|
|
||||||||||||||||
|
agsq 2, 2005, ipClIaF sfrIaF KbrF
afsLUqosLIaF dy smfgm dOrfn trFto dy iswKF vloN mujLfhrf imsIsfgf: (aYc ibAuro) bIqy aYqvfr 31 julfeI nMU imsIsfgf dy sMgq bYNkuaYt hfl ivwc idivaf jXoqI sMsQfn vloN kIqy gey smfgm ivwc Aus vyly KitafeI pY geI jdoN sRI gurU gRMQ sfihb aqy Kflsf pMQ dy muwZly isDFqF bfry AUl jlUl bolx vfly afsLUqosLIaF nMU isMGF nf jf ky vMgfr idwqf. sYNkiVaF dI qfdfd ivwc isMG isMGxIaF aqy bwcy ies mujLfhry ivwc sLfml hoey ijMnF afsLUqosLIaF dy smfgm ivwc sLfml hox vfly hr ivakqI nMU afsLUqosL dI aslIaq qoN jfxU krvfAux dI koisLsL kIqI. vrnxXog hY ik vwzI qfdfd ivwc ies smfgm ivwc sLfml hox vfly lok mujLfhrkfrIaF qoN jfxkfrI hfisl krky GrF nMU vfips prq gey. kuwJ lokF ny qF mujLfhrfkfrIaF qoN jfxkfrI hfisl kridaF mujLFhry ivwc sLfml ho ky afsLUqosL nMU nkfrn ivwc Xogdfn pfieaf. iswK aYm[pIjL aqy iewk aYm[pI[pI[ vloN idivaf jXoqI sMsQfn nMU idwqy pRsMsf pwqr df Jmylf vI awj sfrf idn pYNdf irhf. aYm[pI[ nvdIp isMG bYNs aqy aYm[pI[pI[ ivwk iZloN ny afpxy pRsMsf pwqr vfips lYNidaF ies nMU stfP vloN sfDfrx pRikRaf ivwc cuwikaf igaf kdm dwisaf. ieMtrnYt Aupr iewk ptIsLn df afgfjL vI kIqf igaf hY. ptIsLn sfeIn krn leI hyTF kilwk kro: ieilafsI nUM bWbr Kflsf vwlo jfno mfrn dI DmkI nvIN idWlI:- ieMzIan tI[vI dy most vFitz dy tYlIivjLn inrmfqf suhYyb ieilafsI ny aWj dfavf kIqf hY ik Aus nUM pMjfb dy vWKvfdI sMgTfn dy BgoVy aWqvfdIaF bfry iek pRogrfm idKfAux ipWCo bWbr Kflsf ieMtrnYsLnl qoN jfno mfrn dI DmkI bfry iek Kq imilaf hY| ihMdI ivc iliKaf Kq noiezf ivc Aus dy aflIaf pRozksnjL dy dPqr ivc pRfpq hoieaf hY ijs ivc DmkI idwqI geI hY ik jy Aus ny bI[ky[afeI aqy Kfilsqfn kmFzo Pors dy hor KfVkUaF bfry pRogrfm nUM aWgy pRsfr krnf jfrI rwiKaf qF Aus dI hwiqaf kr idwqI jfvygI| ieilafsI ny ikhf hY ik Aus ny noiezf puls kol aYP[afeI[afr drjL krvf idwqI hY| mfn dl vwlo sMsd vWl mfrc, vPd ny rfsLtrqpqI nUM Xfd pWqr idqf nvIN idWlI:- akflI dl (mfn) dy sYNkVy vrkr ny puls ijLafdqIaF qurMq bMd krn aqy pfrtI pRDfn ismrnjIq isMG mfn dI irhfeI dy nfl hI pMjfb leI iek ‘sLFqI pYkyj’ dI mMg krdy hoey aWj sMsd vWl mfrc kIqf| pfrtI dy pMj mYNbrI pRqIinD mMzl ny bfad ivc rfsLtrpqI ey[pI[jy abdwul klfm nfl mulfkfq vI kIqI| qKqIaF aqy bYnr cuWkI hoey akflI kfrkuMnf ny afpxf mfrc bMglf sfihb gurduafrf qoN suLrU kIqf aqy Aus nUM sMsd mfrg qy Kqm kr ky Drny Aupr bYT gey| mujLfhrfkfrIaF ny kfly coly pfey hoey sn aqy afpxy mUMh vI kflIaf pWtIaF vfl ZWky hoey sn| Auh ieh drsfAuxf cfhuMdy sn ik pMjfb puls vWlo pRgtfvy dI afjLfdI df hWk vI Koh ilaf hY| mfn aqy hor sInIar afgU 10 hPqy pihlF KfilsqfnI dI hmfieq ivc afvfjL AuTfAux leI bgfvq dy dosLf aDIn igRPqfr hn| pMj mYNbrI pRqIinD mMzl ny rfsLtrpqI klfm nUM dwisaf ik dysL dI afjLfdI qoN lY ky hux aWDI sdI qoN vWD smyN qwk isWK BfeIcfry dIaF BfvnfvF df kdy snmfn nhI kIqf igaf| blik ieh jnqk rfey pYdf krn leI isWK mMgf nUM qoV-mroV ky pysL kIqf jFdf irhf ik AunFH Aupr dihsLq nUM KwulIH Cot dyx dI Dfrnf Qopy jfx nUM jnqk hmfieq imldI rhy| pRqIinDI mMzl ny ikhf ik 10 sfl pihlf pMjfb dy mfVy hflfq ivc krIb 300 nojvfnF nUM igRPqfr kr ky qsIhy idwqy jFdy rhy hn aqy hux vI Kfilsqfn lihr ‘dI vfpsI dy nF qy qsLWdd df dor clfieaf jf irhf hY| rfsLtrpqI nUM pysL kIqy iek Xfd pWqr ivc ikhf igaf hY ik jy Bfrq srkfr nslI isafsI ivvfdF dy hWl leI nfigaF aqy ksLmIrIaF nfl gWlbfq kr skdI hY qF Auh iswK rfsLtrpqI dy hmfieqIaF nfl vfrqf ikAuN nhI kr skdI| pMjfb puls vWlo purfxy qsWLdd dy qrIky aqy siQqI nUM iPrkU rMgq dyx dy isafsI mnsUibaF nUM iDafn ivc rWKidaF mYmorMzm ivc ikhf igaf hY ik rfj nUM iPr qoN gVbV dI siQqI ivc DWky jfx qoN rokx leI rfsLtrpqI nUM iek sLFqI pYkyj’jfrI krnf cfhIdf hY| Xfd pWqr ivc ikhf igaf hY ik pMjfb ivc bWbr Kflsf kfrkuMnf aqy aKoqI afqmGfqI bWbrF dI igRPqfrI nUM pRcfrnf sWqfDfrI kFgrs dI rxnIqI dfihWsf hY qF ik pfrtI nUM GWt igxqIaF dI rKvflI vjoN pysL kr ky agfmIN pMjfb coxF ivc afpxIaF votF surwiKaq krn leI hor iPrikaF dy mYNbrF nUM KoPjLdf kIqf jf sky| suprIm kort vlo bfdl df mfmlf sMivDfnk bYNc nUM Byjx qoN ienkfr cMzIgVH: mfxXog suprIm kort vWlo sfbkf muWK mMqrI aqy soRomxI akflI dl dy pRDfn pRkfsL isMG bfdl ivruWD cWl rhy iBRsLtfcfr dy mfmly nUM sMivDfnk bYNc nUM Byjx qoN ienkfr kr idqf hY| aWj ieQy ies gWl dI jfxkfrI idMdy hoey pMjfb srkfr dy iek bulfry ny dwisaf ik mfxXog jsits ky[jI bflikRsLnn aqy mfxXog jsits bI[aYn sRIikRsLnf ny iek rsmI hukm jfrI krky ieh mfmlf CyqI suxvfeI leI cIP jsits nUM Byj idWqf hY| bUtf isMG nUM htfAux dy crcy nvIN idWlI: afeI[pI[aYs aiDkfrIaF dy qbfdilaF dy ivroD ivc ibhfr dy muWK skWqr jI[aYs[kMg dy ros vjoN CuWtI qy cly jfx kfrn pYdf hoey ivvfd dorfn kyNdrI gRih mMqrI vWlo qlb kIqy jfx qy ibhfr dy rfjpfl bUtf isMG aWj AunFH aWgy pysL hoey| afpxy ivvfd vfly PYsilaF kfrn kyNdr srkfr aqy kFgrs leI vfr-vfr idWkqf KVIaF kr rhy rfjpfl bUtf isMG nUM ibhfr ivDfnsBf coxF nUM dyKidaF rfjpfl dy ahwudy qoN htfey jfx dI mMg kFgrs dy aMdro hI hox lWg peI hY| ibhfr ivc aiDkfrIaF dy qbfdilaF dI gUMj sMsd ivc vI suxfeI dyxI pr mfrksI pfrtI dy sMsd mYbr ivkrm coDrI dy svrgvfs ho jfx kfrn lok sBf dI kfrvfeI mulqvI ho geI| ies qrFH srkfr dI sfK iek idn leI bc geI| kwlH nUM hMgfmf hox dI pUrI sMBfvnf hY| sRI bUtf isMG ny ptnf qoN idWlI phuMcidaF hI sRI pfitl nfl mulfkfq kIqI| ibhfr ivc ikAuNik CyqI hI coxF krvfeIaF jfxIaF hn,ies leI kFgrs ies rfj bfry hr idRsLtIkox qoN zUMGfeI nfl soc ivcfr kr rhI hY| ies leI sRI bUtf isMG nUM rfjpfl dy ahwudy qoN htf idqy jfx dI sMBfvnf vI pRgt kIqI jf rhI hY BfvyN ik ies bfry ajy kuJ vI spwsLt nhI hY| ies qoN pihlF ptnf ivc rfj Bvn dy sUqrF ny dWisaf ik bUtf isMG sRI pfitl dy sWdy qy aWj svyry hI idWlI leI cl pey sn| Bfjpf pRDfn qoN lok sBf ivc ivroDI iDr dy nyqf aYl[ky [azvfnI ny sLnIvfr sRI pfitl nfl gWlbfq kIqI sI aqy ies mfmly ivc dKl dI mMg kIqI sI| aiDkfrIaF dy qbfdly afAux vflIaF coxF nUM iDafn ivWc rWK ky kIqy hox df dosL sRI azvfnI ny lfieaf sI| rfjg vWlo muWK mMqrI ahwudy dy AumIdvfr inqIsL kumfr qy Bfjpf dy ibhfr dy pRDfn susILl kumfr modI ny dosL lfieaf ik ieh qbfdly rfjd dy pRDfn lflU pRsLfd Xfdv dy dbfa hyT kIqy gey qy AunFH ny bUtf isMG nUM rfjpfl dy ahwudy qoN htfey jfx dI vI mMg kIqI| pMjfb Br dy homgfrzF jvfnF vWlo jLbrdsqF ivKfvf cMzIgVH: srkfr iKlfP hox vfly ros pRdrsLnf qy DrinaF nfl nijWTx dI izAUtI krn vfly pMjfb dy homgfrz jvfn afpxIaF mMgf nUM lY ky aWj Kud hI kYptn srkfr iKlfP rfjDfnI dIaF sVkF Aupr Auqr afey| pMjfb Br ivco afey hjLfrF homgfrzF ny aWj ieQy mujLfhrf kIqf qy afKr ivWq mMqrI suirMdr isMglf vWlo aMdolnkfrIaF dy nyqfvF nUM gWlbfq leI skWqryq bulfey jfx bfad mfmlf sLFq hoieaf| jQydfr nMdgVH dy dKl nfl bVUMdI ivWc bIV df mfmlf inpitaf mMzI aihmdgVH : ipMz bVUMdI dI BojU pWq ivKy siQq gurduafrf arjun dyv nUM ipMz dy bfhr bxI KuWlI nvIN iblizMg ivWc qbdIl krn df mfmlf aWj Aus vyly inpt igaf jdoN qKLq dmdmf sfihb dy jQydfr bfbf blvMq isMG nMdgVH ny nvyN gurduafry dI kmytI dy hWk ivc PYslf idMdy hoey aYlfn kIqf ik purfxI iemfrq ivWc ipaf gurU gRMQ sfihb