(jUn 2, 2005) sfkf nIlf qfrf vfpry ƒ 21 sfl ho cuwky hn. pr ies dI cIs awj
vI iswK mnF ƒ JMjoV suwtdI hY. ieh iek aijhf duKFq sI, ijs ivc hr qrHF
dIaF kdrF-kImqF dI rwjky iKwlI AuzfeI geI. BfrqI POj ny dysL dy sfry kfƒn
iCwky tMgky iswKF df kqlyafm kIqf, ieQoN qk ik Coty-Coty bwicaF ƒ vI nf
bKisLaf, bIbIaF nfl sLryafm blfqkfr kIqy, hirmMdr sfihb kMplYks `c Auh
qbfhI mcfeI, jo iek dusLmx dysL dI POj dUjy dysL dy ielfky Pqih krn AuprMq
mcfAuNdI hY. pr ieh hflfq pYdf krn leI rvfieqI lIzrisLp vI Gwt dosLI nhIN.
sfkf nIlf qfrf mgroN rvfieqI iswK
lIzrisLp dI koeI pwuC-pRqIq nf rhI qy iesƒ iswK kOm dI ‘gwdfr’ mMinaf jfx
lwgf. iesy dOrfn sfD lONgovfl BfrqI pRDfn mMqrI rfjIv gFDI nfl kOm vycU
smJOqf krn krky soiDaf igaf. 26 jnvrI 1986 ƒ akfl qKLq dy snmuwK hoey
‘srbwq Kflsf’ smfgm `c sLhId sMq jrnYl isMG iBMzrFvfilaF dy styjI ibafnF
dy aDfr kOm leI bgYr iksy gMBIr icMqn dy ‘KLfilsqfn’ df insLfnf imwQ ilaf
igaf. nf iesdI koeI rUpryKf bxfeI geI, nf rxnIqI qy nf hI loVINdy sfDn
jutfAux dI XojnfbMdI kIqI geI, nf hI iesdI pRvfngI kOm qoN leI geI. ies
mOky Qfpy gey akfl qKLq dy iqMn jQydfrF ny vI kOm sfhmxy hfsohIxI siQqI hI
pYdf kIqI.
KLfilsqfn dy insLfny leI
sMGrsLsLIl hoeI KfVkU lihr ny vI ipMzF `c vDyry muKbr qy tfAUt iksm dy
lokF ƒ hI soiDaf. kOmI pwDr `qy BfrqI isstm ƒ nuksfn phuMcfAux df koeI Tos
kfrj nhIN kIqf. hor qF hor nvMbr 1984 dy iswK kqlyafm dy dosLI vI soDy nf
jf sky. bgYr iksy XojnfbMdI dy cwlI ies lihr `c srkfrI lokF dI vI koeI kmI
nhIN sI qy AunHF ‘KLfilsqfn’ dy nF hyT blfqkfr kIqy, inrdosLF dy kql kIqy
aqy lwutFmfrF kIqIaF. aPsos ieh ik sfzIaF KfVkU jQybMdIaF ienHF ivruwD
koeI kfrvfeI krnI qF dUr, ienHF dI qrdId vI nf kr skIaF.
