|
|
||||||||||||||||
|
julfeI 7, 2005, ipClIaF sfrIaF KbrF vrlz iswK afrgynfeIjysLn kYnyzf, vloN lMzn ivwc hoey bMb DmfikaF dI inKyDI
aOtvf:
(aYc ibAUro) bIqy vIrvfr lMzn ivwc vfpry iBafnk bMb DmfikaF dI
vrlz iswK afrgynfeIjysLn kYnyzf vloN sÉq
sLbdF ivwc inKyDI kIqI geI hY. vrlz iswK afrgynfeIjysLn dy pRDfn
sR[ ajIq isMG
shoqf ny ibafn jfrI kridaF mrn
vfly lokF nMU ÈrDFjlI arpx kIqI
aqy AunHF dy pRIvfrF dy ies
duK ivwc sLrIk hoey. sR[ shoqf ny
ikhf ik ies qrHF lokF ivwc
jI8 mIitMg qy puwjy sMsfrk afgUaF nMU apIl kridaF sR[ shoqf ny ikhf ik ijQy ienHF mIitMg ivwc aÌrIkf dI BuwK Kqm krn leI lokF vloN ienHF afgUaF qy jLor pfieaf jf irhf hY AuQy ienHF afgUaF vloN AunHF srkfr dI vI juafb qlbI krnI cfhIdI hY ijMnF Aupr srkfrI dihsLq PYlfAux dy dosL lwgdy hn. srkfrI awqvfd vI lMzn dy bMb DmfikaF vFg brfbr df Gfqk aqy aijhy DmfikaF leI ijLMmyvfr hY. jI8 mulkF dy mYNbrF dysLF ivwc kuwJ Auh mYNbr dysL vI hn ijQy mnuwKI aiDkfrF dIaF AulMGxfvF dy ikwsy vwzy vwzy afkfr dI ikqfbF ivwc Cpy pey hn pr srkfrF dy kMn qy jUM nhIN srkdI. Bfrq srkfr dI inKyDI kridaF iswK afgU ny ikhf ik Bfrq, jo dunIaf dI sB qoN vwzI zYmokRysI hox df Brm pfl rhI hY AuQy lokF dy Dfrimk jjLbfq BVkf ky kqlyafm krvfieaf jFdf hY. nvMbr 1984 ivwc idwlI aqy afs pfs dy ielfikaF ivwc iswK kOm dy XojnfbwD ZMg nfl kIqy gey kqlyafm dy anykF suafl awj vI 21 sfl bfad juafb AuzIk rhy hn. sRI drbfr sfihb Aupr kIqy ÌOjI hmly qoN bfad iswK ihridaF aMdr mwc rhy BFbV Ausy qrHF brkrfr hn. hfl hI ivwc pMjfb aMdr awqvfd df hAUaf KVHf krky kIqIaF jf rhIaF igRPqfrIaF, mnuwKI aiDkfrF dIaF DwjIaF AuzfAux quwl hY. sR[ ismrnjIq isMG mfn aqy hor afgUaF vloN iswK kOm dy svY-inrxY dy isDFq, jo ik XUnfeItz nysLnjL dy cfrtr dy anukUl hY, nMU ibafnx sdkf igRÌqfr kr lYxf aqy jLmfnq qwk hox nf dyxI, srkfrI dihÈq vfd dI iewk ijAuNdI jfgdI imsfl hY. pMjfb dy ipMzF ivwcoN aMimRqDfrI nOjvfnF dIaF ilstF iqafr krnIaF aqy hux iewk aMdfjLy anusfr 2 hjLfr qoN vwD nOjvfnF nMU ieh kih ky igRÌqfr kr lYx ik Auh awqvfd nMU muV surjIq krn dI koisLsL ivwc sn, mihjL bybuinafd aqy srkfrI dihsLq qoN ibnHF hor kwK nhIN. sR[ shoqf ny ikhf ik ijQy asIN awj lMzn ivwc vfpry bMb DmfikaF dI sÉq sLbdF ivwc inKyDI krdy hF AuQy asIN sMsfr dy afgUaF nMU Xfd krvfAuxf cfhuMdy hF ik srkfrI awqvfd dy ivsLy nMU ivcfiraf jfxf cfhIdf hY. BuipMdr shoqf igRPqfr
trFto dy BfrqI kFslyt dy dPqry mUhry ros mujLfhrf ies mMglvfr nMU smuwcI iswK kOm iewk mMc qy iekwTI mujLfhry nMU asrdfiek aqy gih gwzvF bxfAux leI iahm mIitMg ies sLincrvfr nMU mfltn gurduafry ‘c ivsLv iswK pRIsLd vloN iswK Drm pRqI vrqI geI apmfnjnk sLbdfvlI sdkf iswKF dI axK jfgI