df srUp vwD qoN vwD pMj idn pihlf iksy sLrfrqI qWq ny koeI isafsI jF inwjI lfhf lYx leI ijMdrf qoV ky rwiKaf hY| ijLlHf luiDafxf dy sfry sRomxI kmytI mYNbrF aqy sfrIaF pfrtIaF nfl sbMDq isWK afgUaF dI hfjLrI ivWc AunFH bIqy idnF dorfn pulIs vWlo inBfey rol dI isPq vI kIqI| sRomxI kmytI pRDfn bIbI jgIr kor vWlo aYlfn anusfr aWj ijLlf luiDafxf dy sRmoxI kmytI mYbrF rGvIr ismG shfrn mfjrf ,hrpRIq isMG grcf ,blivMdr isMG bYNs , gurmyl isMG sMgyvfl,suirMdr isMG aqy bIbI blivMdr kor KtVf ny jQydfr jgdyv isMG qlvMzI sfbkf pRDfn ny mIitNMg kIqI aqy dovyN iDrF dy ivcfr suxy| ies dorfn keI vfr mfhol qlKI vflf vI bixaf pr koeI axsuKfvI Gtnf nhI vfprI| jQydfr blvMq isMG ny afAuNdIaF hI AunFH dovF iDrF dy afgUaf qo vfadf ilaf ik Auh AunFH df idWqf PYslf mMnxgy| ies qoN bfad AunFH dIvfn hfl nUM lWgy dovyN ijMdiraF dIaF cfbIaF lfeIaF aqy aMdr jf ky inrIKx kIqf| afpxf PYslf suxfAuNidaF jQydfr nMdgVH ny dfavf kIqf ik gurduafry ivWc gurU sfihb df srUp iksy sLrfrqI qWq ny kuJ idn pihlF hI rwiKaf sI| AunFH dy afdysL qy sMgq ny pUrn mirafdf nfl gurU gRMQ sfihb dI svfrI nUM siqkfr nfl nvyN bxy gurduafry ivWc Byj idWqf aqy bfad ivWc purfxy gurduafry aMdr bVI Auh smfD vI Zfh idWqI geI ijs bfr jQydfr ny sLrq rWKI sI ik Aus dy huMidaF Aus iemfrq ivWc bIV nhI sj skI| mfhol iek vfr Aus vyly nfjuLk ho igaf sI jdoN kuJ aorqF ny bIV ZuWkx leI ijMdrf KolHx qoN roikaf| idWlI gurduafrf pRbMDk kmytI ny jylH ivc bMd isWK nojvfnF dy jurmfny Bry pitaflf:- idWlI gurduafrf pRbMDk kmytI ny mYksIam jylH nfBf ivc bMd iek drjn isWK nojvfnF dy jurmfny adf krn dI aWj aihm kfrvfeI kIqI| isWK sMGrsL dorfn vWK-vwK kysF qihq jylH ivc bMd ieMnFH nojvfnF vWlo Aumr kYd dI sjLf pUrI kIqI jf cuWkI hY,pr jurmfny adf krny rihMdy sn| jurmfny dI ieh rkm zyZ lWK dy krIb hY| ies sbMDI aWj idWlI qo gurduafrf pRbMDk kmytI sInIar mIq pRDfn qrivMdr isMG ,mYNbr ieMdrjIq isMG moNtI aqy avqfr isMG smyq kfnUMnI slfhkfr kulivMdr isMG pitaflf puWjy| ieQoN Auh nfBf jylH ivc gey aqy jylH suprzYNt blbIr isMG BWtI kol jurmfny dI rkm adf krky rsId pRfpq kIqI| bfad ivc ieQy pRYsw kfnPrMs dorfn AunfH dwisaf ik isWK nojvfnF dy ieh jurmfny Brn sbMDI sRomxI Kflsf dl dy sInIar afgU BfeI suirMdrpfl isMG aqy isWK stUzYNts PYzrysLn dy afgU gurivMdr isMG vWlo ilKqI bynqI kIqI geI sI ik ieQy keI nojvfn aijhy hn jo 12-12 sflF qoN jylH ivc bMd hn| Auh afpxI Aumr kYd dI sjLf Bugq cuWky hn pr iPr vI irhfeI nhI ho rhI ikAuNik AunFH ny adflqF vWlo kIqy gey jurmfny nhI Bry| AunFH dWisaf ik ies bynqI pWqr qoN bfad idWlI gurduafrf kmytI dy pRDfn prmjIq isMG srnf ny kmytI dI aYmrjYNsI mIitMg sWd ky jurmfny Brn sbMDI mqf pfs kIqf|sRI srnf dI hdfieq qy hI kmytI vWlo cfro numfieMidaF ny aWj nfBf jylH ivc puWj ky isWK kYdIaF dy jurmfny dI bxdI rkm 1,44,000 rupey adf kIqI | Kflsf dl dy afgU suirMdrpfl isMG TrUaF,ijLlHf pRDfn prmjIq isMG mMzolI aqy PYzrysLn afgU gurivMdr isMG dI ies moky AunFH dy nfl sn| ihwq iPr dWs dyx kFgrsI pRDfn mMqrI df snmfn ikAuN kIqf sI pitaflf:- idWlI gurduafrf pRbMDk kmytI dy pRDfn prmjIq isMG srnf dy kuJ sfQIaF ny AunFH Aupr lfey dosLf df noits ilaf hY| AunFH ijQy gurduafrf bMglf sfihb ivc idWlI dMigaF nfl sbMiDq iksy vI ivakqI dy isLrkq qoN ienkfr kIqf, AuQy ieh vI afiKaf ik pMQk ihWqf leI kFgrs srkfr df sihXog lYxf glq nhI hY| AunFH spwsLt afiKaf ik aijhy sihXog qoN ibnF ivkfs aqy qrWkI asMBv hY| AunFH aijhf ieqrfjL krn vfilaF nUM svfl vI kIqf ik jykr kFgrs dI hI gWl hY qF iPr cfr so sflf sfjxf idvs smfgm qy pRDfn mMqrI zf[mnmohn isMG df snmfn ikAu kIqf igaf Auh vI qF kFgrsI hY| idWlI gurduafrf pRbMDk kmytI dy sInIar mIq pRDfn qrjIq isMG nfgI,vrikMg kmytI mYNbr avqfr isMG kflf aqy mYNbr ieMdrjIq isMG moNtI smyq kfnUMnI slfhkfr kulivMdr isMG ny aWj ieQy nrYx kotIMnYNtl rYstorYNt ivc kIqI pRYsw kfnPrMs dorfn afiKaf ik sRomxI kmytI dI pRDfn jfgIr kor aqy bfdl dl dI idWlI iekfeI dy afgU avqfr isMG ihWq vWlo sRI srnf Aupr lfey jf rhy dyosL bybuinafd hn| AunFH ikhf ik ijQy bIbI jfgIr kor df kiQq iBRsLtfcfr jWg jfhr ho irhf hY AuQy hI sRI ihWq ny vI afpxy kfrjkfl dorfn iBRsLtfcfr kIqf sI| gurduafrf bMglf sfihb dI kfrsyvf dorfn idWlI dI muWK mMqrI sILlf dIksLq nUM bulfAux dy mfmly qoN pYdf ivvfd nUM AunHF byloVf dwisaf| AunFH ikhf ik sRImqI dIksLq BfvyN kFgrs nfl sbMDq hY pr Aus df dMigaF afid nfl koeI sbMDq nhI hY | Aus smfgm ivc idWlI dMigaF nfl sbMDq koeI vI kFgrsI hfjLr nhI sI| aijhf isWD krn dI sUrq ivc AunFH ny asqIPy dyx dI pysLksL vI kIqI| AunFH spwsLt afiKaf ik idwlI dy hflfq muqfbk qF pRDfn mMqrI aqy muWK mMqrI nUM iswKf vWlo snmfn dyxf glq nhI hY | idWlI dy ieMnFH isWK afgUaF ny sRI ihWq vwlo sRI srnf dI aruV isMG nfl qulnf krn df vI noits ilaf| AunFH df kihxf sI ik srnf ieWQy hI nhI blik Auh qF pfiksqfn ivc bMd isWK aqy pMjfbIaF leI vI juJ rhy hn | AunFH ny pfiksqfn ivcly isWK kYdIaF dI irhfeI leI jnrl prvyjL muWsLrP nfl vI gwl kIqI| AunFH dWisaf ik idWlI gurduafrf pRbMDk kmytI vWlo PrFs ivc isWK kflj KolHx leI 50 lWK aqy skUl leI 25lWK rupey dyx df PYslf kIqf hYY| bIbI jfgIr kor dI srnf ivroDI ibafnbfjIL bfry AunFH afiKaf ik bIbI nUM cfhIdf hY ik Auh aijhf rsqf CWz ky gurmiq df pRcfr krn| isWK ivroDI dMigaf dI irport pysL nf krn qy afqm hWiqaf dI DmkI nvIN idWlI: dMgf rfhq kmytI dy pRDfn kuldIp isMG Bogl ny aWj DmkI idqI ik 1984 dy isWK ivroDI dMigaF dy bfry ivc nfnfvqI kimsLn dI irport jykr sMsd dy vrqmfn sYsLLn ivc pysL nhI kIqI geI qF Auh afqm hWiqaF kr lYxgy| Bogl ny aWj ikhf ik gRih rfj mMqrI isLv rfj pfitl ny jykr nfnfvqI kimsLn dI irport jykr sMsd dy vrqmfn sYsLLn ivc pysL nhI kIqI geI qF mYN sYsLLn qoN bfad sMsd aWgy afqm hwiqaf kr lvFgf| AunFH ikhf ik jWj nfnfvqI ny iesLfrf kIqf hY ik isWK ivroDI dMigaF leI kuJ kFgrsI nyqfvF nUM dosIL Tihrfieaf jf skdf hY| irport sMsd ivc pysL krn ivc iesy kfrn dyrI kIqI jf rhI hY qF ik aijhy kFgrsI afgUaF nUM bcfieaf jf sky jo sWLk dy Gyry ivc af rhy hn| AunFH ny ikhf ik ipCly 21 sfl qoN dMigaF dy bfry keI jFc kmytIaF giTq hoeIaF pr iek vI ivakqI nUM sjLf nhI imlI hY| gurdfs mfn nUM suxn leI kYnyzf vsdy pMjfbIaF ny 5 kroV rupey Krcy vYnkUvr (kYnyzf) pMjfbI gfiek gurdfs mfn ny rfqI AuWqrI amrIkf ‘c pMjfbI siBafcfrk soLa df nvF ieiqhfs isrijaf jdo vYnkUvr dy sB qoN pRisWD pysLitk kolsILam ienzor styzIam nUM sfzy 14 hjLfr pMjfbIaF ny jfm kr idqf| aWj qwk Bfrq dI bflIvuWz iPlm ieMzstrI dy cotI dy isqfry vI aijhf ikRsLmf nhI idKf sky| isrP sLfhruwK Kfn dy nF ipwCly sfl iPLlmI isqfiraF dy mltI -stfr soLa nUM dyKx leI pMjfbIaF smyq 10 hjLfr BfrqI afey sn| Aus soLa dI mihMgI itkt 300 zflr sI pr gurdfs mfn dy soLa dI itkt 65 zflr rWKI sI| pYisitk kolsIam dy styzIam ‘c gurdfs mfn df soLa dyKx leI pRvfsI pMjfbIaF ny sfZy 15 lWK zflr dy krIb Krc krvf ky nvF ieiqhfs isrijaf| sB qoN ivlWKx gWl ieh sI ik pihlI vfr kYnyzIam puls nUM sikEirtI amly nUM pMjfbI siBafcfrk soLa dorfn zMzy dI vrqoN nhI krnI peI| gurdfs mfn ny afpxy PojI vrdI vflI sMgIq mMzlI nfl akfl purK dI vMdnf qoN siBafcfrk sLfm suLrU kIqI qy klgIDr dsLmysL ipqf dI kurbfnI qy