‘KLfilsqfn’ dy rfmroly hyT KfVkU
lihr ny aijhIaF krqUqF kIqIaF ik 1992 `c bxI byaMqy dI hkUmq mUhry ieh
afpxIaF glqIaF kfrn hI iKlr geI. jykr ieh ikhf jfvy ik 1986 qoN 1992 qk
cwlI KfVkU lihr ny iswK rvfieqF df rwjvF Gfx kIqf, qF ieh awqkQnI nhIN
hovygI. lihr df koeI icMqn pwDr nhIN sI, bhuqf lfxf qF inwjI ikVF kwZx qy
‘sLugl myly’ vjoN hI asfltF cwukI iPrdf sI. lihr df sfrf jLor hiQafrF dI
srdfrI sQfpq krn `qy lwgf hoieaf sI, jo iswKI isDFqF dy pUrI qrHF Ault sI,
jdik iswKI ivc qF ivcfrDfrk AuWcqf `qy jLor dy ky ‘bRhmigafnI’ bxn dI bfq
pfeI geI hY. KLYr, KfVkU sMGrsL ƒ kIqIaF glqIaF df KimafjLf Bugqxf ipaf
aqy rvfieqI lIzrisLp muV awgy af geI. ‘KLfilsqfn’ dy nfary mfrn vfly lok
iswK kOm dI mwuK Dfrf `coN kwty gey (ieQy ieh spwsLt hoxf jLrUrI hY ik
‘KLfilsqfn’ df sMklp gurU sfihbfn dy vyly qoN hI cwilaf af irhf hY, pr
gurU sfihbfn qoN syD lY ky koeI XojnfbMdI nhIN bxfeI geI, sgoN BfrqI qMqr
muqfbk hI ‘KLfilsqfn’ dy nksLy GVy jFdy rhy).
sMGrsLsLIl iDrF dy BuMjy izwgx df
iek vwzf kfrn inhMg lfxy vfgUM ivcfrDfrk qOr `qy KwsI ho cuwkI ‘dmdmI
tksfl’ dI aDIngI kbUlxf vI hY. sLhId sMq jrnYl isMG iBMzrFvfilaF dI sLhfdq
mgroN ies ƒ aijhy ZMg nfl aOJVy pfieaf ik awj ieh tukiVaF `c vMzI geI hY.
tksfl dy moZI afgUaF ƒ srkfrI eyjMsIaF ny afpxy hwQF `c krky hrnfm isMG
DuMmF vrgy ‘anpVH bMdy’ ƒ kfrjkfrI muKI df qfj pihnf idwqf hY. kihx qoN
Bfv ieh ik iswKF `c Kfskr sMGrsLsLIl iDrF `c ivcfrDfrk icMqn bMd ho jfx
kfrn BfrqI KuPIaf eyjMsIaF dIaF cflF idnoN idn kfmXfb ho rhIaF hn aqy
AunHF iswK kOm df smuwcf qfxf-bfxf hI ies qrHF df bux idwqf hY ik
‘KLfilsqfn’ dy nfary mfrn vfly sMGrsLsLIl vI ies qoN bfhr nhIN jf skdy.
iesdy iswty vjoN keI KLfilsqfnIaF
ny qF pMjfb ƒ hI ‘KLfilsqfn’ df nF dyx dI vkflq krnI sLurU kIqI hoeI hY.
Auh cfhuMdy hn ik BfrqI isstm `c rihMidaF pMjfb ƒ ‘KLfilsqfn’ kih idwqf
jfvy. ieh isry dI mUrKfnf phuMc hY, ijs `qy KuPIaf eyjMsIaF bhuq KusL hn.
ijQy Auh iswKF dI mUrKqf `qy hws rhy hn, AuQy afpxI ijwq vI AunHF dI KusLI
df sbwb hY. smJ nhIN afAuNdI gurbfxI rUpI AWuc drjy df sfihq ‘gurU rUp’
ivc iswKF kol mOjUd hox dy bfvjUd vI sfzf icMqn pwDr ihMdUaF nfloN vI igaf
gujiraf ikAuN hY?
kIqf kI jfvy?
jykr asIN afjLfd qy pRBUsqf sMpMn
‘KLfilsqfn’ cfhuMdy hF qF ieh kfrj kIqy jfx:
(A) pMQk pVcol kimsLn: sfkf
nIlf qfrf qoN lY ky hux qk dI kfrjgujfrI ƒ pVcoln vfsqy iek ‘pMQk pVcol
kimsLn’ kfiem kIqf jfvy, ijs ivc smUh sMGrsLsLIl iDrF dy numfieMdy lYx qoN
ielfvf sLoRmxI gurduafrf pRbMDk kmytI aqy bfdl dl dy numfieMdy vI sLfml
kIqy jfx. ieh kimsLn sfkf nIlf qfrf dy kfrnF aqy pRBfvF dI pVcol krn qoN
ielfvf 1995 qk dI KfVkU kfrjgujLfrI dI vI pVcol kry aqy nfl Aus mgroN dy
10 sflF dI iswK lIzrisLp dI kfrjgujfrI mfpky gurmiq dI rOsLnI `c iswty
kwZy qy rih geIaF KfmIaF dUr krn dy suJfa dyvy.
