy kFgrs vloN kIqy vfady Xfd krvfey, qF nihrU sfP hI mUMh Pyr igaf. 26 jnvrI 1950 ƒ lfgU kIqy gey BfrqI sMivDfn `qy vI iswK mYNbr pfrlImYNtF ny dsqKq nf kIqy. pr nihrU ƒ pqf sI ik iswK hux Bfrq dI aijhI gulfmI shyV cuwky hn, ijQoN Auh sdIaF qk vI nhIN inkl skdy. ies leI Ausny iswKF dI pRvfh krnI hI Cwz idwqI. afpxy afp ƒ ksUqf Pisaf dyKky mfstr qfrf isMG ny ‘Kfilsqfn’ leI iswKF ƒ lfmbMd krnf afrMB idwqf. keI QfeIN ‘Kfilsqfn mfrc’ vI kwZy, qF nihrU ny mfstr qfrf isMG ƒ igRPqfr krky jylH suwt idwqf. ies mgroN mrn qwk mfstr qfrf isMG, ‘KLfilsqfn’ dI pRfpqI leI jUJdf irhf, pr Ausdy sfry Xqn ‘hvf ivc qlvfrF mfrn’ vFg QoQy hI sfbq hoey (mfstr qfrf isMG idloN byeImfn nhIN sI, pr 1947 `c bldyv isMG vloN guMmrfh krn krky Auh koeI Tos PYslf nf kr sikaf, ijsdf mlfl Ausƒ bfad ivc vwZ-vwZ ky KFdf irhf).

gLulfmI df isLkMjf ksdf vyK ky iswKF ny jdoN vwKry sUby dI mMg kIqI, qF kfPI kuwt-kutfpy mgroN 1 nvMbr 1966 ƒ ajokf lMgVf pMjfb, iswKF dy hwQ lwgf. iswK lIzrisLp dI nlfiekI kfrx keI pMjfbI boldy ielfky, hYWzvrks qy dirafeI pfxIaF df kMtrol kyNdr ny afpxy kMtrol ivc rwK ilaf. pMjfb punrgTn aYkt, 1966 dI Dfrf 78, 79, 80 muqfbk pMjfb dy dirafeI pfxI sbMDI PYslf krn df hwk vI kyNdr srkfr kol clf igaf, hflFik smuwcy Bfrq ivc ‘rfiepyrIan lfa’ lfgU hY, ijsƒ BfrqI sMivDfn dI mfnqf pRfpq hY. pMjfb df pfxI, ielfkf, hYWzvrks qy hfeIkort Kohky kyNdr ny afpxy hwQF `c kr ley qy Pqih isMG juMzlI cuwpcfp sB-kuJ pRvfn kr bYTI. AuWqoN idwlI drbfr dy ienHF joVy brdfrF dI dlIl sI ik ‘ijMnf Cotf pMjfb hovygf, Aunf hI iswKI df bolbflf hovygf.’ pr 1966 qoN bfad 7 vfrI pMjfb dI vfgzor sMBfl cuwky aKOqI akflIaF dy rfj `c sLrfb dI Kpq idnoN-idn vDdI hI ikAuN qurI geI? ikAuN sLrfb dy Tykydfr akflI dl dI pRDfngI qk phuMcdy rhy?

pMjfb dI sQfpnf smyN iswK lIzrF dI bUJVqf kfrn pMjfb qoN bfhr rih gey pMjfbI boldy ielfikaF qy hor mMgF ƒ lY ky drsLn isMG PyrUmfn ny ‘iswK homlYNz’ leI sLhfdq dy idwqI, qF byeImfn iswK lIzrF ny AusdI kurbfnI ƒ cMzIgVH nfl hI joV idwqf, qF jo iswKF dI afjLfdI dI gwl awgy nf qur sky. pr kOm ivc afjLfd hox dI qVp idn bidn pRcMz hoxI sLurU ho geI aqy ies ivcoN kOmI BfvnfvF ƒ pRgtfAuNdf ‘anMdpur df mqf’ sfhmxy afieaf. jdoN smuwcI kOm dI ‘anMdpur dy mqy’ pRqI pRqIbwDqf bxI, qF lONgovfl juMzlI ny aMdrKfqy ieMdrf gFDI nfl hwQ imlf ley. ijsdy iswty vjoN lONgovfl juMzlI ny ieMdrf ƒ akfl qKLq `qy hmlf krn df swdf vI dy Cwizaf. lONgovfl juMzlI dy swdy `qy BfrqI POjF jUn 1984 `c akfl qKLq `qy af cVHIaF aqy hjLfrF iswKF ƒ hirmMdr sfihb dy aMdr aqy bfhr mOq dy Gft Auqfr idwqf.