ilaf ky ivdf leI| ies cfr GMty dy arsy dorfn Aus ny ‘CWly’ qoN hIr qwk pRisWD gIqF dI Cihbr lfeI| srnf ny zfier nUM snmfnq krn vfly jQydfrF ‘c koeI Prk nhI : ihWq nvIN idWlI:- sRomxI akflI dl dy pRdysLk pRDfn avqfr isMG ihWq ny aprysLn bilAU stfr qy 1984 dy isWK kqlyafm leI dosIL kFgrs dy nyqfvF nUM ieQoN dy ieiqhfsk gurduafiraF ivc bulf ky snmfnq krn leI sRomxI akflI dl idWlI aqy idWlI gurduafrf pRbMDk kmytI dy pRDfn prmjIq isMG srnf dI jMm ky aflocnf kIqI hY| sRI ihWq ny sRI prmjIq isMG srnf dI qulnf 1919 ivc jilHaFvflf bfg sfky leI ijMmyvfr jnrl zfier nUM akfl qKLq sfihb qy isropf dy ky snmfnq krn vfly qKLq dy qqkflI jQydfr aruV isMG nfl kIqI| sRI ihWq ny ikhf ik ies qoN vWzI duWK qy sLrm vflI gWl hor kI ho skdI hY ik ijhVy kFgrsIaF nUM 1984 dy sfikaf qoN bfad gurduafiraF ivc mwQf tykx musLikl sI aWj AunfH nUM gurduafiraF ivc snmfn dy ky AunfH dIaF qfrIPF dy pul bMny jf rhy hn,AunFH kolo nINh pWQr rKfey jf rhy hn gurduafiraF dy aqy kom qy vriqaf 1984 df drd pYrF ivc rol ky rWK idWqf igaf hY| sRI ihWq ny ieljLfm lfieaf ik jnrl zfier nUM snmfnq krn vfly akfl qKLq dy qqkflIn jQydfr aruV isMG dy pfey pUrinaF qy clidaF sRI srnf srkfry drbfry afpxy inwjI suafrQF leI kFgrsI nyqfvF nUM snmfn ky isWK kom nfl DRoh kmf rhy hn jo afAux vfly smyN ‘c bVf Gfqk isWD hovygf| sRI ihWq ny ikhf ik idWlI isWK gurduafrf pRbMDk kmytI dy pRDfn prmjIq isMG srnf ny afpxf sRomxI akflI dl idWlI kFgrs dI sLih qy mihjL kFgrs nUM KusL krn aqy kFgrs nUM KusL krn aqy kFgrs leI hI bxfieaf hY aqy bdly ivc ieh vWzf isafsI lfhf lYxf cfhuMdy hn| AunFH ikhf ik kFgrs dIaF isWK kom nUM pfVo qy Zfh lfAux dIaF nIqIaF dI bdolq hI sRI srnf vWlo hirafxy leI vWKrI sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dy muWdy nUM AuBfiraf jf irhf hY qy EDr pfiksqfn nfl rl ky pfiksqfn dI kmytI nUM qkVf krky qy EDrlI hkUmq nfl rl iml ky sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI nUM kmjoLr krn dIaF sfijsLf ho rhIaF hn| sRI ihWq ny idWlI gurduafrf kmytI dy muKI vwlo hfl hI ivc pMjfb ivc PVy gey bWbr Kflsf ieMtrnYsLnl dy KfVkUaF dy sbMD ivc idwqy ibafn df vI gMBIr noits ilaf ik jy ieMnFH nUM muwK Dfrf ivc ilaFdf jFdf qF aijhIaF GtnfvF nf GtdIaF| AunFH ikhf ik sRI srnf muWK mMqrI kYptn amirMdr isMG dy kihx qy aijhy ibafn dfg ky ivdysLf ivc bYTy isWK grm iKaflI nojvfnF leI pRDfn mMqrI zf[mnmohn isMG qy dbfa pfAux dy mnsUby bxf ky pMjfb ivc muV awqvfd PYlfAux nUM hI hWlfsyLrI dy rhy hn| vrnxXog hY ik sRI srnf ny 26 julfeI nUM cMzIgVH ivc iek pRYsw kfnPrMs krky ihMdusqfn dI zf[ mnmohn isMG srkfr nUM slfh idWqI ik Auh ivdysL ‘c bYTy isWK KfVkUaF nfl gWl kry| jy Bfrq srkfr ivdysIL bYTy imjoL qy nfgy bfgI nyqfvF nfl gWlbfq kr skdI hY qF bfgI hoey isWKf nfl gWlbfq ikAuN nhI ho skdI| sRI ihWq ny pMjfb dy muWK mMqrI amirMdr isMG dI hwlf hI ivc lfeI geI gupq dubeI PyrI ijs nUM sRI srnf df kiQq afsILrvfd sI nUM aqI idlcsp qy rMgIn PyrI dWisaf| sRI srnf nUM lMmy hWQI lYNidaF sRI ihWq ny akflI dl dy burky ivc iPrdy kFgrs dIaF nIqIaF leI smripq kFgrsI eyjMtf nUM muV sfvDfn rihx df sWdf idWqf |AunFH ieljLfm lfieaf ik ieMnFH pMQ ivroDI qfkqF vwlo kFgrs dI sLih qy akflI dl ivc PuWt pfAux dIaF koisLsf kIqIaF jf rhIaF hn| kFgrs vWlo sRI srnf rfhIN dl dy komI pRDfn qy pMjfb dy sfbkf muWK mMqrI pRkfsL isNMG bfdl nfl jfLqI ikVH kWZI jf rhI hY| sRI ihWq ny jo idWlI gurduafrf pRbMDk kmytI dy sfbkf pRDfn qy mojUdf mYNbr vI hn,ny sRI srnf nUM apIl kIqI ik Auh ipCly 9 mhIinaF qoN ajy qwk iek vfr vI bulfeI nf jf skx vflI kmytI dI aYgjYLkitv mIitMg qurMq bulfAux qF ik kmytI dy pRbMDk ivclI pfrdrsLqf dy drsLn ho skx| puls qy ingm pRsLfsLn afhmo -sfhmxy luiDafxf(qijMdr isMG): iek ivigafpn kMpnI vlo ibnF mnjuLrI ley vWK-vWK cokF ivc tRYiPk aMbrylf sQfpq krky AunFH qy ivigafpn lgfAux dy mfmly ivc ngr ingm hux qk koeI kfrvfeI nhI kr skI| hux ijLlHf puls vwlo sLihr ivc hfdsy ivc jLKmI hoey ivakqIaF dI mdd krn dI pRyrnf dyx leI lgvfey borzF dy hyTF ivigafpn lgvf ky ingm pRsLfsLn leI nvIN musIbq pYdf kIqI jf rhI hY,ijs bfry koeI vI PYslf lYx dy muWdy qy ingm aiDkfrI byvWs njLr af rhy hn| ijLlHf puls ny ipCly idnIN sLihr dy lwgBg hr cok ivc aYs[aYs[pI vWlo ieh borz lgvf idqy ik durGtnf ivc jLKmI hoey ivakqIaF nUM hspqfl phuMcfAux vfly lokF nUM snmfnq kIqf jfvygf,ikAuNik ies qoN pihlF hfdsy dy isLkfr hoey lokF dI mdd krn vfilaF nUM puls vWlo pRysLfn krn kfrn lok aYmrjYsI hflq ivc iksy jLKmI nUM vI lok hspqfl phuMcfAux qoN guryjL krdy sn, ijs dy mWdynjLr puls ny AunFH dy mn ivco zr kWZx leI aijhy pbilk sQfnF qy sUcnf borz lgfey gey hn ijMnFH nUM lgfAux vflIaF kMpnIaF ny borz dy hyTF afpxy ivigafpn lgf idqy hn jo ivigafpn sbMDI ingm dy dfaivaf df mUMh icVf rhy hn| guVgfE Gtnf ny sfbq kIqf ik sMGrsL hI ieko -iek hiQafr : XycurI luiDafxf(qijMdr isMG) : guVgfE Gtnf dy bfad hoNzf kMpnI aqy srkfr vlo ikrqIaF dIaF mMgf mMny jfx nfl ieh sfbq ho igaf hY ik afpxy hWkf nUM hfsl krn leI sMGrsL hI ieko-iek rsqf hY| ies leI iekjuWt ho ky sMGrsL jfrI rWKIey| ieh apIl mfkpf dy poilt ibAUro dy mYNbr qy sInIar afgU sIqf rfm XycUrI ny sQfnk dfxf mMzI ‘c afXoijq ivsLfl rYlI ‘c iekqWr BfrI jnsmUh nUM sMboDn krdy hoey kIqI| AunfH ikhf ik rojIL,rotI aqy jLmIn hr ikrqI df muWZlf aiDkfr hY aqy AunFH dI pfrtI dysL dy hI ikrqI nUM AuplbD krfAux dy leI sMGrsL kr rhI hY| AunfH ny pMjfb Br qoN afey iksfnF snaqI mjLdUrF ,Kyq mjLdUrF, ibjlI kfimaF,aiDafpkF,aFgxvfVI vrkrF,afbdkfrF,ividafrQIaF smyq sI[pI[afeI aYm aqy sItU dy vrkrF nUM joLr dy ky ikhf ik Auh afpxIaF ltkdIaF mMgf dy leI pMjfb srkfr qy ieMnFH dbfa pfAux ik Auh vI gozy tyk dyvy| eykqf qy sMGrsL nUM ikrqIaF df sB qoN vWzf hiQafr dWsidaF AunFH rojIL,rotI, aqy jLmIn vrigaF buinafdI loVF aqy afm lokF dy hor ihWqF nfl juVIaF mMgf dy leI dysL Br ‘c agsq ‘c jn cyqnf lihr aqy sqMbr ‘c jn aMdoln clfAux df aYlfn kIqf| AunFH KWby pWKIaF dy dbfa ‘c af ky srkfr vWlo AunfH dIaF mMnIaF glIaF mMgf df hvflf idMidaF ikhf ik hux aijhI siQqI bx cuWkI hY ik asIN dbfa bxfvFgy aqy srkfr sfnUM ienkfr nhI kr skygI| AunFH guVgfE Gtnf qoN kuJ iswKx dI apIl kridaF ikhf ik sfzf iksy nfl vI inWjI JgVf nhI,isrP hWkf dI lVfeI hY| Auh iml jfxgy qF ieh afpxy afp muWk jfvygI| sRI gurU gRMQ sfihb dI zfk itkt jfrI krn df ivroD krFgy : mfn PiqhgVH sfihb:sRomxI kmytI dI pRDfn bIbI jfgIr kor ihMd srkfr nfl iml ky jo sRI gurU arjun dyv jI aqy jgq sMsfr dy mflk sRI gurU gRMQ sfihb jI dI jo zfk itkt jfrI krn jf rhI hY,Auh bhuq hI glq gWl hovygI| ieh ibafn aWj s[ismrnjIq isMG mfn ny afpxy vkIl hrdyv isMG,gurpIRq isMG sYxI aqy dIpieMdrisMG jo AunFH nUM pI[jI afeI hsqpfl imlx gey rfhIN jfrI krvfieaf| AunFH ikhf ik mYN puWCxf cfhuMdf hF ik jfgIr kor nUM isWK pRMprfvF bfry nhI pqf| jykr pqf hY qF myry anusfr AunFH df idmfgI sMquln ivgV igaf hY jo bRihmMz dy mflk nUM iek sfDfrn itkt rfhIN jfrI krvfAux jf rhI hY| sRI gurU gRMQ sfihb dI loV ihMd srkfr nUM hY nf ik ihMd srkfr dI loV sIR gurU gRMQ sfihb nUM| sRomxI akflI dl aimRMqsr smUh isWK jgq nUM apIl krdf hY ik aijhy PYsly df purjoLr ivroD