(a) sMcfr pRbMD: koeI vI
sMGrsL AudoN hI sPlqf hfsl kr skdf hY jdoNik Auh lokF ƒ nfl lY ky cwly.
lokF nfl rfbqf bxfeI rwKx `c sMcfr sfDnF df aihm rol huMdf hY. awj klH
ielYktRoink mIzIey df Xuwg hY. ies leI iesdI vrqoN pRmuwKqf nfl krnI bxdI
hY. ivdysLF `c qF iswKF vloN keI QfeIN ryzIE stysLn qy tI[vI[ pRogrfm cwl
rhy hn. pr iswK homlYNz (ijQy asIN KLfilsqfn bxfAuxf locdy hF) ivc kOmI
afjLfdI ƒ pRxfieaf iek vI pRogrfm asIN tI[vI[ jF ryzIE `qy sLurU krvfAux
`c sPl nhIN hoey. ipCly idnIN lfhOr `c akfl clfxf kr gey BfeI blbIr isMG
sMDU dy ies sbMDI kIqy Xqn sLlfGfXog hn, ijnHF lfhOr ryzIE stysLn qoN
‘pMjfbI drbfr’ pRogrfm rfhIN iswK kOm ƒ jfgrUk krn df bIVf cwuikaf aqy
kfPI hwd qk kfmXfb vI rhy. iesy qrHF BfeI aiqMdrpfl isMG vloN ipMzF `c
ivKfey jf rhy iswK sMGrsL sbMDI nftk vI sLlfGfXog kry jf skdy hn, ijs sdkf
sYNkVy lok AunHF df sfQ dy rhy hn. do nOjvfnF jgdIp isMG PrIdkot aqy
kulivMdr isMG pwbIaF vloN ipMzF `c ivKfeIaF jf rhIaF iPlmF aqy nftk vI
lokF ƒ ‘KLflsf rfj’ vwl pRyirq kr rhy hn. pr ienHF sBnF qoN Aupr tI[vI[,
ryzIE sQfpq krky iswK muwidaF sbMDI crcf CyVnI smyN dI pRmuwK loV hY. dfs
vloN ies sbMDI iek pRojYkt iqafr hY, vDyry jfxkfrI leI ies sbMDI dfs dy
mobfiel Pon nMbr 98148-90308 Aupr sMprk kIqf jf skdf hY.
(e) iswiKaf pRbMD: awj iswK
kOm df iswiKaf pRbMD burI qrHF qihs-nihs ho cuwkf hY. jdik pMjfb srkfr
iswiKaf df inwjIkrn kr rhI hY. ies df lfhf lY ky ipMzF dy 1000-1500 skUl
afpxy hwQ hyTF krky skUlI ivwidaf dy nfl nfl iswKI isDFqF nfl pRxfeI
ivwidaf vI idwqI jfvy aqy bwicaF dy mnF `c ieh Bfvnf kwut-kwut ky Br idwqI
jfvy ik AunHF iswKF df rfj sQfpq krnf hY. ies qrHF afAuNdy 10 sflF `c 500
bwcy pRqI skUl dy ihsfb nfl Gwto-Gwt 5 lwK bwcy (nOjvfn) iswK rfj dI Bfvnf
vfly iqafr ho skdy hn, jo awgoN afpxI bwuDI qy bl afsry sMGrs ƒ awgy vDf
skdy hn.