Bfrq qoN afjLfdI dI cfhnf rwKx vfly iswKF dy kqlyafm mgroN lONgovfl ny afpxy KMB hor iKlfr ley aqy 25 julfeI 1985 ƒ rfjIv gFDI nfl kOmGfqI smJOqf krky pMjfb dI mOq dy vfrMt ‘qy dsqKLq kr idwqy. axKI nOjvfnF ny ies ƒ CyqI hI soD idwqf aqy kOm dI afjLfdI leI sMGrsL arMB idwqf. 26 jnvrI 1986 ƒ akfl qKLq dy snmuK hoey ‘srbwq KLflsf’ smfgm ivc kOmI afjLfdI leI ‘KLfilsqfn’ df insLfnf imiQaf igaf. pr loVINdI vcnbwDqf, ivAuNqbMdI aqy isafxp dI Gft kfrx ‘KLfilsqfn’ leI arMB hoieaf iswKF df sMGrsL awDvfty hI dm qoV igaf. ‘KLfilsqfn’ leI sMGrsL PylH hox mgroN bfdlikaF ny iswKF dI vfgzor sMBflI aqy kOm ƒ kwtV ihMdU jmfq afr[aYs[aYs[ dy gihxy Dr idwqf. afpxy pMj sflf kfrjkfl dOrfn bfdl ny iswKF ƒ hr pwKoN afr[aYs[aYs[ dy gLulfm bxfAux leI itwl df jLor lfieaf. ieQoN qk ik akfl qKLq qoN ieh aYlfn krvfieaf ik KLflsf pMQ ‘lv kusL dI aOlfd’ hY. 1999 ‘c KLflsy df 300 sflf sfjnf idhfVf vI afr[aYs[aYs[ ƒ smripq kIqf qy bRfhmx vfjpfeI ƒ ies mOky muwK mihmfn bxfieaf. hux gurU gRMQ sfihb dy 400 sflf pihly pRkfsL idhfVy ‘qy bfdlikaF vloN ihMdUnumf muslmfn BfrqI rfsLtrpqI ey[pI[jy[ abdul klfm ƒ muwK mihmfn bxfieaf jf irhf hY.

kihx qoN Bfv ieh ik iswK lIzrisLp dI kOm nfl gwdfrI dy kfrx iswK kOm ajy qk gLulfmI hMZf rhI hY. hr Kyqr ivc iswKF df burf hfl hY. iswK iksfnI idnoN-idn qbfh ho rhI hY. idwlI drbfr dy jrKrId lIzrF dI vjh krky pMjfb ivc kxk-Jony df ksUqf gyV ipaf hoieaf hY. pMjfb sbMDI koeI Tos KyqI nIqI nf hox kfrn iksfn dI hflq idnoN idn pqlI huMdI jf rhI hY. iksfnI ‘coN nPf nf huMdf dyK iksfn jLmIn vycky hornF kMmF vwl ruicq ho rhy hn. qkrIbn sfrf duafbf ivdysLF ivc Dwky Kf irhf hY, jdik hux mflvy df vI iehI hfl huMdf jf irhf hY. iksfnI dy AujfVy leI pRmuwK qOr ‘qy BfrqI ZFcy dy nfl iswK lIzrisLp vI ijLMmyvfr hY. iesy qrHF pMjfb ivc iswKF ƒ Gwt igxqI ivc krn leI BweIey vsfey jf rhy hn. BeIaF ƒ vsfAux dI mnjLUrI sB qoN pihlF bfdl ny hI idwqI sI. iswK iksfn hirafxf, ihmfcl, rfjsQfn qy jMmU-ksLmIr vrgy guaFZI rfjF ‘c jLmIn nhIN KrId skdf, jdik BeIey, luiDafxy sLihr ‘c AuWcIaF-AuWcIaF koTIaF Ausfr rhy hn.

KyqI dy nfl snaq ivc vI BeIaF dI hI srdfrI hY. sLihrI iksm dy iswK dukfndfrF qy kfrKfnydfrF ƒ vI BeIey hI rfs afey hoey hn. Auh vI BeIaF ƒ hI lybr lgfky KusL hn ikAuNik Auh Gwt lybr ‘qy vI kMm krn leI rfjLI ho jFdy hn. BeIaF dy vws peI hoeI iswK kOm afriQk pwKoN qbfh ho rhI hY. jo pYsf iswKF dy hwQF ‘c rihxf cfhIdf sI, Auh BeIaF dy hwQF ‘c jf irhf hY. hflq ieQoN qk inwGr cuwkI hY ik pMjfb ivc isvl qy puils aPsr vI XU[pI; ibhfr dy hI lgfey jf rhy hn. isvl qy puils pRsLfsn ivc 60% aPsr XU[pI; ibhfr kfzr dy hn. rihMdy KUMhdy aPsr ihMdU hn. ies qrHF pRsLfsink qOr ‘qy vI iswK, gLulfmI dI jUn hMZf rhy hn.