ivsLv ihMdU pRIsLd vloN iswK Drm Aupr kIqy jf rhy koJy vfrF aqy iswK Drm pRqI kIqy jf rhy kUV pRcfr df noits lYNidaF ies mIitMg ivwc iekwTy hoey gYrqmMd isMGF ny ies nMU sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI aqy sLRomxI akflI dl dy pRDfn pRkfsL isMG bfdl dI imlI Bugq df iswtf dwisaf. Xfd rhy ik iswK isrP “akfl” df pujLfrI hY, iksy “mVI msfx” jF “mUrqI” dI pUjf nhIN krdf, iswK smuwcI Klkq ‘c “akfl” nMU vyKdf hY. ivsLv ihMdU pRIsLd ies isDFq dy Ault hY pr ivihp nMU pMjfb ivwc sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI aqy akflI dl bfdl vloN jI afieaF ikhf jFdf hY aqy sihXog idwqf jFdf hY. ieQy ieh vI vrnxXog hY ik isv sYnf nMU amrIkf srkfr vloN awqvfdI jQybMdI GoisLq kIqf hoieaf hY ijs df hvflf “Committee for the Protection of Democratic Rights” sMsQf ny bVI bfKUbI nfl idMidaF ikhf hoieaf hY ik isv sYvf iewk jQybMdk gYNg qoN vI vwD ky iewk kirmInl jQybMdI hY, jo mfrDfV aqy afpxy insLfnf hfsl krn leI kql krn ivwc vI XkIn krdI hY. ivsLv ihMdU pRIsLd vloN iswK Drm pRqI pfey jf rhy Brm BulyKy aiq inMdxXog hn. pMjfb aMdr iswKF dIaF igRPqfrIaF bfry lMmI cOVI ivcfr hoeI. 200 dy krIb icMqk isMGF dI ies mIitMg ivwc keI aihm PYsly ley gey. ies mIitMg ivwc Bfrq dIaF jylHF aMdr ipCly do dhfikaF qoN awqvfd dI afV hyT njLrbMd isMGF dI irhfeI df muwdf ivcfiraf igaf. Xfd rhy bIqy idnI afr[aYs[aYs[ vloN ieh Kulfsf kIqf jf cuwkf hY ik pRkfsL isMG bfdl nhIN sI cfhuMdf ik iswK nOjuafnF nMU jylHF coN irhfa kIqf jfvy. ies Kulfsy dI rOsLnI ivwc pRkfsL isMG bfdl dI ies soc dI inKyDI kIqI geI. pMjfb dy ipMzF coN aMimRqDfrI isMGF dI ilstF bxfAux dy aksr jo crcy suxy jFdy rhy hn. mOjUdf hflfqF ivwc Aus Aupr aml kridaF pMjfb pulIs ny bIqy idnIN awqvfd df hAUaf KVf krky aMimRqDfrI isMGF dI PVo PVI krnI sLurU kIqI hoeI hY. iewk aMdfjLy anusfr 2 hjLfr qoN vwD iswK nOjuafnF nMU pulIs sulfKF ipwCy suwt cuwkI hY. ieh vI KdsLf kIqf jFdf hY ik AunHF ivcoN kuwJ nMU JUTy mukfbly bxf ky sLhId vI kIqf igaf ho skdf hY. iswK rfj dI gwl krn nMU awqvfd nfl joVn df iehI mqlb hY ik Bfrq aMdr iswK afjLfd nhIN hn. agr pMjfb aMdr iswK nOjuafnF nMU byvjfh igRPqfr krnf afjLfdI hY qF iswK jfnxf cfhuMdy hn ik gulfmI kI huMdI hY. ies mIitMg ivwc BfeI jgqfr isMG hvfrf dI igRPqfrI qoN bfad awqvfd df mhOl pYdf hox dI afV hyT iswK nOjuafnF dI nsLlkusLI nMU qurMq bMd krn leI ivcfrF kIqIaF geIaF. pRbMDkF ny dwisaf ik ies mujLfhry df sfrf vyrvf afAux vfly sLincrvfr nMU ivcfr ky aYqvfr aqy somvfr nMU mIzIey rfhIN dws idwqf jfvygf. loVINdy lokF leI rfeIz df pRbMD vI kIqf jfvygf. trFto pulis nMU BuipMdr isMG shoqf dI Bfl
zf[ bYNs df ‘afrzr afP ibiRtsL kulMbIaf’ nfl snmfinq nisLaF ivruwD jfgrUkqf aqy ivsLv sLFqI leI kMm krky nfmnf Kwitaf