(s) afriQk pRbMD: BfvyN vMz
ky Cko df isDFq iswKI PlsPy df ihwsf hY, pr amlI pwDr `qy ieh 1% vI lfgU
nhIN. amIr iswK hor amIr hoeI jf irhf hY aqy grIb iswK hor grIb. KLfilsqfn
bxfAux leI hr sMGrsLsLIl iswKF df afriQk pwKoN mjbUq hoxf bVf jLrUrI hY.
ies sbMDI DnfZ iswKF df iek borz bxfieaf jfvy, jo sMGrsLsLIl iswKF dy
afriQk ihwqF df iKafl rwKy. sMGrsL dOrfn sLhId ho cuwky isMGF dy pirvfrF
dI afriQk mdd kry aqy AunHF dy bwicaF dI pVHfeI df pRbMD kry. ajoky BfrqI
pRbMD hyT iswK nOjvfnF leI cMgy afriQk sroq pYdf krny iek gMBIr smwisaf
bxdI jf rhI hY. ies dy iek hwl vjoN Auh ivdysLF vwl ƒ dOV rhy hn, ijs nfl
AunHF dI Xogqf ivdysLF `c isPr ho jFdI hY aqy Auh lybr krn leI mjbUr ho
jFdy hn. ies qrHF AunHF dI pVHfeI-ilKfeI nf iswK homlYNz dy kMm afAuNdI hY
qy nf hI Auh ivdysLF `c KuwlHky afpxI Xogqf df iejLhfr krn jogy huMdy hn.
iesdy hwl vjoN ‘KLfilsqfn’ pwKI soc rwKdy iswK nOjvfnF ƒ kMm-kfr dy vDIaf
mOky pRdfn krn dI ijLMmyvfrI ivdysLF ivcly DnfZ iswKF ƒ lYxI cfhIdI hY aqy
pMQk pwDr `qy insLfndyhI krky aijhy nOjvfnF dI afriQk shfieqf kIqI jfxI
cfhIdI hY.
(h) isafsI pRbMD: Bfrq df
isafsI pRbMD kdy vI iswK kOm dy hfx df nhIN ho skdf. ieh aMgryjLF df idwqf
pRbMD hY, ijs aDIn asIN vI afpxIaF sMsQfvF ƒ bldI dy bUhy Dwk idwqf hY.
cfhIdf qF ieh sI ik asIN pMQk jugq muqfbk iswK isafsI pRbMD isrjky kOmI
cVHdI klf dy pRogrfm AulIkdy. pr sfzy ivkfAU mfl ny bRfhmx dIaF sLfqrI
cflF `c Psky ieh nf hox idwqf. awj loV hY ies dy Cfpfmfr dsqy iqafr kIqy
jfx jo iswKF ƒ nfl lY ky ‘dbfE smUhF’ dI qrHF lihr clfAux aqy pMQk sMsQfvF
qoN ielfvf iswK homlYNz dy smuwcy pRsLfskI pRbMD `qy kfbjL hox dy Xqn krn
aqy pMQk cVHdI klf cfhux vfly isMGF ƒ AuQy ibTfky Kud AunHF `qy kuMzf
rwKx. pRsLfskI pRbMD `qy kfbjL hox mgroN BfrqI lIzrisLp `qy isLkMjf kwsky
kOmI afjLfdI df ibgl vjfieaf jf skdf hY.
ienHF aqy ienHF vrgy keI hornF
XqnF AuprfilaF nfl kOmI Gr ‘KLfilsqfn’ dI pRfpqI dy nyVy phuMcx `c mdd iml
skdI hY. gwl qF sfrI ivcfrDfrk pwDr `qy AusfrU kMm krn dI hY. ibnF iksy
ivAuNqbMdI dy mfry gey nfary, krvfeIaF geIaF kfnPrMsF qy pRogrfmF ny kOm
df nf pihlF kuJ sMvfiraf hY aqy nf hI awgoN sMvfrnf hY. sfkf nIlf qfrf dI
sflfnf Xfd mOky aKMz pfT aqy ardfsF krky zMg tpfAux vfilE! krnf hY qF
ivAuNqbwD ho ky eImfndfrI nfl kuJ kro, aYvyN ‘KLfilsqfn’ dI zugzugI vjfAux
nfl kuJ nhIN bxnf!