krn| AunfH ikhf ik bfdl aqy kYptn iek isWky dy pihlU hn jo smyN dIaF srkfrF nfl iml ky isWK kom df nuksfn krdy hn aqy isWK dI sLfK nUM bdnfm krnf cfhuMdy hn| AunFH ikhf ik sRomxI akflI dl aMimRqsr ies df zwt ky ivroD krdf rhygf| btflf kFgrs dy iek vWzy DVy ny syKVI pirvfr qy kIqy isafsI hmly btflf: hmy qoN apno ny lutf gYro mY khf dm QF,hmfrI iksLqI QI vhF zUbI jhF pfnI km QF ‘kuJ aijhf hI ho gujLiraf hY btflf ivc kFgrs nfl,iksy dy ijLhn ivc hI nhI afieaf hovygf ik pihlF 14 hjLfr dy Prk nfl| btflf aYm[aYl ey dI sIt ijWqx qy iPr ngr koNsl dIaF 33 sItF ivco 26 qy kbjLf krn vflI kFgrs df ieh hfl huMidaF nobq ieQoN qWk af phuMcygI ik eynI isafsI qfkq hox dy bfvjUd afpxy hI ngr koNsl pRDfn nUM BfrI ivroD dy clidaF mjLbUrn CuWtI qy Byjxf pY jfvygf| btflf ivc kFgrs dIaF musLklF df aMq ieQy hI nhI hoieaf aqy iek joLr ajLmfeI qy sLkqI pRdrsLn df mfmlf ieQo qwk af puwijaf hY ik ies dI pRqWK qsvIr bIqy kWlH ngr koNsl dI mhInfvfr mIitMg ivc mcI KlblI qoN sfhmxy afcuWkI hY| ivsyLsL qor qy ijLkrXog hY ik kWlH hoeI ngr koNsl dI mIitMg ivc 33 ivco 27 dy krIb koslr mojUd sn,ijMnHF ivco 5 akflI -Bfjpf dy aYm[sI sn pr jdoN do aihm qy ivvfdq mwuidaf mqf nM 98 qoN 99[8 kroV df kmytI Gr Gr leI krjLf aqy sLihr ivc iek kFgrsI vWlo srkfrI jLmIn qy kIqy jf rhy kbjyL nUM lY ky qkrfr suLrU ho geI qF iPr AuQy sfrIaF isafsI hWdF tWp KUb gflI gloc qy jLbrdsq hMgfmf hoieaf| ies hMgfmy df idlcsp pihlU ieh vI irhf ik Aukq dohF miqaF qy akflI-Bfjpf dy mojUd 5 koNslr qF aVy hI sn pr nfl hI asLvnI syKVI dy nfl cWl rhI nfrfjL DVy df ieh dfavf irhf ik hfAUs ivc mojUdf kFgrs dy 22 koNslrF ivc 12 koNslr sfzy nfl af KVoqy sn ijs qoN syKVI DVy dI kFgrsIaF qy pkV df aMdfjLf sihjy hI lgfieaf jf skdf hY| eynf hMgfmf hox qoN bfad kuJ jfxkfr df mMnxf sI ik sLfied ieh sfrf gMBIr mfmlf kuJ sUJ bUJ vfly isafsI kFgrsIaF dy ivc pYx nfl ieQy hI Twp ho jfvy qy kFgrs dI lfj bWc jfvy pr jykr iksy pfrtI df isafsI cIrhrx AusdI iksmq ‘c hI iliKaf hY qF iPr ikQy TMzy pYNdy hn dovy DVy| qy kuJ hoieaf vI aijhf,kWlH dI mcI KlblI qoN bfad aWj svyry iek vfr iPr kFgrsI gulsLn kumfr dy Gr syKVI ivroDI DVf iekWTf ho igaf qy AuQy KUb cly isafsI ivroDI qIr| btflf dI isafsq ‘c vfpry Aukq sfry Gtnf cWkr nfl pMjfb kFgrs dy pRDfn s[dUlo dI Aus muihMm nUM vI BfrI DWkf lWgf hY ijs qihq Auh kFgrs nUM mjLbUq krn leI idRV sMklp krI bYTy hn|hux vyKxf ieh hY ik Aukq sfry mfmly dy qul PVn nfl kFgrs dI ivroDI iDr akflI-Bfjpf qF KusIL ivc gWdgd ho rhI hovygI| pr jykr smF rihMidaF pMjfb kFgrs qy hfeIkmFz ny btflf ivc afpxIaF ivc iCVI jMg qy kfbU nf pfieaF qF inrsMdyh hI ijQy btflf ivco kFgrs df coxF ivc sPfieaf ho skdf hY,AuQy nfl hI ieQoN bgfvq dIaF AuWTx vflIaF lptF pMjfb dI pUrI isafsI iPjLf ivc afpxf rMg ZMg ivKf skdIaF hn| pRvfsI pMjfbIaF leI aiq afDuink PlYt bxfvFgy: bfvf vYnkUvr :pMjfb hfAUsPYNz dy cYarmYn aqy kwul ihMd bYrfgI (vYsLnv) mhfsBf mMzl dy pRDfn ikRsLn kumfr bfvf ny vYnkUvr (kYnyzf) ivc iek mIitMg nUM sMboDn krdy hoey ikhf ik ivdysLf ivc vsdy pMjfbIaF leI hfAusPYNz vwlo bhu-mMijLly aiq afDuink PlYt bxfey jfxgy| sRI bfvf ny ikhf ik ieh PlYt pihlF luiDafxf jlMDr aqy kpUrQlf ivc Ausfry jfxgy aqy hor sLihrF ivc pRvfsI BfrqIaF dI mMg qy PlYt bxfey jfxgy| sRI bfjvf ny ikhf ik AunFH ny ieQy af ky dyiKaf hY ik ieQy vsdy pMjfbIaF dy mnF aMdr afpxy dysL Bfrq aqy pMjfb dI imWtI df moh hY| AunFH ikhf ik ieQoN dy ho rhy Kyz myly,siBafcfrk myly qy sLhIdF dI Xfd ivc krvfey jf rhy myly ies gWl df pRqIk hn ik ivdysLf ivc vWsdy pMjfbIaF dy mnF aMdr Kyz aqy siBafcfr leI ikMnf sQfn hY| sRI bfvf ny ikhf ik pMjfb dy muWK mMqrI kYptn amirMdr ies gWl nUM XkInI bxf rhy hn ik ivdysILaF nUM jfiedfdf sbMDI jF hor iksy iksm dIaF smWisafvF df sfhmxf nf krnf pvy| sRI bfvf ny ikhf ik ivdysLf ivc vWsdy pMjfbIaF nUM pMjfb dy bhuWpKI ivkfs leI aihm Xogdfn pfAuxf cfhIdf hY| dUlo dI kfrjLsYLlI qy AunFH dy DVy bfry cricaF ny joLr PiVaf jlMDr: kFgrs hfeIkmFz dy afsILrvfd nfl mrhUm muWK mMqrI byaMq isMG dy DVy dy BrosyXog sLmsyLr isMG dUlo dy pMjfb kFgrs dI pRDfngI df qfj sMBflidaF hI inrfsL hoey pey kFgrsIaF ‘c joLs af igaf hY| iesy dorfn hI dUlo dI kfrjLsYLlI aqy AunFH dy DVy sbMDI keI qrFH dy cricaF df bfjLfr grm hY| iek crcf qF ieh vI hY ik ikqy sRI dUlo sUby dy kFgrsI vrkrF nUM aPsrsLfhI ivruWD BVkfa qF nhI rhy hn| Xfd rhy ik sRI dUlo ipCly idnIN pRDfn bxn mgroN pihlI vfr jd jlMDr afey qF AunFH arbn astyt ‘c aYzvokyt zI[pI sihgl dy invfs qy AunFH kFgrsI vrkrF nfl gWlbfq dorfn Aus Drny nUM Auicq Tihrfieaf jo ijLlHf jlMDr kFgrs dy ahudydfrF ny zI[sI kMplYks dy bfhr idqf sI aqy Aus Drny rfhIN hI kFgrsIaF ny ijLlHf pRsLfsn dI nfkfmI,iBRsLtfcfrI aqy keI hor muuWdy AuTf ky nvIN prMprf nUM jnm idwqf sI| Aus vkq sRI dUlo ny ijs qrFH Drnf lfAux vfly kFgrsIaF nUM hWlfsyLrI idqI Aus nfl pfrtI jQybMdI ‘c iek nvF sunyhf igaf hY| iesy dorfn kY[amirMdr isMG dy iek ivsLvfs pfqr ny afpxf nF nf Cfpx dI sLrq qy dwisaf ik kYptn srkfr ny ipCly sfZy iqMn sfl aPsrsLfhI nfl bhuq hI vDIaf sMbMD kfiem kIqy hn aqy bhuqy mfmilaF ‘c kYptn amirMdr isMG ny nf kyvl afpxy aPsrF nUM KuwlI CuWtI idwqI hY blik keI mfmilaF ‘c muWK mMqrI ny aPsrF df hr qrFH bcfa vI kIqf hY|hux ivDfnsBf coxF ‘c isrP zyZ sfl rih igaf hY ies leI kY[amirMdr isMG qy AunFH dy sihXogI ieh kdI nhI cfhuMdy ik aPsrsLfhI aqy srkfr dy irsLiqaf ‘c kuWVqx pYdf hovy| muWK mMqrI dy njLdIkI sUqrF df kihxf hY ik jy hux ies styj qy sUby dy kFgrsI iBRsLtfcfr aqy pRsLfsLn dI nfkfmI vrgy muWdy AuTfAuNdy huMdy hn qF jnqf ‘c ies df isMgnl nYgyitv jfvygf| dUjy pfsy sUby dI aPsrsLfhI ny vI dUlo dy aijhyy ibafnF nUM psMd nhI kIqf aqy aMdrKfqy kfPI aPsr byaMq isMG dy DVy nfl nfrfjLgI vI pRgtf cuWky hn| sUqr dWsdy hn ik hux jy sRI dUlo dy kihxy qy pMjfb ‘c qbfdilaF df dor cilaF qF aPsrsfhI vrg aqy sRI dUlo ivcfly dUrI hor vwD jfvygI| hTUr dy amrjIq dI vYnkUvr dy kWbzI tUrnFmYt dorfn mYdfn ivc hI moq vYnkUvr(kYnyzf)Bfrq qoN aMqrfsLtrI kWbzI mYc Kyzx afeI pMjfb dI kWbzI tIm nUM aWj Aus vyly vWzf sdmf phuMicaf jdoN tIm df qkVf qy nfmI iKzfrI amrjIq isMG (aMbI) Kyz mYdfn ivc hI dm qoV igaf| 25 sflf amrjIq isMG ijhVf ik aMbI dy nF nfl msLhUr sI pMjfb ivc luiDafxf ijLlyH dI jgrfE qihsIl ivc pYNdy ipMz hTUr df vfsI sI qy EtFrIE dykWbzI kWlbf dI spFsrisLp qy kYnyzf-amrIkf dI aMqrrfsLtrI tUrnFmYNtf ivc Bfg lYx leI kYnyzf afieaf sI| aWj vYnkUvr nyyVy srI dy bYl afrt sYNtr dy Kyz mYdfn ivc Aus dI tIm df afKrI mYc sI qy agly hPqy Ausny Bfrq prq jfxf sI| ies qoN pihlF Auh EntfrIE dy aMqrfsLtrI kWbzI tUrnFmYNtf qoN ielfvf ivsLv dIaF rfsLtr KyzF ivc aYNzimMtn ivKy Bfrq dI pRqIinDqf kr cuWkf sI| pMjfb df mfhol ivgfVn vfilaF nUM bKisLaf nhI jfvygf ,Auh BfvyN mfn hovy BfvyN bfdl :kYptn sunfm:sLhId AUDm isMG dy 66vyN blIdfn idvs moky muWK mMqrI kYptn amirMdr isMG ny ikhf ik pMjfb dI kFgrs srkfr sUby dy lokF nUM shUlqF dyx aqy sUby dy ivkfs leI pUrI qrFH vcnbWD hY ,ijsdy cldy 20 agsq nUM sfbkf pRDfn mMqrI sv[rfjIv gFDI dy jnm idvs moky sUby dy Coty iksfnF nUM muPq ibjlI-pfxI dyx df aYlfn kIqf jfvygf jdik 11 agsq