mfnXog lYPtInYNt gvrnr ny ies mOky bolidaF ikhf ik ieh vzmuwlf aqy vwkfrI purskfr zf[ rGbIr isMG bYNs nUM AunHF vloN nOjuafn pIVHI nUM nisLaF aqy eyzjL vrgI BYVI ibmfrI bfry jfgrUk krn, ivsLv sLFqI dI bhflI aqy keI hor vzmuwlIaF smfijk syvfvF bdly pRdfn kIqf igaf hY. mfnXog lYPtInYNt gvrnr ny ies mOky bolidaF zf[ bYs vloN rcy gey “iswK ivsLvkosL” dI ivsLysL qOr `qy sLlfGf kIqI aqy ies nUM kYnyzf vrgy bhu-BfsLfeI aqy bhu-swiBafcfrk mulk ivwc iewk dUjy nUM smJx leI iewk bhuq vDIaf vrdfn ikhf. ies mOky ‘qy bolidaF bI[sI[ sUby dy pRI[ gorzn kYNbl ny avfrz jyqUaF vloN mnuwKqf leI kIqIaF aduwqI syvfvF leI AunHF df DMnvfd kIqf aqy ikhf ik sfzy sUby dy ieh mfxmwqy lok sfzf kOmI ivrsf aqy vzmuwlf srmfieaf hn. asIN ienHF dy sdf hI DMnvfdI rhFgy . “afrzr afP ibRitsL kulMbIaf” purskfr sUby df sB qoN pRiqsLt aqy mfx-mwqf snmfn hY jo iksy aYsy ivakqI nUM prdfn kIqf jFdf hY ijs ny igafn, Koj, smfjk Kyqr, ivsLv sLFqI jF vflMtIar syvf dy Kyqr ivwc sUbfeI, rfsLtrI jF aMqr-rfsLtrI pwDr qy vzmuwlf Xogdfn pfieaf hovy. ies snmfn dI sQfpnf sMn 1989 ivwc iewQoN dy kfnUnI aYkt rfhIN kIqI geI sI aqy cIP jsits Auwpr aDfirq bxfeI geI kmytI hI snmfn pfRpq krqf dI cox krdI hY. dysLF ivdysLF qoN zf[ bYNs nUM vDfeIaF dy sMdysL iml rhy hn ikAuNik ies mfxmwqy afrzr nfl BfeIcfry df kOmFqrI aqy aMqr-kOmFqrI pwDr `qy vI nfm rOsLn hoieaf hY. “afrzr afP ibRitsL kulMbIaf” purskfr pRfpq krn AuprMq zf[ rGbIr isMG bYNs ny KusLI df pRgtfvf kridaF ikhf, “mYN jo vI kMm kIqf hY jF kr irhf hF, Auh iksy ievjLfny jF purskfr pRfpqI leI nhIN sI pr bI[sI[ dI srkfr aqy ibRitsL kulMbIaf dy lokF dI sdBfvnf ny mnuwKqf leI kIqy myry kMm nUM sB qoN vwzy aYvfrz nfl snmfnq krky mYnUM hor vDyry kMm krn leI AuqsLfihq kIqf hY.” zf[ bYNs aqy hor snmfn pRfpq krn vflIaF sLKsIaqF nUM mfnXog lYPtInYNt gvrnr vloN rfq dy Bojn df ivsLysL swdf idwqf igaf ijs ivwc sUby dy pRImIar mfnXog gorzn kYNbl, mfnXog cIP jsits iPMc, azvfiejLrI kONsl, afPIsLl pfrtI, aYvfrz jyqUaF dIaF pqnIaF aqy hor pRmuwK sLKsIaqF vI hfjLr sn. Aus mOky bolidaF mfnXog lYPtInYNt gvrnr aqy mfnXog gorzn kYNbl ny snmfn pRfpq krn vfilaF df iPr DMnvfd kridaF ikhf ik srkfr aqy sUby dy lokF nUM ienHF mfnXog sLKsIaqF Aupr mfx kridaF KusLI pRfpq huMdI hY. mfnXog cIP jsits iPMc ny inwjI qOr ‘qy E bI sI pRfpq krn vfilaF df DMnvfd kIqf ijnHF ny ik mnuwKqf dI insLkfm syvf kIqI hY. mfnXog lYPtInYNt gvrnr vloN idwqy gey rfq dy Bojn smyN bolidaF AunHf ny zf[ bYNs vloN rcy iswK ivsLv kosL dI KUb qfrIP kIqI . pMjfb dy sIrovfl ielfky dy ipMzF dIaF jUhF ivwc bcpn ibqfAux vfly zf[ rGbIr isMG bYNs dy njLdIkIaF nUM kdy icwq cyqf vI nhIN afieaf hoxf ik sDfrn jIvn dI pOVI df iewk-iewk zMzf cVHidaF Auh iek idn ies mfxmwqy snmfn dy BfgI ho ky ikqy ivsLv Br ivwc ieqnf nfmnf vI Kwtxgy. zf[ rGbIr isMG bYNs iewk sLrDfvfn aMimRqDfrI guriswK hn jo afpxI guriswK jIvn sfQx bIbI prmjIq kOr nfl kYnyzf ivwc pMjfbIaF aqy iswKF dy gVH aqy PryjLr vYlI dy KUbsUrq sLihr srI ivwc rih rhy hn. afp