KflVf
kql kys `c mwuK gvfh kuldIp isMG vloN pMjfb puils dy sfbkf muKI ky[pI[aYs[
igwl ƒ muV muwK dosLI ibafinaf igaf hY. mnuwKI aiDkfrF dy afgU s[ jsvMq
isMG KflVf ƒ 6 sqMbr 1995 ƒ ky[pI[aYs[ igwl dy hukmF `qy aMimRqsr Ausdy
cuwikaf igaf sI qy mhInf Br vwK-vwK puils QfixaF `c qsLwdd krn mgroN 6
akqUbr 1995 ƒ aYs[aYs[pI[ ajIq isMG sMDU ny golI mfrky sLhId kr idwqf sI.
bfad `c AusdI lfsL hrIky pwqx `qy diraf `c roVH idwqI geI sI. ies mOky
ky[pI[aYs[ igwl, ajIq isMG sMDU qy hor puils aPsrF ny hrIky pwqx dy kMZy
bxy nfnksr gurduafry `c bYTky sLrfb pIqI qy gulCry Auzfey sI.
ieh sfrI
khfxI KflVf kqlkys df pRmuwK gvfh kuldIp isMG keI vfr adfql mUhry ibafn kr
cuwkf hY. pr nf qF adflq ny Ausdy ibafnF dy aDfr `qy ky[pI[aYs[ igwl
ivruwD koeI kfrvfeI kiqI hY nf hI srkfr ts qoN ms hoeI hY. ieQoN qk ik s[
jsvMq isMG KflVf ijAUNdy jIa ieh vkflq kr gey sn ik, “myrI mOq leI kyvl qy
kyvl ky[pI[aYs[ igwl ijLMmyvfr hovygf.” sgoN mnuwKqf df kfql ky[pI[aYs[
igwl BfrqI mIzIey `c inwq nvyN ibafn dy ky afpxy vloN kIqy anykF kqlF ƒ
jfiejL Tihrf irhf hY. AusdI dlIl hY ik dysL ƒ bcfAux leI ieh kql jLrUrI
sn. kI mfry gey lok dysL df ihwsf nhIN sn? kI byksUrF ƒ mfrky dysL bcfieaf
jf skdY?
ky[pI[aYs[
igwl dy dOr `c pMjfb puils ny hjLfrF iswK nOjvfnF ƒ mOq dy Gft Auqfiraf.
mfrn df pYmfnf isrP aMimRqDfrI hoxf hI imwQ ilaf igaf. 1990 qoN 1995 qk dy
ies dOr `c pMjfb `c bdmfsL byaMqy df rfj sI, jo gLYr-jmhUrI ZMg nfl
cMzIgVH dy qKLq `qy ibrfjmfn hoieaf sI. Ausny iek gupq srkUlr jfrI krky
sfry aMimRqDfrI nOjvfnF ƒ Kqm krn dy hukm idwqy, ijs `qy aml kridaF
ky[pI[aYs[ igwl ny mnuwKqf ivroDI kfry kridaF afpxy mUMh `qy kflK poqI.
isMGF ny 31 agsq 1995 ƒ byaMqy ƒ qF bMb nfl Auzf idwqf, pr ky[pI[aYs[ igwl
bc igaf, jo awj qk afpxy kIqy kukrmF `qy mfx kridaF idwlI `c ihwk qfxI
bYTf hY.
KflVf kys `c
muwK dosL nfmjLd krn sbMDI ky[pI[aYs[ igwl ivruwD KfilsqfnI soc vflI hr
jQybMdI ny afvfjL AuTfeI hY. sLoRmxI akflI (aMimRqsr) dy pRDfn s[ ismrnjIq
isMG mfn ny qF ky[pI[aYs[ igwl dI POrI igRPqfrI leI pMjfb-hirafxf hfeIkort
`c ptIsLn vI dfier kIqI hY. sLoRmxI akflI dl (ieMtrnYsLnl) dy pRDfn BfeI
aiqMdrpfl isMG ny suprIm kort `c ies sbMDI ptIsLn Pfiel kIqI hY. pr suprIm
kort ny ieh kihMidaF ptIsLn ƒ rwdI dI tokrI ivc suwtx df Xqn kIqf hY ik
“ieh mfmlf pMjfb-hirafxf hfeIkort dy aiDkfr Kyqr df hY; ies leI pihlF ies
`qy pMjfb-hirafxf hfeIkort ivcfr kry.” BfrqI suprIm kort ƒ puwiCaf jf skdf
hY ik kI 1984 `c hjLfrF dI igxqI `c mfry gey iswKF df mfmlf Ausdy aiDkfr
Kyqr `c nhIN sI afAuNdf? Aus bfry hux qk ikMny ku kfqlF ƒ sjLfvF idwqIaF
hn? ky[pI[aYs[ igwl ƒ hjLfrF iswK nOjvfnF df kql krn bdly ‘rfsLtrpqI mYzl’
nfl invfjxf suprIm kort ƒ njLr ikAuN nhIN afieaf?