nUM Bfrq dy pYtrolIam mMqrI mxIsMLkr aeIar vlo biTMzf irPfienrI pRojYkt nUM iPr qoN cflU kIqf jfvygf| muWK mMqrI ny sLrDFjlI smfroh nUM sMboDn kridaF ikhf ik sfzf PrjL bxdf hY ik asIN aijhy sLhIdF nUM Xfd rWKIey ijMnFH sfzy dysL dI afLjLfdI leI kurbfnIaF kIqIaF| AunFH ikhf ik ajy vI sYNkVy sLhId aijhy hn ijMnFH dy asIN nF qWk nhI jfxdy pRMqU mYN aijhy sLhIdf dI sUcI mMgI hY qF jo pqf lWg sky ik ieMnFH lokF ny sfzy dysL nUM afjLfdI idvfAux leI kurbfnIaF idWqIaF| AunFH ikhf ik pMjfb df mfhol ivgfVn dI koisLs krn vfly iksy vI sLKsL nUM bKLisLaf nhI jfvygf Auh BfvyN ismrnjIq isMG mfn aqy pRkfsL isMG bfdl hI ikANu nf hovy| AunFH ikhf ik sfzI srkfr pRdysL dy ivkfs leI 50 vWzIaF ieMzstrIaF lY ky afeI hY ijs nfl sUby dy lgpg 2 lWK byrojLgfrf nUM rojLgfr imlygf| kfr-ryl tWkr ‘c ieko pirvfr qy iqMn jIa hlkf luiDafxf(qijMdr isMG):- luiDafxf -DUrI rylvy lfeIn qy ihMmq isMG ngr dy nyVy sI-5 rozy Pftk qy iek mfrUqI jYn kfr aqy ryl gWzI drimafn hoey drdnfk hfdsy ivc mfrUqI kfr svfr pirvfr dI moq ho geI| imlI jfxkfrI muqfbk luiDafxf qoN ihsfr jfx vflI 6 aYl[jy[aYc ryl gWzI jo ik afpxy inrDfrq smyN qoN qkrIbn aWDf GMtf dyrI nfl 2[10 qy rvfnf hoeI sI,ijAu hI ies rozy Pftk qy puWjI qF lfeInF pfr kr rhI kfr nUM GVIsdI hoeI qkrIbn 300 gjL dUr lY geI| hfdsf eynf jLbrdsq sI ik kfr dy do tuWkVy ho gey| csLmdId gvfhF muqfbk byiDafnI ivWc kfr dy zrfeIvr ny ryl gWzI vwl iDafn nhI idWqf| lfeIn dy aYn ivckfr phuMc ky Aus dI ingfH iblkul isr qy puWj cuWkI ryl gWzI vWl geI qF Gbrfht ivc Aus qoNN kr bMd ho geI| kfr ivco imly mobfeIl Pon aqy ibjlI dy iek ibWl qoN imRqkF dy Gry pirvfrk mYNbrF nMU sUcnf idWqI geI| isWK ieiqhfs ivgfVn vfilaF nUM qfVnf luiDafxf(qijMdr isMG):- ieQoN dy sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dy mYNbrF aqy gurduafrf pRbMDk kmytIaF dy mwuKIaF ny isWK ieiqhfs nUM ivgfVn vflIaF jWQybMdIaF nUM qfVnf kIqI hY| bfbf bMdf isMG bhfdr PFAUNzysLn dy sWdy qy gurduafrf sRI gurU isMG sBf srfBf ngr ivKy hoeI mIitMg ivc sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dy mYNbr avqfr isMG mWkV, gurmyl isMG sMgovfl, Tykydfr kyvlieMdr isMG aqy hrpRIq isMG grcf qoN ielfvf akflI afgU amrjIq isMG BftIaf,gurduafrf isMG sBf purfxI sbjIL mMzI aqy akflgVH dy pRDfn svrn isMG,isrjnDfrf dy pRDfn krmjIq isMG aojlf,mihMdr isMG soZI cyarmYn,bIbI rivMdr kor,pRDfn isMLgfrf isMG qoN ielfvf 42 isMG sBfvF dy pRDfn aqy jnrl skWqr mojUd sn | sRI mWkV ny ikhf ik isWKf nUM ivrsy nflo qoVn leI pMQk ivroDIaF vWlo hux koeI nvyN Xqn nhI afrMBy gey,sgoN ieh qF afrMB qoN hI sfijsLf rcdy afey hn| isWK kom dy pihly bfdsLfh (bfbf bMdf isMG bhfdr) sbMNDI vfd-ivvfd,hux AunfH nUM bYrfgI vjoN AuBfrn df Xqn kIqf jf irhf hY| aijhIaF sfijsLf df sfhmxf krn leI sFJI muihMm clfAuxI pvygI| sRI sMgovfl ny ikhf ik ies sbMDI sRomxI kmytI Tos inrxy lY rhI hY| AunFH ikhf ik kom nUM gorvmeI ivrsy nfl qoVn vflIaF kfrvfeIaF nuM TWlH pfeI jfvygI| svrn isMG ny lyKkF aqy bwuDIjIvIaF nUM ikhf ik Auh isWK sLhIdf pRqI ieiqhfsk qWQf nUM sfhmxy ilafAux| isrjnDfrf dy pRDfn krmjIq isMG aojlf ny ikhf ik komI ieiqhfs dI sMBfl qoN avysly nhI hoxf cfhIdf| bfbf bMdf isMG bhfdr PfAUNzysLn dy skWqr jnrl crnjIq isMG ny aYlfn kIqf ik bfbf bMdf isMG bhfdr bfry ilKI jfx vflI nvIN pusqk leI 11,000 rupey dy ky lyKk df snmfn kIqf jfvygf| Tykydfr kyvlieMdr isMG ny ikhf ik sRomxI kmytI isWK jQybMdIaF dy sihXog nfl ieiqhfs ivgfVn vfilaf df tfkrf krygI| bIbI jfgIr kor virHaF bfad afiKr hoeI pysL, jLmfnq qy irhfa cMzIgVH:- sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dI pRDfn bIbI jfgIr kor afpxy ivruWD afsrf trWst dI muKI kulbIr kor DfmI vWlo dfier mfxhfnI sbMDI ptIsLn dI suxvfeI dy clidaF virHaF bfad afiKr aWj juzIsILal mYijstRyt ikrn bfl dI adflq ivc pysL ho geI| bIbI nUM sMmn qfmIl hox ivc ieMnI dyr lwg geI ik iqMn jWj afpxI imafd pUrI krky afpxy jWdI sUby pMjfb prq gey| bIbI nUM aWj jWj ny 10 hjLfr rupey dy muclky dI jLmfnq qy irhfa kr idWqf| iek bjuLrg ny AunFH dI jLmfnq dy bFz Bry| bIbI nfl AunFH dy hmfieqI BfrI igxqI ivc afey sn pr jWj ny sB nUM bfhr jfx leI kih idWqf| jWj ny ros Bry lihjy ivc ikhf ik bIbI dy 50-50 bfzIgfrz qF nhI ho skdy| jWj dI nfrfjLgI vyK ky bIbI ny afp hI afpxy hmfieqIaF nuM bfhr jfx leI kih idWqf| jLmfnq dy bFz svIkfr krn smyN isLkfieqkrqf kulbIr kor DfmI aqy bIbI jfgIr kor dovF dy hsqfKr hoey| adflq ivc bYTy bIbI nUM afpxy hmfieqIaF qoN ieh pwuCdy sixaf igaf ik Aus aorq DfmI ny AunfH ivruWD mfxhfnI df dfavf kIqf hY| jLmfnq qy irhfa hox qoN bfad bIbI ny ikhf ik AunFH nUM kfnUMn qy pUrf Brosf hY aqy Auh ies mfmly ivc aMq qk lVygI| AunfH df kihxf sI ik AunfH nUM qF ieh vI nhI pqf ik AunFH ivruWD ieh ptIsLn dfier ikAuN kIqI geI| bIbI df ieh kihxf hY ik jdoN Auh muWK syvfdfr dy ahuwdy qy kMm kr rhy sn qF trWst dy kuJ lok AunFH kol afey| Aus vyly AunfH ivc mqByd cWl rhy sn| AunFH ny trWst dy ahudydfrF sfhmxy pysLksL vI rWKI sI ik Auh gurU Gr dy pYsy nUM Krfb qF nhI kr skdy pr jy bwicaF dy jIvn nUM dyiKaf jfvy qF Auh smyN-smyN qy loV pYx qy trWst nUM rkm dyx leI iqafr hn| AunFH df kihxf sI ik AunFH ny qF ieMnIH hI gWl khI sI pr sRImqI DfmI ny AunFH ivruWD mfxhfnI dI ptIsLn ikAuN dfier kIqI ies bfry kuJ nhI ikhf jf skdf| milkf qoN bfad hux mnIsLf milkf syLrfvq qoN bfad mnIsLf koeIrflf dI vfrI hY| pRmuwK nypflI adfkfrf nUM afAux vfly idnF ivc iek qrFH nfl agnI pRIiKaf ivc lMGxf pvygf| ikAuNik ieMtrnYt qy muhWeIaf iek 19 imMt dI asLlIl iPlm dI hIroien dI sLkl sUrq Kqry dI hWd qk mnIsLf nfl imldI hY| ieh iPlm vI iblkul Ausy qrjL qy hY ijs qy milkf syLrfvq dI sLkl sUrq nfl myl KFdI iek mYksIkn lVkInUM sWcmuWc dI milkf syLrfvq bxf idwqf igaf sI| BfrqI asLlIlqf PYlfAux vfly vYbsfeIt msflf porn mUvI vWlo DVfDV vycI jf rhI hY ies kilWp ivc mnIsLf df koeI rol nhI pr Aus ivc kMm kr rhI lVkI dy mnIsLf dy hmsLkl hox df Pfiedf AuTfAuNdy hoey Aus nUM mnIsLf kfm inrvsqr nF hyT vyicaf jf irhf hY| gRfhk ieh jfxdy hoey ik mnIsLf vrgI aiBnyqrI ies qrFH dy kMm ivc sLfml nhI ho skdI,kqfrF bMnH ky buWDU bxdy jf rhy hn aqy 1000-1000rupey df cUnf bVy soLk nfl lgvf rhyhn| ies dy nfl hI kuJ asLlIl iksm dIaf vsqF vI qohPy ivc lY rhy hn| anfrf gupqf df soiDaF aYzIsLn:dUjy pfsy ims jMmU anfrf gupqf dy nF hyT iek hor asLlIl vIzIE kilWp vI ieQy vYbsfeIt qy muwheIaF hY| ies kilWp dI pRomo ivc ikhf igaf hY ‘afiKr pysL hY Auh mUvI ijs bfry qusI aKbfrF ivc piVHaF aqy KbrF ivc suixaf hY iks qrFH iek sfbkf ibAUtIkvIn qy hfvI huMdf hY sYks df pfglpfn| 2001 ivc Auh rhI hovygI ims jMmU pr ies pysLkfrI nfl Aus ims aYm[pI[aYm 2005 bx geI hY| anfrf gupqf ny ies ivruWD komI mihlf kimsLn qy rfsLtrI mnuWKI aiDfkr kimsLn df drvfjLf KVkfieaf hY| smfxf dy tksflI kFgrsIaF ny kFgrs dy sUbf pRDfn sfhmxy duKVy Proly smfxf:- smfxf sb zvIjLn nfl sMbMDq tksflI kFgrsIaF dy iek vPd ny kwlH sUby dy kFgrs pRDfn sLmsyt isMG dulo dy nfl cMzIgVH ivKy mulfkfq kIqI aqy AunFH nUM pfrtI vrkrF dI ho rhI KWjl -KuafrI qoN jfxU krvfieaf igaf| vPd dI agvfeI bjULrg kFgrs nyqf aqy blfk kFgrs smfxf dy mIq pRDfn krm cMd nPrI