jI dy iqMn spuwqr, nUMhF aqy poqy-poqrIaF vI afp jI dy kol hI rihMdy hn. afp jI df jnm sMn 1936 ivwc pMjfb dy ijlHf huisLafrpur dy ipMz mfxkZyrI ivKy ipqf srdfr nigMdr isMG aqy mfqf srdfrnI pRIqm kOr dy Gr iewk sDfrn iksfnI pRIvfr ivwc hoieaf. hflIN ds ku sfl dy hI sn ik AunHF ny afpxy bylIaF dI sBf bxf ky ipMz dIaF nflLIaF glHIaF dI hr aYqvfr nUM sPfeI krn df kMm afrMB kr idwqf sI. bflVI Aumry hI Puwtbfl Kyzx df sLOk sI. idny skUl jfxf, sLfmIN zMgrF leI pwTf dwQf krnf qy iPr KylHxf-mwlHxf AunHF dI rojL-mwrHf ijLMdgI dy aMg sn . zf[ rGbIr isMG bYNs ny mwuZlI pVHfeI ielfky dy sB qoN purfxy Kflsf hfeI skUlL srhflf mUMzIaF qoN kIqI qy dsvIN Kflsf hfeI skUl pwjoidEqf qoN krn AupRMq 12vIN jmfq srkfrI kflj tFzf AuVmuV qoN pfs kIqI . pirvfrk mjbUrI kfrn pVHfeI Cwz ky pMjfh rupY mhIny ‘qy skUl dI mfstrI krnI peI . pRfeIvyt bI[ey[ kIqI qy rylvy ivwc klrk dI nOkrI iml geI . AuQy hI Pwutbfl dI tIm dy zvIjLnl kpqfn bx gey aqy nflo nfl ihstrI dI aYm[ey[ kr leI . iewk sfl dI CuwtI lYky gurU nfnk dyv XUnIvristI qoN bI[aYwz[ dI izgrI hfsl kIqI. sMn 1971 ivwc aYksfeIjL aqy tYksysLn ieMspYktrF dy iemqhfn ivwc pMjfb Br ivc pihly nMbr ‘qy afey aqy Aus mihkmy ivwc keI sfl nOkrI kridaF gurU nfnk dyv XUnIvristI qoN kfnMUn dI izgrI aYl[aYl[bI[ pfs kIqI . 1990 ivwc pRIvfr smyq Auh knyzf af gey. iewQy af ky keI srkfrI aqy arD srkfrI slfhkfr kmytIaF dy mYNbr rhy, nisLaF sbMDI pVHfeI kIqI aqy nisLaF dy kONslr rhy, Ausy hI mihkmy dy mYnyjr rhy aqy vYlPyar tRfeIbUnl dy cyarmYn vjoN vI kMm kIqf. zf[ rGbIr isMG bYNs nfrQ amrIkf qoN nisLaF dy pRvfnq kONslr hn aqy eyzjL vrgI iBafnk bImfrI dI vI AunHF ny aPrIkf ivKy kInIaF, XUgMzf aqy qnjLfnIaF vrgy mulkF ivwc Koj kIqI hY. keI dhfikaF qoN hI Auh ivsLv Br ivwc nOjvfn pIVHI nfl kMm kr rhy hn qfik kwlH dy vfirs mnuwKqf dI vDIaf ZMg nfl syvf kr skx. zf bYNs ny dunIaF Br ivwc nOjvfn pIVHI leI byaMq kYNp lgfey hn qyy nisLaF aqy piqqpuxy ivruwD nvIn qknIk dI vrqoN kridaF jfgrUkqf df bIVf cwuikaf hoieaf hY. ies aduwqI imhnq aqy mnuwKI syvf dy sdkf hI sMsfr aMdr AunHF dI iewk vwKrI pihcfx bx geI hY. zf[ bYNs kMipAUtr Xug dy pihly iswK ivdvfn hn ijnHF ny sB qoN pihlF iswK ieiqhfs, swiBafcfr, bolI, Drm aqy ivrfsq df kMipAUtrIkrn krky afDuink qknflojI rfhIN ivsLv df pihlf mltImIzIaf “iswK ivsLvkosL” iqafr kIqf sI. ipCly sfl hI sMn 2004 ivwc AunHF ny gurU aMgd dyv jI vloN vrosfey ngr KzUr sfihb (pMjfb) dI pfvn DrqI ivKy dunIaF dI nvIn qknIk dI vrqoN kridaF ivsLv df pihlf “mltImIzIaf iswK imAUjLIam” sQfpq krky jIvn dIaF isKrF nUM Cuihaf hY. ies imAUjLIam ivwc msLInI-afdmIM (robot) aqy aYl[sI[zI[ twc-skrIn dI vrqoN kIqI geI hY ijs nUM hr pwDr df axjfx qoN axjfx ivakqI vI afsfnI nfl vrq skdf hY. zf[bYNs nUM keI drjn rfsLtrI aqy aMqr-rfsLtrI snmfn iml cuwky