BfvyN
kYptn amirMdr isMG dI soc iswK pwKI hox dy spwsLt sMkyq hn. ipCly iqMn
sflF dI kYptn sfihb dI kfrgujLfrI iswK idRsLtIkox qoN qswlIbKsL vI nhIN
hY. pr KfVkU afgU BfeI jgqfr isMG hvfrf dI igRPqfrI mgroN ijs qrHF df
mfhOl pMjfb ivc puils aPsrsLfhI qy KuPIaf eyjMsIaF ny bxf idwqf hY, Aus
qoN iswKF ƒ muV kfly idnF dI kOVI Xfd afAuxI suBfvk hY.
BfeI jgqfr isMG hvfrf dI igRPqfrI mgroN pMjfb ‘c idwlI qy cMzIgVH puils ny
jLflmfnf kfrvfeIaF sLurU kIqIaF hoeIaF hn. afey idn aMimRqDfrI iswK
nOjvfnF ƒ ‘hvfrf df sfQI’ jF ‘mnuwKI bMb’ bxfky ‘awqvfd dy hAUey’ hyT
igRPqfr kIqf jf irhf hY. cMzIgVH aqy idwlI puils dIaF tImF qVksfr ipMzF ‘c
CfpfmfrI krky suwqy pey nOjvfnF-bjLurgF-bwicaF ƒ AuTfky lY jFdIaF hn. keI
keI idn ienHF bfry kuJ pqf nhIN cwldf ik ieh ikQy hn? kuJ idnF dy qsLwdd
mgroN AunHF ‘coN iek awDy ƒ kuwtky mnf ilaf jFdf hY qy ‘mnuwKI bMb’ bxfky
mIzIey mUhry pysL kr idwqf jFdf hY. akl df aMnHf qy kMnF df kwcf BfrqI
mIzIaf iswKF ivruwD cwl rhI nPrq dI ies muihMm ‘c awKF bMd krky KLbrF dyeI
jf irhf hY.
hux qwk dIaF KLbrF muqfbk 1000 qoN Aupr iswK cMzIgVH aqy idwlI puils dI
ihrfsq ‘c hn, jdik igRPqfrI isrP 32 dI hI ivKfeI geI hY. bfkI ikQy hn? iks
hfl ‘c hn? KfVkUvfd vyly qsLwdd Jwlx vfly vDyry isMG qF jfxdy hI hn. pr
ivdysLI ckfcOND ‘c jMmI-plI iswK jvfnI dI jfxkfrI leI dwsxf kuQF nhIN
hovygf ik Auh awq dI grmI ‘c ibnF ibjlI, pfxI, hvf vflIaF kfl koTVIaF ‘c
sV rhy hn, AuqoN puils AunHF ‘qy ies leI qsLwdd kr rhI hY qF ik Auh AunHF
ƒ ‘hvfry dy sfQI’ bxfky pysL kr sky qy BfrqI hfkmF mUhry afpxy nMbr bxfky
qgmy pRfpq kr sky. qgimaF dy cwkr ‘c ienHF mfsUm inrdosL lokF ƒ qsLwdd df
isLkfr bxfieaf jf irhf hY.
nMbr bxfAux dI dOV ‘c aMnHI hoeI puils eynI BUqrI hoeI hY ik Auh iswK
pwqrkfrF ƒ vI ‘hvfry dy sfQI’ bxfky pysL kr rhI hY. jgrfAuN qoN ‘ajIq’ dy
pwqrkfr joigMdr isMG ƒ hvfry df sfQI’ bxfky pysL kridaF cMzIgVH puils ny
JUT dIaF sfrIaF hwdF pfr kridaF Aus ‘qy ‘hiQafrF dI dukfn’ pfAux df dosL
mVH idwqf. pr mIzIey ny vI puils qsLwdd dy isLkfr ies inrdosL pwqrkfr nfl
Gwt nhIN gujLfrI. Ausdy afpxy aKLbfr ‘ajIq’ ny AusdI koeI bFh nf PVI aqy
aKOqI rfsLtrIaqf dy mfx ‘c Ausƒ ‘hvfry df sfQI’ mMnx ‘c hI sMqusLtI hfsl
kr leI. jdik ihMdI aKLbfrF ‘dYink jfgrx’ aqy ‘amr Aujflf’ ny AusdI aYsI
PwtI pocI ik Auh muV pwqrkfrI krn dy Xog hI nf rih sky. mIzIey dI ies
byhUdf phuMc kfrx puils hor BUhy cVH geI hY aqy iswK pwqrkfrF dy Pon typ
kIqy jf rhy hn. iesy qrHF aYn[afr[afeI[ tI[vI[ cYnl dy pwqrkfr rxjIq isMG
zUmyvfl dy Gr idwlI puils lgfqfr Cfpy mfr rhI hY. ho skdY idwlI puils df
Ausƒ vI ‘hvfry df sfQI’ bxfAux df ierfdf hovy?