ny kIqI| sUbf pRdfn sRI dUlo dy nfl hoeI mulfkfq dI jfxkfrI idMidaf krm cMd nPrI ny aWj ieQy pRYs nUM dWisaf ik AunFH ny sRI dUlo dy iDafn ivc Aucycy qor qy ieh gWl ilaFdI hY ik pMjfb dIaPsrsLfhI pMjfb srkfr qy BfrU ho cuWkI hY ,ijs dy isWty vjoNkFgrsI vrkrF nUM kyvl njLr -aMdfjL hI nhI kIqf jf irhf,sgo AunFH nUM vWK vWK ZMg apxf ky hrfsL vI kIqf jf irhf hY ,ijsdy isWty vjo afAux vflIaF ivDfn sBf coxF ivc pfrtI nUM vWzy pWDr qy nuksfn JWlxf pY skdf hY| sRI nPrI ny aWgy dWisaf ik AunfH ny sRI dUlo nUM smfxf sb -zvIjLnm dI imsfl idMidaF spsLt kIqf ik ies sb zvIjLn ‘c pYNdy do ivDfn sBf hlky smfxf aqy suqrfxf hlikaF dI aWj siQqI ieh bx cuWkI hY ik ivDfn sBf dIaF coxF ivc ieMnFH hlikaF dy AumIdvfrF dIaF jLmfnqF vI bcfAuxI aF aoKIaF ho jfxgIaF ,kfrn ieh ik smfxf sb -zvIjLn ivc qfienfq kIqy aPsrF ivco vWzI igxqI AunFH aPsrF dI rhI hY jo kFgrsI vrkrF nUM hux qk ieh kih ky zrfAuNdy rhy hn ik srkfr ‘c AunFH dI AuWpr qk isWDI phuMc hy aqy AunFH df koeI vI kuJ nhI ivgfV skdf| sRI nPrI ny aWgy dWisaf ik kFgrsI lizrF dy ies vPd ny sRI dUlo nUM ieh vI dWisaf ik smfxf sb-zvIjLn ivc iBRstfcfr pmjfb ivc osB qoN vWD hY aqy sfZy iqMn sflF qoN lgfqfr bYTy aPsrF ny kroVF rupey dIaF nfmI aqy bynfmI jfiedfdF lokF df Kun cUs ky bxf leIaF hn| sRI nPrI ny aWgy ikhf ik ipCly sfZy iqMn sflF ivc jdo qoN pMjfb ‘c kFgrs dI srkfr bxI hY ,ZfeI drjn qoN vI vWD JUQy kyys puls ny ies sb -zvIjLn ‘c kFgrsI lIzrF aqy AunFH dybWicaF Aupr bxf ky dihsLq pYdf krn dIkoisLs kIqI qF jo Auh afpxI mnmrjIL krdy rihx | ijMnFH kFgrsIaF dy iKlfP puls ny kys drj kIqwy hn AunFH ivc blfk kFgrd dy mojUdf ahudydfr,sfbkf pRDfn ,ngr koNslr,vkIl,cyarmYn,ijLlf ahudydfr vI sLfml ho rhy hn| azvfnI qy sWq hor afgUaF ivruWD bfbrI kys ‘c dosL afied ] rfey brylI:- afXuwiDaf ivc 6 dsMbr 1992nUM bfbrI msijd Zfhy jfx qo 13 sflF bfad sI[bI[afeI dI ivsyLsL adflq ny aWj BfrqI jnqf pfrtI dy pRDfn sfbkf Aup pRDfn mMqrI aYl[ky azvfnI aqy sWq hor afgUaF dy ivruWD dosL afied kr idWqy| aWj svyry KcfKc BrI adflq ivc jWj ny aWT dy aWT muljLmF nUM dosL pVH ky suxfey| suxvfeI dorfn sfry muljLmF ny ikhf ik AunFH ny koeI gYr kfnUMnI kfrvfeI nhI kIqI| ieQy hI adflq ny 19sqMbr 2003 nUM sRI azvfnI nUM brI kr idWqf sI pr bfkI dy sWq mulfjLmF dy ivruWD dosL afied krn dy afdysL dy idWqy sn | alfhbfd hfeIkort dy iek mYNbrI lKnAU bYNc dy jsits vfeI-afr iqRpfTI ny sI[bI afeI dI ivsyLsL adflq dy PYsly nUM Aultf idWqf sI aqy ies kys ivc sRI aYl[ky [azvfnI qy dubfrf muWkdmF clfAux df hukm idWqf sI| BfrqI dMz ivDfn dI Dfrf 147,149,153 qihq dosL afied kIqy| ies df Bfv hY ik muljLmF qy iksy Dfrimk sQfn qoN vWK-vWK BfeIcfiraF dy ivckfr nPrq qy dusLmxI pYdf krn df dosL lfieaf igaf hY| dosL sfbq hox qy AunFH nUM do qo pMj sfl qk dI kYd ho skdI hY| bfbrI msijd Zfhy jfx dy kys dI suxvfeI qoN bfad jWj ny suxvfeI dI aglI qfrIK 30 agsq insLicq kr idWqI hY| sRmjIvI aYkspRYs ‘c Dmfky kfrn 10 moqf jonpur: ptnf qoN idWlI jfx vflI sRmjIvI aYkspYRysw ryl gWzI ivc awj sLfmI joLrdfr Dmfkf hox kfrn iek iesqrI smyq 10 ivakqI mfry gey aqy 79 musfPr jLKmI ho gey ijMnFH ivco 20 musfPrF dI hflq gMBIr dWsI jf rhI hY| ieh Dmfkf jonpur qy sulqfnpur stysLnF dy ivckfr hoieaf| 10 lfsLf bfdlpur hspqfl nyVy rWKIaf geIaF hn| AuQy 63 jLKmI ilaFdy gey sn ijMnFH ivco kuJ nUM jldI hI hor hspqflF ivc Byj idWqf igaf| ieh Dmfkf jnrl zWby dy pKfny dy nyVy hoieaf| iek rylvy aiDkfrI ny dWisaf ik moqF iesy zWby ivc hoeIaF hn| rylvy mMqrI lflU pRsfd Xfdv ny ptnf ivc dWisaf ik ies Dmfky dy kfrnF dI jFc df kMm suLrU kr idWqf igaf| juzIsILal kimsLn dy cyarmYn qoNasqIPy dI mMg smrflf : sRomxI XUQ akflI dl (b) mojUdf isWK gurduafrf juzIsILal kimsLn dy cyarmYn ksLmIr isMG pWtI qoN asqIPy dI mMg krdf hoieaf ies kimsLn nUM srkfr dy isWDy dbfa hyT kMm krn dI sKq nukqfcInI krdf hY| kimsLn vWlo hfl hI ivc kIqy gey PYsly Aupr hfeI kort duafrf rok lfAux dy PYsly dI dl sLlfGf krdf hY aqy kYptn amirMdr isMG nUM icqfvnI idMdf hY ik muWK mMqrI isWKf dy mfmilaF ivc dKlaMdfjIL qo bfjL afAux| ieMnFH sLbdF df pRgtfvf sRomxI XUQ akflI dl dy komI jnrl skWqr ruipMdr isMG muMzI nUM ieQoN dy isvl gYst hfAUs ivKy sMboDn kIqf| sRI muMzI ny kFgrs srkfr nUM afVy hwQI lYNidaF ikhf ik isWK sMgq vWlo cuxI geI isKf dI imMnI pfrlImYNt sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI nUM kFgrs pfrtI ijs qrFH igxI-imQI sfijsL qihq afpxy eyjMtf dy kbjyL dyxf cfhuMdI hY Aus dI cfhq kdy vI pUrI nhI hovygI|AunFH ikhf ik kYptn amirMdr isMG afpxI kursI nUM bcfAux dI icMqf krn ikAuNik AunFH dy nfidrsLfhI rfj qo lok aWk cuWky hn| XUQ afgU ny ikhf ik juzIsILal kimsLn vWlo ley gey msilaF ivco iek vI hfeIkort aWgy KVyH nhI sikaf ijs qoN ieh sfbq huMdf hY ik kimsLn srkfrI aqy gYr pMQk hWQF ivc Kyz irhf hY| ies smyN sRI muMnI lfl horF qoN ielfvf blvIr isMG mfn hfjLr sn| hux Blf ikQo ilaFdy jfx ieMglYNz ivc aMgryjIL boldy pujfrI lMzn:- ieMglYNz ivc pujfrIaF dy dfKly qy brqfnvI srkfr,pRsLfsLkF aqy brqfnIaf ivcly ihMdU mMdrf dy trWstIaF ivcfly jdo-jihd hor qyjL ho geI hY| ieMglYNz dI nvIN iemIgrysLn nIqI qy qihq pujfrIaF nUM aMgryjIL afAuxI cfhIdI hY pr mMdrf dy trWstIaF df kihxf hY ik mMdr ivc rojLfnf mMqrF afid df Aucfrx krn vfly pujfrIaF leI ieh jLrUrI nhI ik Auh aMgryjIL cMgI qrFH jfxdy hox aqy bhuq sfry aMgryjIL bolx vfly pujfrIaF df pRbMD krnf vI bhuq musLkl hY| smwisaf ijLafdf gMBIr ho geI hY ikAuNik imzlYNzs bflfjI mMdr df bhuq sfrf ihWsf pihlF hI bx cuWkf hY ijs Auqy 7[5 imlIan poNzs dI lfgq afeI hY| ies dy trWstIaF ivc aYs[pI aqy jI[pI ihMdUjf aqy joigMdr sWgr vI sLfml hn| ieh mMdr XUrp ivc afpxI iksm df Kfs mMdr hovygf| ies dy trWstI kfPI sflF qoN PMz iekWTy krdy af rhy hn aqy ies dI AusfrI krvfAuNdy af rhy hn pr muhfrqF hfsl 8 BfrqI pujfrIaF nUM lWBx dI smWisaf drpysL hY, jo ik cMgI qrFH aMgryjIL bol skdy hn| aijhI hI smwisaf hor vI bhuq sfry mMdrF nUM aqy ihMdU Porm afP ibRtyn vrgIaF jQybMdIaF ny srkfr nUM iemIgrysLn inXm bdlx leI ikhf hY| sfbkf ibRitsL gRih skWqr zyivz blMkt ny aMgryjI BfsLf df ieh inXm ies leI lfgU kIqf sI qF ik pujfrI ies nUM aMgryjIL ivc sMboDn kr skx pr ihMdU jQybMdIaF ny vfr-vfr ieh ikhf ik ijhVy pujfrIaF ny sYmInfrF jF vWzy iekWTf nUM sMboDn krnf hY AunFH nUM qF aMgryjIL jfxn dI loV ho skdI hY pr ijhVy pujfrIaF ny isrP mUrqIaF dI dyKBfl krnI hY jF Pyr isrP mMqrF df Aucfrx krnf hY AunfH nUM Blf cMgI qrFH aMgryjIL isWKx dI loV hY| dunIaf Br dy pRvfsIaF BfrqIaF nUM dohrI nfgirkqf imlygI nvIN idWlI:- pfiksqfn aqy bMglfdysL nUM CWz ky ivsLv dy sfry dysLf ivc 26jnvrI 1950 dy bfad Bfrq CWz ky gey lokF nUM dohrI nfgirkqf pRdfn kIqI jfvygI bsLrqy Aus dysL df kfnUMn AunFH nUM dohrI nfgirkqF dI iejfjLq idMdf hovy| kyNdrI gRih mMqrI sRI pRkfsL jfiesvfl ny aWj rfj sBf ivc nfgirkqf (soD) ibl-2005 qy crcf dI suLrUafq krdy hoey ieh jfxkfrI idwqI| ieh ibWl 26 julfeI nUM hI rfj sBf ivc pysL kIqf igaf sI| jfiesvfl ny dwisaf ik rfjg srkfr ny isrP 16 dysLF ivc rihx vfly pRvfsI BfrqIaF nUM dohrI nfgrikqf pRdfn kIqI sI pr hux soD kr ky ivsLv dy sfry dysLf ivc rihx vfly pRvfsI