hn. “afrzr afP ibRitsL kulMbIaf” qoN pihlF zf[ rGbIr isMG bYNs - afrzr afP Kflsf, sfihq ivsLysL, guwz istIjLn afP srI-knyzf, kueInjL golzn jublI mYzl knyzf, pMQ rqn, BfeI gurdfs avfrz, ienPrmysLn tYknflojI vflMtIar avfrz, ivjLzm afP Elz eyj mYNtrisLwp aqy insLfn-ey-iswKI jyhy bfvkfr snmfn vI pRfpq kr cuwky hn. hflIN vI zf[ bYs bhuqf smF kMipAUtrF Aupr hI kMm krdy hn aqy vcnbwD hn ik afKrI plF qwk Auh mnuwKqf dI insLkfm syvf krdy rihxgy. asIN afpxy adfry vloN pRfrQnf krdy hF ik iesy qrHF hI Auh lMbf smF mnuwKqf dI syvf krdy rihx. brnfrzo ‘qy hmokf myhxo imhxIN iqMn kqlF ivwc sLfml Kqrnfk aOrq kfrlf hmokf “zYx nfl sOdybfjLI” sdkf jylH coN irhfa, mYN afpxy afp nMU muafP nhIN kr skdI[[[kfrlf hmokf kql krn nMU AuqsLfhq krn vflI hmokf hux msUm bxn dI koisLsL kr rhI hY—brnfrzo bIbI qoN Ausdy vkIl KPf
jylH coN irhfa hox qoN do GMty bfad PirMc cYnl nMU idwqI ieMtrivAU ivwc hmokf ny ikhf ik jylH ivwc 12 sfl ibqfAux qoN bfad bfhr af ky Auh zrI aqy GbrfeI hoeI hY. mYN mIzIey nMU ieMtrivAU dyx df mn ies krky bxfieaf hY ik mYN lokF nMU afpxf pwK dws skF. Aus ny ikhf ik mYN bVI afpxy afp ivwc rihx ivwc XkIn krdI hF aqy afpxI inwjI ijLMdgI aqy afpxI BfvnfvF bfry lokF nMU dwsx dy ivruWD hF hflfqF nMU mwdy njLr rwKidaF ieh sMBv nhIN sI ijs krky mYN afpxy vkIl nfl slfh krky ieh ieMtrivAU dyx df PYslf kIqf hY. qF ik knyzIan lok ieh nf smJx ik mYN koeI Kqrnfk iensfn hF aqy AunHF dy bwicaF nMU koeI nuksfn phuMcf skdI hF. ies krky ieh gwl krn df mOkf sI ijs krky mYN gwl kr rhI hF. ieMtrivAU PirMc BfsLf ivwc hI ikAuN dy rhI hYN, suafl df bVy TrMHmy nfl DImI afvfjL ivwc juafb idMidaF hmokf ny ikhf ik jdoN mYN PirMc cYnl qy ÉbrF vyKdI sI qF mYnMU lwgdf sI ik ieh AuWcI nhIN boldy aqy bVy gMBIrqf nfl gwl krdy hn. ieh gwl nMU msflf lf ky pysL nhIN krdy. mYN afpxI ijLMdgI PirMc ivwc dubfrf sLurU krnI cfhuMdI hF. Aus ny ikhf ik AusnMU smfijk shfieqf vI ikAUibwk coN hI iml rhI hY ies krky mYN mihsUs krdI hF ik mYnMU ieQy suKflf rhygf. iqMn nOjvfn muitafrF dy kqlF ivwc bVI isLwdq nfl sLmUlIaq krky iPr vfadf muafÌ guafh bx ky kYd coN irhfa hox vflI kfrlf hmokf dIaf PotoaF iKwcx leI kYnyzf aqy amrIkf Br df mIzIaf mFtrIal dI jylH dy mUhry 30 jUn df zyry lfeI bYTf sI pr 4 julfeI nMU acfnk jylH aiDkfrIaF ny af ky mIzIey kfrkuMnF dIaF afsF qy Aus vyly pfxI Pyr idwqf jdoN AunHF ikhf ik kfrlf hmokf hux AunHF dI jylH ivwc nhIN hY. Aus vyly mIzIey nMU aihsfs hoieaf ik kfrlf hmokf jylH coN luwk ky inklx ivwc kfmXfb ho geI hY. mIzIaf kfrkuMnF nMU JkfnI dy ky jylH coN inklx bfry hmokf ny ikhf ik Ausdy vkIl ny jo skIm bxfeI sI asIN Aus qy aml kIqf qy sfnMU koeI pryÈfnI nhIN hoeI. Ausny dwisaf ik iksy nMU pqf qwk nhIN lwgf ikAuNik mYN lukI hoeI sI. hux tI[vI[ stUzIE ivwc afAux vyly vI iksy nMU pqf qwk nhIN lwgf.
