smuwcy jgq ivc bYTy iswK ies vkq ihMdusqfnI ZFcy vloN
nvMbr 1984 ivc srkfrI Èih hyT vrqfey kqlyafm sbMDI dubfrf socx leI mËbUr
hoey hn ikAuNik 21 sfl dy vkPy ‘qy 10 jFc kimÈnF/kmytIaF vloN idwlI Èihr
ivc srkfrI Èih/sihXog hyT vrqfey gey holokfst Xfin nrsMGfr dI jFc krn dy
bfvËUd ieh gwÜ spÈwt rUp ivc iswD ho cuwkI hY ik ihMdusqfnI ZFcf kfql
dirMdyaF ƒ sËf idvfAux leI gMBIr nhIN hY . ihMdusqfnI hukmrfnF dI bdnIaq
df qfËf sbUq ies hPqy dy ÈurU ivc Aus mulk dI pfrlImYNt ivc sonIaf mfieno
gFDI dy rihmo krm nfl pRDfn mMqrI dI kursI Aupr ibrfjmfn zf: mnmohn isMG
dI agvfeI hyTlI srkfr vloN nfnfvqI kimÈn vloN iqafr kIqI geI 339 siPaF dI
jFc irport sbMDI srkfr vloN pyÈ kIqI geI " aYkÈn tykn irport " ivcoN spwÈt
rUp ivc imldf hY . sfzI soc anusfr zf: mnmohn isMG ijs sbMDI Aus dy
ÈuBicMqkF vloN ikhf jFdf hY ik Auh bhuq iemfndfr iensfn hY ies hPqy " hmfm
ivc sfry nMgy hY " dy muhfvry dI qrHF ieh iswD kr igaf hY ik Aus dI
mfniskqf ivc ‘qy 1984 ivc " jwb koeI bVf drKwq igrqf hY, qo DrqI kFpqI hY
" dI byhUdf dlIl dy ky iswKF dy nrsMGfr ƒ jfieË TihrfAux vfly rfjIv gFDI
dI mfniskqf ivc koeI Prk nhIN hY .
nvMbr 1984 ivc nrsMGfr df iÈkfr hoey lokF dy irÈqydfrF
jF pMjfb ivc vrqfey srkfrI dihÈqvfd sdkf mfr imtf idwqy lokF dy irÈqydfrF
dI qrHF sfƒ nfnfvqI jFc kimÈn qoN iksy iksm dy iensfP dI afs nhIN sI pr
ijs qrIky nfl PrvrI 2005 ivc nfnfvqI kimÈn vloN zf: mnmohn isMG srkfr kol
drË kIqI geI irport ƒ dbfAux dIaF koiÈÈF asPl hox qoN bfad mËbUrI qihq ies
dI muinafd Kqm hox qoN iek idn pihlF ies srkfr ny inrasr krn leI " aYkÈn
tykn irport " ivc byhUdf ‘qy KoKlIaF dlIlF idwqIaF hn Auh ieh iswD krdIaF
hn ik iswKF ƒ Aus mulk dy mOjUdf pRbMDkI ZFcy ivc iensfP kdficwq nhIN iml
skdf . zf: mnmohn isMG ƒ 1985 ivc afierlYNz dy nËdIk qbfh hoey kinÈkf
hvfeI jhfË dy doÈIaF ƒ sËf nF imlx df qF duwK hY ‘qy 12 julfeI 2005 dy
glob aYNz myl aKbfr anusfr knyzIan srkfr ƒ doÈIaF ƒ sËf idvfAux leI jor
pfAux df qF cyqf hY pr afpxy hI pRbMD hyTlIaF eyjMsIaF jF rfjnIqk guMizaF
vloN iswKF dy kIqy kqlyafm df lyKf joKf krn df koeI icwq cyqf nhIN hY .