BfrqIaF nUM dohrI nfgirkqf pRdfn krn dI ivvsQf kIqI jf rhI hY| AunFH ny dwisaf ik pRvfsI BfrqIaF nUM aijhf ijLMdgI Br df vIjLf idwqf jfvygf ijs nfl Auh keI vfr Bfrq af jf skdy hn aqy ikMnI vI imafd dy leI rih skdy hn pr AunFH nuM cot pfAux df aiDkfr qy Aucw ahuidaF qy ibrfjmfn hox df aiDkfr nhI hovygf| pMjfb srkfr 10 kroV df amrIkI hYlIkfptr KrIdygI cMzIgVH: pMjfb srkfr CyqI hI amrIkI hYlIkfptr KrIdx jf rhI hY| imlI jfxkfrI muqfbk ies sbMDI aWj muWK mMqrI kY[amirMdr isMG ny KrId sbMDI ivWq mMqrI suirMdr isMG isMglf dI agvfeI ‘c bxI pMj mYNbrI kmytI nfl ivcfr vtFdrf kIqf| sUqrF anusfr pMjfb srkfr kol afpxf koeI jhfjL nf hox kfrn lMby smyN qoN ies dI jLrUrq mihsUs kIqI jf rhI hY ikAuNik ikrfey df hYlIkfptr srkfr nUM bhuq mihMgf pY irhf hY| pqf lWgf hY ik srkfr amrIkf dI bYl kMpnI qoN hYlIkfptr KrIdxf cfhuMdI hY,ijs dI kImq 10 kroV hY| ies qrFH dy iek drjn hYlIkfptr pihlF hI Bfrq ‘c cWl rhy hn| isMgl ieMjx vfly ies hYlIkfptr ‘c pfielt smyq 6 ivakqI bYT skdy hn| pMjfb srkfr vWlo ies dI KrId sbMDI CyqI aMiqm PYslf ley jfx dI sMBfvnf hY | hvfrf df nyVlf sfQI prmjIq isMG iBErf jMmU qwoN igRPqfr cMzIgVH: bWbr Kflsf ieMtrnYsLnl dy muKI jgqfr isMG hvfrf dy nyVly sfQI prmjIq isMG iBErf nUM jMmU qoN igRPqfr kr ilaf igaf hY| Aus nUM jMmU aqy ksLmIr pulIs ny igRPqfr kIqf hY| pMjfb pulIs dy Aucw sUqrF ny iBEry dI igRPqfrI dI pusLtI kr idWqI hY| BrosyXog sUqrF qo dWisaf ik jMmU-ksLmIr pulIs vwlo iBEry dI igRPqfrI dI sUcnf pMjfb pulIs nUM idWqy jfx ipWCo ieMtYlIjYNs dy do AuWc pulIs aPsrF dI agvfeI ivc pulIs tIm jMmU leI rvfnf ho geI hY| tIm dI agvfeI vDIk zfierYktr jnrl pulIs aqy afeI[afeI[jI rYNk dy aPsr kr rhy hn| sUqrF df ieh vI dWsxf hY ik iBErf nUM nwpx leI jMmU-ksLmIr pMjfb pulIs aqy KuPIaf eyjMsIaF afps ivc qflmyl kfiem kIqf hoieaf sI| pulIs ny hvfry dy dUjy sfQIaf nUM PVx leI kuJ mobfeIl PonF nUM trYp krnf suLrU kIqf sI aqy aWj jdoN Aus nUM PiVaf qF luiDafxf nyVy iksy ipMz ivc Pon qy gWl kr irhf sI| ieh Gtnf sLfm pMj vjy qoN bfad dWsI jFdI hY| iBErf, jo pMjfb dy sfbkf muWK mMqrI byaMq isMG kql kys ivc vI sLfml hY,ipCly vryH 21-20 jnvrI dI rfq nUM mfzl jylH buVHYl ivc dUjy do sfQI jgqfr isMG hvfrf aqy jgqfr isMG qfrf nfl Prfr ho igaf sI|jgqfr isMG hvfry nUM idWlI pulIs ny 7 jUn nUM pMjfbI XUnIvristI pitaflf qoN igRPqfr kr ilaf sI| hvfrf aqy sfQIaf nfl AunFH df rsoeIaF dyvI isMG vI jylH ‘co Prfr hox ‘c sPl ho igaf sI| muWK mMqrI pMQk mfmilaF ‘c dKl qoN kqrfAux lWgy cMzIgVH:muWK mMqrI kYptn amirMdr isMG gurduafiraF dy mfmilaF ivWc isWDy qor qy sLfml hox qoN guryjL krn lWgy hn| pqf lWgf hY ik ieMnFH mfmilaF ivc dKl dyx nfl muWK mMqrI nUM ipCly idnI ivvfdf df isLkfr hoxf ipaf qy pfrtI hfeIkmFz qWk ies dI sPfeI dyxI peI| ijLkrXog hY ik pMjfb ivc kFgrs dI kYptn amirMdr isMG dI agvfeI hyTf srkfr kfiem hox bfad ijQy rfj dI muWK ivroDI iDr akflI nfl tkrfa vflI hflq bxI rhI AuQy sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI,idWlI gurduafrf pRbMDk kmytI,pfiksqfn dy gurduafiraF dI sMBfl leI bxI kmytI aqy hirafxf ivc isWKf leI bxI kmytI dy mfmly ivc kYptn amirMdr isMG df koeI nf koeI spwsLt stYz jF dKl irhf hY| ies nfl keI vfr srkfr vI isWDy qor qy ieMnFH mfmilaF ivc AulJdI rhI hY| Kfs qor qy izksI gurduafrf ivc jfx qoN bfad iek mfmlf hor vI AulJ igaf| akflI afgUaF ny hI dosL lfey ik Kfilsqfn dy hmfieqI afgUaF dy gurduafry ivc jf ky muWK mMqrI ny sMboDn kIqf| muWK mMqrI ny bkfiedf pRYsw kfnPrMs krky ies bfry spwsLt kIqI sI| hflFik isWK juzIsILal kimsLn ny mYzIkl kfljLf dIaF PIsF nf dyx dy mfmly ivc sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dI pRDfn jfgIr kor nUM pRDfngI qo htfAyux df PYslf kIqf sI pr akflI lIzrisLp df dosL sI ik ies kfrvfeI ipWCy srkfr df hWQ hY| ieh vI pqf lWgf hY ik ivDfnsBf coxF nUM iDafn ivc rWKdy hoey pMjfb kFgrs dI lIzrisLp vI ies gWl dy hWk ivc nhI hY ik pfrtI sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI jF isWKf dy hor iksy Dfrimk adfry ivc isWDy qor qy idlcspI ley| pfrtI dy nvyN pRDfn sLmsyr isMG dUlo ny ibafn vI idWqf hY ik gurduafiraF dy mfmilaF nfl pfrtI df koeI sbMD nhI| jfxkfr hlikaF anusfr kYptn amirMdr isMG dy imWqr aqy idWlI gurduafrf pRbMDk kmytI dy pRDfn prmjIq isMG srnf ny gurduafrf bMglf sfihb ivc vWzf pRogrfm rwiKaf sI aqy ies leI bkfiedf muWK mMqrI dy jfx df pRogrfm qYa hoieaf sI pr muWK mMqrI AuQy nhI gey| bVUMdI ipMz dy gurduafry dy mfmly ‘c Cy ivakqIaF ivruWD kys drj mMzI aihmdgVH: bVUMdI ipMz dI BojU pWqI ‘c gurU arjn dyv jI dy gurduafry nUM nvIN iemfrq ivc qbdIl krn df mfmlf awj Ausvyly hor BwK igaf jdoN pulIs ny gurduafrf kmytI dy pRDfn dI isLkfieq qy ipMz dy Cy ivakqIaF ivrWuD dPf 295ey,457,459,511aqy 120bI aDIn prcf drj kr ilaf hY | pulIs kfrvfeI nUM isafsq qoN pRyirq krfr idMidaF akflI dl dy afgU aqy sRomxI kmytI mYNbr hrpRIq isMG grcf aqy mfn dl dy jnrl skWqr crn isMG luhfrf ny sKq ros pRgt kIqf hY| sRI luhfrf ny dosL lfieaf ik kWlH sfrIaF pfrtIaF dy afgUaF dI hfjLrI ivc pulIs aqy pRsLfsLn ny dovF pfrtIaF vWlo lgfey ijMdry qoV ky jo kfrvfeI kIqI sI,aWj Aus qoN Ault kfrvfeI krky JUTf kys drj kIqf hY| sRI luhfrf ny pulIs dI ies kfrvfeI nUM iekqrPf ikhf| ipWCy ijhy ipMz vfilaf ny gurduafry dI nvIN iemfrq bxfeI sI| iek iDr ny dWisaf ik gurduafry dI purfxI iemfrq ivc vI gurU gRMQ sfihb df srUp hY ijs dI ijMdry lWgy hox kfrn byadbI ho rhI hY| dUsrI iDr ieh gWl nhI mMndI sI| aKIr pRsLfsn dI hfjLrI ‘c donF iDrF dI sihmqI nfl jdoN ijMdry KolyH jfx lWgy sqF iek ijMdrf nhI KuWlH sikaf ijs qy kuJ sLWk ipaf| ijLMdry KolHx bfad aMdr sRI gurU gRMQ sfihb df srUp imilaf pr ies nUM iek sfijsL qihq rWKx df dosL lgfAuNidaF gurduafrf kmytI ny AuQy muV ijMdry lgf idqy|ies smyN sRomxI akflI dl (bfdl) dy sInIar afgU mfn isMG grcf vI hfjLr sn ,jo purfxI iemfrq ‘c mirXfdf bhfl krvfAux vfilaF df pwK purdy rhy| iesy sbMDI sRI crn isMG luhfrf ny pRsLfsn nUM apIl kIqI hY ik ijMnFH ivc ies mfmly df koeI hWl nhI huMdf AunFH icr rojLfnmf svyry sLfm ies purfxI iemfrq ivc Dfrimk mirXfdf bhfl rWKI jfvy qF jo gurU gRMQ sfihb dy srUp dI byadbI nf hovy| srnf dI kFgrs nfl gMZ-quWp jLfhr hoeI : bIbI jfgIr kor pitaflf: sRomxI kmytI dI pRDfn bIbI jfgIr kor ny idWlI gurduafrf pRbMDk kmytI dy pRDfn prmjIq isMG srnf Aupr dosL lfieaf hY ik Auh isWK Drm aMdr kFgrs dI dKlaMdfjIL leI rsqf KolH rhy hn| aijhf krky Auh kFgrs srkfrF qoN afpxy kfrobfr ivc sihXog lYxf cfhuMdy hn| bIbI jfgIr kor aWj iewQy hrpRIq kor hwiqaF kFz sbMDI adflq ivc pysIL qy afey sn,ijs dorfn srkfrI gvfh dy ibafnF qy bihs aWj vI jfrI rhI| ieh kys dI suxvfeI Blky vI hovygI| pysIL qoN pihlF ieQy gurduafrf dwuKinvfrn sfihb gWlbfq dorfn bIbI jfgIr kor ny gurduafrf bMglf sfihb ivKy suurU hoeI kfrsyvf ivc idWlI dI muWK mMqrI sILlf dIksLq dI sLmUlIaq qy itWpxI kridaF ikhf ik ijs bygYrq jmfq kFgrs pfrtI ny idWlI ivc hjLfrf isWKf dy kql krvfey aqy hirmMdr sfihb qy hmlf krvfieaf Aus dy numfieMidaF nUM aijhf snmfn dyxf sRI srnf dI kFgrs sFTgFT df pRqWK sbuq hY| BfvyN aWj kcihrIaF dy muWK gyt aWgy mfn dl dy vrkrF ny Drnf nhI lfieaf