1990ivaF ivwc kfrlf hmokf aqy Ausdy Aus vyly dy pqI pfl brnfrzo ny kirstn PirMc aqy lyslI mhfPI nMU agvf krky AunHF nfl blfqkfr kIqf, AunHF qy axmnuwKI qsIhy Zfhy aqy bfad ivwc AunHF nMU kql kr idwqf. kfrlf hmokf ny vfadf muafÌ gvfh bx ky afpxy pqI nMU ienHF doÈF ivwc dosLI grdfnx leI srkfrI vkIl df sihXog idwqf pr vfadf muafÌ gvfh bxn qoN bfad sfhmxy afeIaF vIzIE typF ivwc sfP jLfihr sI ik kfrlf mjbUrI vws nhIN sgoN afpxy afp jLulm kr rhI sI. ies joVy dy syNt kYQrIn siQq GroN PVI geI vIzIE typ qoN bfad hI kfrlf nfl hoeI srkfrI vkIl dI sMDI nMU “zYx nfl sOdybfjLI” nfl jfixaf jfx lwgf hY. ies vIzIE typ qoN ieh qwQ vI sfhmxy afey ik hmokf ny afpxI 15 sflf BYx tYmI hmokf nMU do vfr zrwg idwqy qF ik pfl brnfrzo Aus nfl blfqkfr kr sky. dUsrI vfr kIqy blfqkfr qoN bfad tYmI nMU AultIaF lwg geIaF aqy hwQU afAux PlsrUp dUsry idn AusdI mOq ho geI. afpy bxfeI vIzIE ivwc idws irhf sI ik iks qrF hmokf ny afpxI 15 sflf BYx dy mUMh ivwc nsLIlI vsqU nfl iBwijaf kwpVf QuMnI rwiKaf sI. vfadf muafP gvfh bxn qoN bfad 35 sflf hmokf nMU adflq ny Ausdy dosLF mukfbly mfmUlI ijhI sjLf idwqI sI ikAuNik kmokf ny pfl brnfrzo nMU dosLI TihrfAux leI srkfrI iDr df sfQ idwqf sI. Aus vyly hmokf ny adflq aqy sfeIkYtirwk nMU ieh ikhf sI ik Auh iewk kwut mfr Kf rhI (bYtrz vfeIP) pqnI sI. afpxy afp aqy afpxy pRIvfr dI KYrIaq leI brnfrzo dy kihx qy jLulm krn ivwc BfgIdfr bx rhI sI. PirMc BfsLf ivwc idwqI ietrivAU ivwc hmokf ny ikhf ik mYN afpxy afp nMU muafP nhIN kr skdI. mYN jo kuwJ kIqf hY Auh bVf iGnfAuxf jLurm sI. mYN keI socdI hF ik mYN KusL hox dI hwkdfr nhIN hF. 1993 ivwc kfrlf hmokf kYnyzf ivwc juLrm df icMnH bx ky AuBrI sI jdoN Aus dy juLlmF dI vIzIE typ adflq ivwc ivKfeI geI sI. kfrlf hmokf, ijs ny hux afpxf nfm bdlI krky kfrlf tIl rwK ilaf hY ny ikhf ik hux Auh nbflg nhIN rhI bflg ho geI hY ies krky Auh aijhy iGnfAuxy kfrnfimaF bfry soc vI nhIN skdI. Aus vyly myry ivwc afqm ivsLvfsL dI Gft sI. hux mYnMU jo kuwJ pqf hY Auh Asu vyly nhIN sI pqf. AuntfrIE dy srkfrI vkIl ny ipcly hPqy adflq qoN kfrlf hmokf dI afjLfdI dIaF sImIvF qih krvf leIaF hn. jylH coN irhfa hox qoN bfad hmokf Aupr lwgIaF rokF ivwc pulIs kol hfjLrI luafAuxI, lyslI mhfPI qy kistn PirMc dy pRIvfrF nfl koeI sMprk nf krnf, iksy vI hor kirmInl sKsL nfl sbMD nf rwKx, QYrypI krvfAuxI aqy afpxf zI[aYn[ey[ sYmpl pulIs kol drj krvfAuxf afid hdfieq sLfml hn. bIqy idnIN kfrlf hmokf ny adflq qoN mIzIey Aupr bYn lgfAux dI mMg kIqI sI pr adflq ny ies mMg nMU mIzIey dI afjLfdI Aupr hmlf krfr idMidaF Tukrf idwqf sI.