jykr ivÈwv pwDr Aupr iswK kOm jQybMdk rUp ivc ies
smuwcy GtnfkRm ƒ AuBfry qF inrsMdyh asIN ihMdusqfnI nkÈy dI kYd ivc Ctptf
rhy iswKF qoN ielfvf bfkI Gwt-igxqI kOmF dy BivwK ƒ suriKaq bxfAux ivc
shfeI BUimkf inBfAux ivc aihm BUimkf inBf skFgy . dunIaF dy ieiqhfs Aupr
AuhIE hI kOmF afpxI hONd ƒ brkrfr rwK skdIaF hn ijnHF kOmF ny afpxy Aupr
hoey GlUGfiraF ƒ afpxI Xfd df sdIvI aMg bxf ky rwiKaf hY . sfƒ ieh socxf
cfhIdf hY ik 18vIN jF 19vIN sdI dy isMG/isMGxIaF Xfin sfzy pUrvËF dIaF
pRfpqIaF ‘qy idRVqf dy gogy gFAudy hoey asIN ikDry rsfql Xfin brbfdI vwl
qF nhIN jf rhy ? sfzy bhuigxqI pRcfrkF jF pRcfr mfiDafmF vloN purfqx
ieiqhfs df pRcfr krn leI qF bhuq jor lwgf huMdf hY pr mOjUdf smyN dIaF
GtnfvF sbMDI Auh jF qF cuwp vwtI rwKdy hn jF hukmrfn iDr dy gogy gf ky
iËMdgI bsr krn ƒ hI pRcfr krn df mnorQ smJdy hn . sfzI soc anusfr iswK kOm
ƒ hr nvMbr mhIny dy ÈurU ivc ieMdrf gFDI/rfjIv gFDI/jYl ishuM/Bjn
lfl/nrismhf rfAu/byaMq ishuM/ky[ pI[ aYs[ igwl/jgdIÈ tfeItlr/aYc[ ky[ aYl
Bgq/swjx kumfr dy ichryaF vfly 10 isrF vfly rfvx df isafpf krnf cfhIdf hY
qF jo asIN ienHF hYvfnF vloN mnuwKqf Aupr kIqy Ëbr ƒ sQfeI qOr Aupr sfzIaF
afAux vflIaF pIVHIaF dI soc df sdIvI aMg bxfieaf jf sky .
sfzI soc anusfr iswK kOm ƒ ies vkq afpxf iDafn isrP
mMqrI mMzl qoN asqIPf dy cuwky jgdIÈ tfeItlr jF ipCly 10 mhInyaF qoN idwlI
dy apolo hspqfl ivc mOq dI BIK mMg rhy aYc[ ky[ aYl[ Bgq jF do idn pihlF
gupqvfs ivc cly gey Drmdfs ÈfÈqrI vrgy dirMdyaF ƒ sËf idvfAux dI mMg qwk
hI sImq nhIN rwKxf cfhIdf . ihMdusqfn dI srkfr nfl qF sfzf bhuq sfrf ihsfb
krnf bfkI hY . ies ihsfb ivc 1947 qoN 1984 qwk iswKF nfl kIqf igaf mqryvI
mF vflf slUk, sfkf nIlf qfrf dy nfm aDIn sRI drbfr sfihb qoN ielfvf 38 dy
krIb ieiqhfsk gurduafiraF Aupr POjI hmlf, nvMbr 1984 vflf iswK kqlyafm,
apryÈn vuwz-roË aDIn iswKF df kIqf igaf iÈkfr, sMqoK kflf/ajIq pUhlf/aflm
sYnf vrgIaF kflIaF ibwlIaF vloN srkfrI srpRsqI hyT iswK nOjvfnF ƒ bdnfm
krn leI mcfey gey dihÈqvfd, sumyD sYxI/KUbI rfm/ieËhfr aflm/bUaf
isMhu/ky[pI[aYs[ igwl vrgy buwcVf puils aPsrF vloN iswK nOjvfnI df Gfx,
axpCfqIaF lfÈF df mfmlf, iswK nOjvfnF ƒ puils mukfbilaF ivc mfrn vfly
svrxy Gotxy vrgy afm ispfhIaF ƒ qrwkI dy ky Auc-ahuidaF Aupr ibTfAux dy
msly, pMjfb dy pulsIaF vloN afpxI ivq qoN keI guxf vDyry iekwqr kIqI geI
nfmI/bynfmI jfiedfd dI jFc qoN lY ky ÈhId sR: jsvMq isMG KflVf vloN
AuTfieaf igaf mslf ajy iensfP dI AuzIk ivc hY . aijhy msly qF hI hwl ho
skxgy jykr smuwcf iswK jgq jQybMdk rUp ivc aMqr-rfÈtrI pwDr Aupr afpxI
afvfË bulMd rwKxgy ‘qy ihMdusqfnI hukmrfnF ƒ AunHF dIaF krqUqF Xfd
krvFAudy rihxgy . sfƒ aMqr-rfÈtrI mMc Aupr ieh jor pfAuxf cfhIdf hY ik
ihMdusqfn srkfr ipCly ZfeI dhfikaF ivc iswK kOm nfl sbMDq msilaF dI inrpwK
jFc leI " truwQ aYNz rIknslIeyÈn " kimÈn vrgf kimÈn sQfipq kry qF jo
aslIaq sfhmxy ilaf ky BivwK ƒ suriKaq kIqf jf sky . jykr icwlI vrgy mulk
ijQy ik 1973 qoN 1990 dOrfn 2095 puils mukfbilaF ivc hoeIaF mOqF qoN
ielfvf 1002 lfpqf kIqy gey lokF sbMDI truwQ aYNz rIknlsIeyÈn kimÈn bx skdf
hY qF ihMdusqfnI hukmrfnF vloN mfry gey iswKF dI jFc leI ikAuN nhIN sQfipq
kIqf jf skdf ?