pr bIbI ies vfr vI ipCly pfisE afeI| AunFH dy pI[ey svrn isMG josL aqy sRomxI kmytI mYNbr jQydfr surjIq isMG gVHI ivc AunFH dy nfl mojUd sn| adflqI kfrvfeI dorfn hrpIRq kor kql kys ivc srkfrI gvfh bxy zf[blivMdr isMG sohl dy ibafnF Aupr bihs aWj vI jfrI rhI| dsLnfmI aKfVy nUM insLfnf bxf ky golIbfrI,Dmfky 2 hlfk sRIngr: hiQafrbMd aWqvfdIaF ny aWj dupihr bfad sIRngr dy sKq surWiKaf vfly ielfky lfl cok ivc golIbfrI qoN bfad (jo ik surwiKaf dlF dy bMkrF nUMinsLfnf bxf ky kIqI geI sI) do Dmfky kr ky 2 jvfnF nuM mfr idWqf qy 25 nUM jKLmI kr idWqf,ijMnFH nUM hspqfl ivc BrqI krvfieaf igaf hY | jLKmIaF ivc 12 jvfn aqy 8 pWqrkfr sLfml hn| vrnxXog hY ik lfl cok ivc surWiKaf dlF dy keI itkfxy hn| hmly dI ijMmydfrI al mnsUrIan aWqvfdI ny leI hY| igWdVbfhf dy reIsjLfdy vWkfrI GrfixaF dIaF nUMhf nfl rMgrlIaF mnfAUNdy PVHy biTMzf: brnflf roz qy siQq iek msLhUr hotl ivc igWdVbfhf dy amIr GrF dy kuJ ivgVy hoey kfikaF aqy vpfrIaF dIaF nUMhf nUM ieqrfjLXog siQqI ivc ijLlHf puls vlo PVy jfx aqy ibnF mfmlf drj kIqy kiQq qor qy lWKF rupey lY ky CWz idWqy jfx dI Kbr hY| ies sodybfjILL ivc muK Buimkf pMjfb puls ny hI iek Qfxydfr ny inBfeI ikAuNik Auh vI igWdVbfhf nfl hI sbMDq hY| imlI jfxkfrI anusfr bIqy idnIN biTMzf-brnflf sVk qy siQq hotl ivc igWdVbfhf df iek msLhUr ivakqI afpxy kuJ dosqF nfl aXfsIL krn leI afieaf| Aus dy nfl igWdVbfhf dy hI iek Tykydfr aqy iek kWpVf vpfrI dI nUMh sI| jdoN Aukq reIs lok rMgrlIaF mnfAux ivWc ruWJy hoey sn qF iksy ny ies dI sUcnf ijLlHf puls nUM dy idqI| puls ny Aus hotl qy Cfpf mfr ky reIsjfidaF aqy mihlfvF nUM ieqrfjLXog hflq ivc PV ilaf pr AunFH qy mfmlf drj krn dI bjfey puls aiDkfrIaF ny sodybfjIL suLrU kr idWqI| ieWjq imWtI ivc imldy dyK ieh reIsLjfdy sodybfjIL leI vI iqafr ho gey| sUqrF anusfr puls ny 5 lWK rupey dI mMg kIqI pr rkm ijLafdf hox kfrn mfmlf qYa nhI ho irhf sI| afKIr iek reIsjfdy ny igWdVbfhf Kyqr nfl hI sbMDq iek Qfxydfr nfl sMprk kIqf aqy sodf do lWK rupey ivc qYa ho igaf| jLPrvfl afKrI dysL ivroDI mfmly ivco hI hoieaf brI aMimRqsr: aWqvfdI dorfn bxfeI geI pMQk kmytI dy muKI vWsx isMG jLPrvfl ijs dy iKlfP aWqvfd dorfn pMjfb ivc kul 9 dysL ivroDI mfmly drj kIqy gey sn,AunFH ivco 8 mfmilaF ivc qF Auh pihlF hI brI ho cuWkf hY aqy aWj sQfnk vDIk ijLlf aqy sYsLn jWj mfnXog sRI mnohrjIq isMG rMDfvf dI adflq ny vWsx isMG jLPrvfl dy iKlfP ivcfr aDIn 9vyN aqy afKrI dysL ivroDI mfmly ivco vI koeI Tos gvfh mojUd nf hox kfrn Aus nUM brI kr idwqf hY| vrnxXog hY ik 13-4-89 nUM pMjfb puls dy sQfnk sI[afeI[zI dy Aus vyly dy aYs[pI[zI rijMdr isMG dy ibafnF dy afDfr qy sQfnk Qfxf sI zvIjLn ivc afeI[pI[sI jyry dPf 124 ey\153 ey dy qihq drj kIqy gey muWkdmf nMbr 65\1989 dy muqfbk sQfnk gurduafrf bfbf dIp isMG shIdF ivc 5-6 isWK nojvfn vWlo pMQk kmytI dy pRmuWK vWsx isMG jLPrvfl aqy mYNbr qyijMdr isMG rfeypur dy dsqKqF vfly pMQk kmytI dy lYtrpYz ijMnFH qy dysL ivroDI aqy srbq Kflsf bulfey jfx sbMDI gWlf ilKIaF hoeIaF sn ,dIvfrF qy lgfey jfx dy nfl-nfl AuQy mojUd lokF ivc vI vMzy jf rhy sn| dWsxXog hY ik aWqvfd dorfn bxfeI geI pMQk kmyytI dy Aus vyly dy muKI vWsx isMG jLPrvfl puWqr surjIq isMG vfsI ipMz jLPrvfl Qfxf DfrIvfl ijLlf gurdfspur pfiksqfn ivc rih irhf sI ijs qy dosL lwgy sn ik Auh AuQoN afpxIaF aWqvfdI srgrmIaF nUM clf irhf hY pr bfad ivc jLPrvfl vlo iksy nf iksy qrFH Bfrq vfps af jfx qy sQfnk Qfxf sI zvIjLn dI puls ny jLPrvfl nUM ies mfmly ivc 26-4-2001nUM igRPqfr kIqy jfx df dfavf kIqf sI| rxdIp surjyvfl dI sonIaf nfl mulfkfq : huWzf idWlI qoN rvfnf huMdy -huMdy acfnk ruky nvIN idWlI: guVgfE ivc mjLdUrF qy vihsLIafnf lfTIcfrj qy KWbI pWKI dlF aqy Bfjpf vWlo dysL Br ivc vfvylf mcf idWqy jfx kfrn hirafxf dy mwuK mMqrI BuipMdr isMG huWzf dI isafsI siQwqI kmjoLr hoeI hY| guVgfE ivc ipCly pMj idnF dorfn hflfq kfPI suDr gey hn,ijs dy bfvjUd huWzf dIaF musLklF Gtx df nF nhI lY rhIaF| kyNdr ivc XU[pI[ey[srkfr KWby pWKI shfry hI itkI hoeI hY,ies kfrn ies lfTIcfrj dI Dmk idWlI ivc vI peI hY| iesy sMdrB ivc kwlH ieQy hirafxf dy sMsdI mfmilaF dy mMqrI rxdIp isMG sUrjyvflf ny kFgrs pRDfn sonIaf gFDI nfl mulfkfq krky AunFH ivruWD lfmbMd hoey pey hn| sRI huWzf pfrtI hfeIkmfn dI nfrfjLgI kfrn pRysLfn hn| rxdIp sUrjyvflf dI srgrmI hYrfnIjnk jF arQpUrn hY jdik ikrq mMqrI vIryNdr isMG KfmosL hn | sRI huWzf idlI ivc hn qy aWj svyry AunFH ny cMzIgVH prqx dI iqafrI kWs leI sI pr iPr acfnk ieQy ruk gey| ies qoN ieho sMkyq imldf hY ik sonIaf drbfr ivc jF Auh Kud phuMcx vfly hn jF qlb kIqy jfx vfly hn| azvfnI dy asqIPy nUM lY ky lok sBf ‘c hMgfmf,kfrvfeI mulqvI krnI peI nvIN idWlI: lok sBf ivc aWj invysL dy muWdy qy iDafn idvfAu mqy qy crcf suLrU hox qoN pihlF ivroDI iDr aqy sWqfDfrI pfrtI dy mYNbrF vwlo vWK -vWK muWdy AuTfAux dy Xqn nUM lY ky hoey hMgfmy kfrn sdn dI kfrvfeI dupihr dy Kfxy qoN 10 imMt pihlF hI mulqvI kr idWqI geI| lok sBf spIkr somnfQ cYtrjI ny jdoN iDafn idvfAYU mqy qy crcf suLrU krn leI sI[pI afeI dy gurdfs gupqf df nF ilaf qF Bfjpf dy aidWiqaf nfQny kWl jonpur nyVy gWzI ivc hoey Dmfky df mfmlf AuTfAuxf cfihaf qy ryl mMqrI kolo asqIPy dI mMg krn lWgy| ies df sWqfDfrI mYNbrF ny joLrdfr ivroD kIqf| spIkr ny ieh kihMdy hoey mfmlf AuTfAux dI iejLfjq nhI idWqI ik ryl mMqrI ies bfry ibafn dyxgy| dUjy pfsy dy divMdr pRsfd Xfdv ny afXuwiDaF mfmly ‘c Bfjpf pRDfn lfl ikRsLn azvfnI ivruWD dosL qYa hox qy AunfH dy asqIPy dI mMg df mfmlf AuTfieaf |AunfH df kihxf sI ik ies mfmly ivc AunFH ny crcf df noits dy idWqf hY| Bfrq srkfr sRI gurU arjn dyv jI dy 400 sflf sLhIdI gurpurm smyN iek XfdgfrI itkt jfrI kry: bIbI jfgIr kor aMimRqsr: sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dI pRDfn bIbI jfgIr kor ny Bfrq srkfr nUM ikhf hY ik pMjvy gurU,sLFqI dy pUMj sRI gurU arjn dyv jI dy400 sflf sLhIdI gurpurb dy moky qy 16 jUn 2006 nUM iek Xfdgfr zfk itkt jfrI kIqI jfey aWj ieQy sMcfr mMqrI sRI idafinDI mfrn dy nF ilKy gey iek pWqr ivc AunFH ny ikhf ik sRI gurU arjn dyv jI ny pwivqr ngrI aMimRqsr df ivkfs krvfieaf,rfmdfs srovr aqy sMqoKsr srovr dI KudfeI pUrI krvfeI,sWcKMz sRI hirMmdr sfihb dI AusfrI krvfeI,qrnqfrn ngr dI nINh rWKI qy ivkfs krvfieaf qy krqfrpur (jlMDr) vsfieaf,pihly cfr gurU sfihbfn afpxI qy Aus smyN dy nfmvr ihMdU aqy muslmfn BgqF dI bfxI iekWqr krky sRI gurU gRMQ sfihb dI sMpfdnf kIqf aqy sWcKMz sRI hirmMdr sfihb ivKy pihlI vfrI pRkfsL krvfieaf aqy mfnvqf dy Bly leI anykF kfrj kIqy| AunFH ikhf ik ieh 400 sflf sLhIdI gurpurb ivsLv Br ivc sMgqF vlo bVI sLrDf, siqkfr qy isWK prMprfvF anusfr mnfieaf jf irhf hY| ies smyN iek XfdgfrI zfk itkt jfrI kIqI jfvy| XUQ akflI dl dy 5 lwK BrqI PfrmF df kMipAUtIkrn suLrU: bwbI bfdl jlMDr: sRomxI XUQ akflI dl nUM mjLbUq krn leI suLrU kIqI geI BrqI muihMm dy 5 lWK qoN vD Pfrm cMzIgVH ivcly XUQ akflI dl dy dPqr ivc phuMc gey hn| hux ieMnFH BrqI PfrmF nUM CFtx qy AunFH df kMipAUtIkrn df kMm joLrf qy cWl irhf hY| ieh jfxkfrI sRomxI XUQ akflI afgU sRI hrsuKieMdr isMG bWbI bfdl ny aWj gWlbfq kridaF idwqI| sRI bWbI bfdl ny dWisaf ik sRomxI  | |||||||||||||||