kfrlf hmokf dI tYlIoivIjLn ieMtrivAU ny isrP lyslI mhfPI jF kirstn PirMc dy pirvfr nMU hI cIs nhIN phuMcfeI sgoN blFz bIbI dy tI[vI[ qy afAux nfl pfl brnfrzo nMU vI qklIP phuMcI hY. iewk vfr iPr brnfrzo ny afpxy vkIl rfhIN sMsfr nMU ieh dwsx dI koisLsL kIqI hY ik Auh ies momoTwgxI diaF gwlF ivwc nf afvy. brnfrzo dy vkIl tonI brfieMt ny sI[bI[sI[ nMU dwisaf ik kfrlf dI ieMtrivAU qoN bfad pfl brnfrzo afpxy afp nMU kfrlf vloN sqfieaf hoieaf smJ irhf hY. brnfrzo ny afpxy vkIl rfhIN ikhf ik asl ivwc kfrlf hmokf ny hI lyslI mhfPI nMU jfnoN mfrn dI koisLsL kIqI sI. Ausny dwwisaf ik blfqkfr dOrfn lyslI dIaF awKF qy bMnI pwtI lih geI sI ijs qoN zrdI hmokf ny AusnMU nfVI-roD rfhIN mfrn dI koisLsL kIqI sI ikAuNik Auh zrdI sI ik mhfPI bfhr jf ky Aus bfry dws skdI hY, jdoN ik mYN mhfPI nMU afjLfd krn leI kih irhf sI. kys dI suxvfeI dOrfn BfvyN pfl brnfrzo ny kfrlf hmokf Aupr lyslI mhfPI aqy kirstn PirMc nMU Pfhf dy ky mfrn df dosL lfieaf sI pr ieh qwQ kdy sfhmxy nhIN sn afey ik Auh ienHF muitafrF nMU Cwzx dy hwk ivwc sI. brnfrzo dy vkIl tonI brfieMt ny dwisaf ik ienHF nvyN qwQF nfl pfl brnfrzo dI kYd jF kfrlf hmokf dI afjLfdI Aupr koeI Prk nhIN pYx vflf pr pfl isrP ies krky ieh qwQ sfhmxy ilaf irhf hY ik kYnyzf dy lok hux kfrlf dI mfsUmIaq BrIaF gwlf sux ky iesnMU svI sivwqrI nf smJ lYx. pfl brnfrzo ny afpxy vkIl tonI brfieMt nMU ieh vI Xfd krvfieaf ik kuwJ qwQ jo irport nhIN hoey ik lyslI mhfPI nMU agvf krn qoN pihlF vI kfrlf hmokf ny agvf krn leI mhrI pUrI mdd kIqI sI. bIbI qoN Ausdy vkIl KPf jylH qoN tI[vI[ stytsLn qwk df kfrlf sdf sPr ijQy knyzIan lokF nMU koeI Kfs pRBfivq nhIN kr sikaf AuQy sI[bI[sI[ tI[vI[ dy PirMc cYnl nMU idwqI ieMtrivAU sdkf Ausdy lIgl eyz dy vkIl hmokf qy kfPI KPf hn ikAuNik Auh qF adflq ivwc hmokf dI pRfeIvysI lVI lVdy rhy hn, pr ieh jylH coN inklI iswDI tI[vI[ stysLn qy puwj geI. lIgl eyz dy iqMn vkIlF coN iewk kircIan lfcFs ny ikhf ik Auh kfrlf nMU tI[vI[ qy vyK ky hYrfn ho igaf sI. kircIan lfcFs ny ikhf ik kfrlf hmokf dI tI[vI ieMtrivAU dy bfvjUd Auh adflq ivwc kfrlf dI pRfeIvysI nMU bhfl krn leI jMg jfrI rwKygf qF ik mIzIaf vloN kfrlf hmokf dI irhfiesL aqy afvfjfeI dI jfxkfrI pRkfsLq jF nsLr krn qy pfbMdI lwg sky. kircIan lfcFs ny ikhf ik sfnMU srfkrI afdysL iehI hn ik asIN kfrlf hmokf dI inwjI ijLMdgI nMU surwiKaq bxfAux leI adflq qoN mIzIaf kfrkuMnF nMU pfbMdIsLudf krvfeIey ik Auh kfrlf hmokf