iswKF dI nvIN pIVHI mIzIey dy pRBfv hyT lwcrpuxy vwl vD rhI hY. kys ktfAux df ruJfn idnoN idn vDdf jf irhf hY. ipMzF, sLihrF ksibaF ‘c nisLaF df bolbflf hY. kOm df nOjvfn nisLaF ‘c glqfn ho ky suwD-buwD gvf irhf hY. ies nfl sfzf smfijk isstm gVbVf irhf hY. pirvfrF ‘c qryVF pY rhIaF hn. qlfkF dI igxqI vD rhI hY. GrylU klysL vD rhy hn. bwcy, mfipaF qoN bfgLI ho rhy hn. gwl kI, sfrf vrqfrf hI iswKI isDFqF dIaF DwjIaF AuzfAuNdf pRqIq ho irhf hY. aPsos ieh ik ies hflq nfl nijwTx leI iswKF dI koeI kOmI ivAuNqbMdI vI AuWBrdI njLr nhIN af rhI. DVybMdIaF AuBfrn leI qF Xqn ivAuNqbwD ZMg nfl ho rhy hn, pr Bfrq qoN afjLfdI hfsl krn leI iswK kOm ‘c loVINdI jfgirqI dI vwzI Gft hY.

Bfrq qoN afjLfdI hfsl krn leI kI kIqf jfvy?

· byeImfn iswK lIzrisLp vloN hr pwKoN gLulfm bxf idwqy gey iswKF ‘c afjLfdI dI aihsfs jgfAux leI pRBfvsLflI iswK mIzIaf iswKF dy Gr ‘pMjfb’ ivc sQfpq kIqf jfvy. ies sbMDI ieMtrnYsLnl pwDr dI rojLfnf aKLbfr kwZx dy nfl tI[vI[ cYnl vI hovy, jo sMsfr Br dy iswKF dI afvfjL ƒ pysL kr sky. ies qoN ielfvf ipMzF ivc iltrycr rfhIN vI kOmI afjLfdI dI gwl pucfeI jfvy.

· ieMtrnYsLnl pwDr df izplomYitk afrzr iqafr krky iswKF dI afjLfdI leI lfmbMdI kIqI jfvy, ijvyN ipCly idnIN jnyvf ivc sMXukq rfsLtr dy dPqr mUhry mujLfhrf krky pihlf kdm puwitaf igaf sI. ieho ijhI lfmbMdI sMXukq rfsLtr dIaF sMsQfvF qoN ielfvf dysLF dIaF rfjDfnIaF ivc vI hoxI cfhIdI hY.

· jykr pMjfb asYNblI ivc afjLfd ‘KLfilsqfn’ df mqf pfs ho jfvy, qF dunIaF dI koeI qfkq iswKF ƒ afjLfd hoxo nhIN rok skdI ikAuNik kfƒnI qOr `qy Bfrq iek PYzrl dysL hY aqy iesdf sMivDfn hr kOm, smfj qy sUby ƒ ‘KudmuKiqafrI’ dI Cot idMdf hY (rvfieqI byeImfn akflI idwlI drbfr pRqI afpxI vPfdfrI pugfAux aqy iswKF ƒ mUrK bxfAux leI sMivDfn dIaF kfpIaF qF sfVdy rhy, pr iswK kOm dI afjLfdI leI kdy vI gMBIr nf hoey. BfvyN BfrqI sMivDfn dI Dfrf 25-bI qihq iswKF ƒ ihMdUaF df iek Bfg dwsx dI ihmfkq kIqI geI hY aqy iswKF ny iesƒ mfnqf vI nhIN idwqI hoeI, pr Pyr vI ies sMivDfn ivc aijhf bhuq kuJ hY. ijs rfhIN iswK afpxI afjLfdI vwl kdm awgy vDf skdy hn. imsfl vjoN jykr kYptn amirMdr isMG pfxIaF bfry KudmuKiqafrI df mqf pMjfb asYNblI ivc pfs kr skdf hY, qF iehI kMm akflI vI kr skdy sI. ieQoN qwk ik akflI qF KLfilsqfn bfry vI mqf pfs kr skdy sI).

jykr iswK lIzrisLp lwk bMnH ky ies pfsy qur pvy qF afjLfdI dI mMijLl dUr nhIN. kOmF dI afjLfdI dy sMGrsL lMmy jLrUr huMdy hn, pr sucwjI ivAuNqbMdI nfl CyqI vI sPlqf hfsl ho skdI hY. iksy ny TIk ikhf hY:-

ierfdy nyk hoN qo mMijLl cl kr afqI hY. smuMdr rfh dyqy hYN cwtfnyN QrQrfqI hYN.

1947 qoN iswK kOm dy gl pey gLulfmI dy jUly ƒ lfhux leI hux 15 agsq qoN hI pUrI qndyhI nfl lfmbMdI krky kOmI afjLfdI df inwTvF sMGrsL afrMBx dI loV hY.


© 2003, Sanjh Savera. All Rights Reserved.
info@sanjhsavera.com