sLpwsLt hY ik
BfrqI juzIsLrI pRbMD pMjfb `coN aKOqI ‘awqvfd’ Kqm krn vfly afpxy ies hIro
dI ipwT pUr irhf hY. Ausdy kfrnfimaF dI ipwT CfpVky iswK nOjvfnF dy sMGrsL
ƒ ‘glq’ krfr dy irhf hY. bysLwk iswK sMGrsL `c byksUrF dy kql hoey,
luwtFmfrF hoeIaF, blfqkfr hoey, pr iesdI pVqfl hoxI cfhIdI hY ik ieh iksny
kIqy? iesdI pVqfl sbMDI 1998 `c bixaf ‘pIpljL kimsLn’ idwlI drbfr dy
JfVUbrdfr bfdlikaF ny Twp ikAuN krvfieaf? jdik swc ieh hY ik ieh kfry
BfrqI KuPIaf eyjMsIaF ny kIqy sn, qF ik iswK sMGrsL ƒ bdnfm kIqf jf sky.
sfbkf puils aPsr iekbfl isMG ny ies pwqrkfr nfl iek gwlbfq dOrfn ieMksLfP
kIqf sI ik “awDI KfVkU lihr qF asIN clfAuNdy rhy hF.” (ieh KfVkU lihr mOky
KuPIaf ivBfg df AWuc aPsr sI qy aMimRqsr ijLlHy `c qfienfq sI).
ky[pI[aYs[
igwl qoN ielfvf 200 hor puils aPsr hn, jo 1990 qoN 1995 dy ies kqlyafm dy
dOr `c iswK nOjvfnF ƒ cux cuxky mfrdy rhy hn. ienHF `coN hI hY pMjfb puils
df ajokf muKI srbjIq ivrk jo Aus vyly ky[pI[aYs[ igwl dI swjI bFh sI. ies
qoN ielfvf ey[zI[jI[pI[ zI[afr BwtI, aYs[aYs[pI[ hirMdr cfhl, aYs[aYs[pI[
prmrfj AumrfnMgl, aYs[aYs[pI[ muKivMdr CInf, aYs[aYs[pI[ iejhfr aflm,
aYs[aYs[pI muhMmd musqPf, aYs[aYs[pI[ sumyD sYxI, aYs[aYs[pI[ blkfr isMG
afid 12 AuWc puils aPsr hn, ijnHF KfVkU lihr mOky iswK nOjvfnF df Gfx kIqf
aqy hux vI pMjfb `c hI nOkrI kr rhy hn, ijnHF dy kysF dy pYrvfeI kYptn
srkfr kr rhI hY aqy ienHF ƒ vI[afeI[pI[ shUlqF imlIaF hoeIaF hn. jdik iswK
kOm ƒ loVINdy svrny Gotxy vrgy keI buwcV ivdysLF `c luky hoey hn.
hflfq dI
isqmjLrIPI ieh hY ik sMGrsLsLIl iDrF dI pftoDfV kfrn ienHF kfql puils
aPsrF ƒ loVINdIaF sjLfvF nhIN iml skIaF. KflVf kys ivc vI muwK gvfh kuldIp
isMG ny KflVf imsLn kmytI `qy keI gMBIr dosL lfey hn aqy afpxf ieh aihd
duhrfieaf hY ik ‘Auh ky[pI[aYs[ igwl ƒ PFsI dI sjLf idvfAux qk sMGrsL jfrI
rwKygf.” awj hflfq ieh hn ik Aus ƒ adflq `c pysL hox qoN rokx leI BfrqI
KuPIaf eyjMsIaF hr hrbf vrq rhIaF hn. ikhf jFdf hY ik ‘rfa ny qF Aus ƒ
mrvfAux dI skIm iqafr kr leI hY, aqy 14 mfrc aglI pysLI qoN pihlF Aus ƒ
‘itkfxy’ lgf idwqf jfvygf. ies mukfbly sMGrsLsLIl iDrF dI koeI AusfrU
rxnIqI njLr nhIN afAuNdI. Auh isrP aKbfrI ibafnbfjLI qk hI sImq hn. cfhIdf
ieh hY ik sfrIaF iDrF rlky s[ ismrnjIq isMG mfn dI ptIsLn ƒ hI hmfieq dyx
qy vwKo-vwKrI zPlI vjfAuxI bMd krn.
ky[pI[aYs[
igwl aqy hornF kfql puils aPsrF sbMDI kOmI iDrF ƒ isr joVky bYTx dI loV
hY. ienHF ƒ pMQk rvfieqF muqfbk ZukvIaF sjLfvF idvfAux leI muV qoN
sMGrsLsLIl hoxf pvygf. ky[pI[aYs[ igwl aqy Ausdy sfQI iswK kOm leI vwzI
vMgfr hn. iswK nOjvfnF dy ies kfql toly ƒ gloN lfhux leI kfƒnI, sPfrqI,
aKbfrI qy isafsI hr pwDr `qy sMGrsL krn dI loV hY. ienHF ƒ aijhf sbk
isKfieaf jfxf cfhIdf hY ik afAux vflIaF keI pIVHIaF ienHF dy hoey hsLr ƒ
Xfd rwKx.