puils df kuhfVf pwqrkfrF dy nfl nfl vkIlF, aiDafpkF qy CfpkF ‘qy vI cwl
irhf hY. byaMq kql kFz df kys lV rhy iswK vkIlF ƒ qrHF qrHF dIaF DmkIaF
BfrqI KuPIaf eyjMsIaF dy aPsrF vloN idwqIaF jf rhIaF hn. BfeI jgqfr isMG
hvfrf dy vkIlF ƒ AunHF ƒ imlx nhIN idwqf jFdf. KuPIaf eyjMsIaF vloN AunHF
‘qy qrHF-qrHF dy afvfjLy kwsky jLlIl kIqf jFdf hY. iswKI dI gwl krn vfly
aiDafpk vI ‘hvfry dy sfQI’ bxfky pysL kIqy jf rhy hn. PqihgVH sfihb dy iek
skUl dy ipMRsIpl ƒ ‘hvfry df sfQI’ ibafnidaF cMzIgVH puils ieQoN qk clI
geI ik Ausƒ ‘bwbr KLflsf df aglf kmFzr’ hI bxf Diraf. hvfry dy hwk ‘c
sfihq Cfpx vfly CfpkF ƒ vI puils qMg kr rhI hY.
dihsLq dy ies mfhOl ‘c luiDafxf, ropV, PqihgVH sfihb aqy pitaflf ijLlHy
nfl sbMDq koeI 50 nOjvfn GroN Prfr hn. ieh sfry cMzIgVH aqy idwlI puils dI
CfpymfrI qoN qMg af ky rUposL hoey hn ikAuNik ienHF ƒ pqf hY ik jykr Auh
PVy gey qF ‘hvfry dy sfQI’ jF ‘mnuwKI bMb’ bxfky hI pysL kIqy jfxgy. socx
vflI gwl hY ik kI ieh nOjvfn puils dy ies rvweIey kfrx afpxy kfrobfr afm
dI qrHF clf skxgy? kI puils dy ies glq rvweIey kfrx ienHF dy KfVkU sPF ‘c
rlx dIaF sMBfvnfvF mjbUq nhIN hoxgIaF? kI aijhf krky puils Kud hI ‘awqvfd’
ƒ hvf nhIN dy rhI? ieh sfry suafl puils koloN juafb mMgdy hn.
BfeI jgqfr isMG hvfrf dI igRPqfrI mgroN pMjfb dy mfhOl ‘c byloVI grmI af
geI hY. ipCly kfly dOr dIaF cIkF-pukfrF muV suxfeI dyx lwg peIaF hn. hr
pfsy ‘mfr idE, PV lE’ df sLor suxfeI dyx lwg ipaf hY. hflfq df Kqrnfk
pihlU ieh hY ik BfrqI mIzIaf vI puils dy ies jLflmfnf rvweIey dI
pusLqpnfhI kr irhf hY. jdik hvfry vloN aYlfny ‘kOm dy doKIaF’ sbMDI mIzIaf
kusikaf qk nhIN. kI BfrqI mIzIaf nvMbr 1984 dy iswK kqlyafm ƒ dysL dy ihwq
‘c mMndf hY? kI Binafry vfly vloN iswKF dy gurU (gurU gRMQ sfihb) ƒ sfVn
dI kfrvfeI dysL dy ihwq ‘c sI, ijsƒ suprIm kort ny vI ‘kfƒnI ivakqI’ df
drjf idwqf hoieaf hY? kI afsLUqosL vloN kuVIaF nfl kfmuk KyzF KyzxIaF dysL
leI jLrUrI hn? jykr mIzIey ƒ kMtrol kr rhIaF sLkqIaF df juafb ‘hF’ ivc hY,
qF BfrqI mIzIaf dunIaf Br ‘coN sB qoN gLYr-ijLMmyvfr mMinaf jfxf cfhIdf
hY.
aPsos ies gwl df vI hY ik mIzIey, puils aqy KuPIaf eyjMsIaF vloN mcfeI
dihsLqgrdI dy tfkry leI iswKF kol koeI Tos pRbMD nhIN hY. 20 sfl dI kwut
mgroN vI asIN koeI sbk nhIN iswiKaf. nf iswKF df koeI afpxf mIzIaf bx
sikaf, nf puils dy rvweIey ‘c hI koeI bdlfa asIN ilaf sky. (iksy smyN
pMjfb dy aPsr qy jvfn aMimRqDfrI huMdy sn. smyN nfl ies ‘c igrfvt afeI.
1984 mgroN 20 sflF df iswK sMGrsL pMjfb puils nfl byloVy tkrfa ‘c pY ky dm
qF qoV igaf pr ies ‘c suDfr ilaf ky iesƒ ‘iswK pwKI’ nhIN bxf sikaf). iesy
qrHF KuPIaf eyjMsIaF dy tfkry sbMDI vI iswKF dI koeI nIqI nf bx skI.
aijhI inwGrI hoeI hflq ‘c awj ieko iek afs dI ikrn ivKfeI idMdI hY iswK
mIzIey dy rUp ivc. awj loV iswK tI[vI[ cYnl clfAux dI hY, rojLfnf iswK
aKLbfr kwZx dI hY. Auprflf vwzf nhIN hY, pr sfzI soc sImq hox krky kOmI
kfrj isry nhIN cVH pf rhy. loV DVybMdIaF qoN Aupr AuTky Drm dI pRPuwlqf
leI socx qy inwTky Auprfly krn dI hY. jfqF/DiVaF/vrgF ‘qy aDfrq gurduafry
bxfky asIN kuJ nhIN sMvfr skFgy kOm df. ies leI iekwTy ho ky BfrqI
jLulmqMqr dy ivruwD sLkqIsLflI ‘iswK lihr’ Ausfrn leI muV qoN sMGrsLsLIl
hoeIey.