dI irhfiesL aqy Aus dIaF gqIaF ivDIaF dI jfxkfrI pRkfsLq jF nsLr nf kr skx. pr hux sfnMU ies sB kfsLy dy mqlb smJxy pYxgy ikAuNik sfzf muawkl qF Kud mIzIey kol jf cuwkf hY. kircIan lfcFs ny ikhf ik Auh jldI mFtrIal ivwc siQq kfrlf hmokf dI vkIl islvIaf borzya nfl sMprk krky kfrlf hmokf nfl iewk mIitMg krn dI koisLsL krygf pr islvIaf borzya ny ikhf ik Auh hmokf leI koeI hor mIzIaf mulfkfq nhIN rwK rhI aqy jldI hI ies kys qoN Pfrg ho rhI hY ikAuNik Aus kol hor bQyry kMm hn krn nMU. borzya ny ikhf ik mYN hux kfrlf hmokf bfry gwl nhIN krnf cfhuMdI, mYN afpxI ijLMdgI dy hor kMm krny hn. iewk drjn dy krIb mIzIaf adfiraF dI pRqIinwDqf krdf vkIl mfrk ibMtlI ny ikhf ik jdoN Auh Gr afieaf qy AusdI pqnI ny dwisaf ik kfrlf hmokf tYlIvIjLn qy afeI sI qF Auh iewk dm ieh sux ky suMn ho igaf. ibMtlI ny ikhf ik hmokf df tI[vI[ Aupr jfxf Ausdy adflq ivwc mIzIaf Aupr pfbMdI mMgx vflI iewCf dy Ault pRikraf hY. ies pRikRaf nfl kfrlf hmokf df sLfK nMU swt vwjdI hY. kI pRqIq hY ies aOrq dI ijhVI awj hor qy klH hor kr rhI hY. ieh ivcfr awj hr knyzIan dy ijLhn ivwc GumM irhf hY. lyslI mhfPI aqy kirstn PirMc pRIvfrF dI numfieMmdgI kr rhy vkIl itm zYnsn ny ikhf ik jdoN hmokf tI[vI[ qy lokF nMU afpxI itm hortn dI afeIs kYpcIno pIx dI iewCf bfry dws rhI sI qF lyslI mhfPI df ipqf zYn mhfPI afpxI DI lyslI mhfPI dI kbr qy PuwlF df guldsqf ByNt kr irhf sI. ikAuNik ies idn mhfPI ny 29 sfl F dI ho jfxf sI aqy Aus df awj jnm idn sI. hmokf dIaF gwlF nMU Bfvnfrihx krfr idMidaF isLkfr hoeIaF muitafrF dy pRIvfrk mYNbrF ny ikhf ik afpxy jylH dy 12 sflF dorfn kfrlf kol “trU krfeIm” dy lyKk stIPn ivlIam nfl icwTI pwqr krn df smF qF sI pr Ausny 12 sflF ivwc isLkfr hoeIaF lVkIaF dy pRIvfrF nMU iewk vI sLbd ilKx dI jrUrq mihsUs nhIN kIqI. pfl brnfrzo aqy kfrlf hmokf df ikwsf
meI 1987 ivwc skfrbro ielfky dI iewk muitafr dy blfqkfr dI crcf iCVI
qF mIzIey ny ies blfqkfrF dI lgfqfr GtnfvF ivwc sLfml hox vfly ÈKs nMU
“skfrbro blfqkfrI” nfm idwqf. kuwJ smF bfad pfl brnfrzo ny 14
aOrqF nfl kfmuk CyVÉfnI dy dosLF nMU kbUl kr ilaf. iewk aijhf mOkf
afieaf ik pfl brnfrzo iÉlfÌ 53 blfqkfr aqy kfmuk sbMDI kys drj sn
ijnHF ivwc
akqUbr 17, 1987 nMU 17 sflf kfrlf hmokf dI pihlI mulfkfq Aus vyly 23 sflf pfl brnfrzo nfl hotl dy rYstorYNt ivwc huMdI hY. pihlI mulfkfq qoN 2 Gty bfad ieh dovyN hotl dy kmry ivwc sMBog krdy hn. dsMbr 1989 kfrlf hmokf aqy pfl brnfrzo dI sgfeI ho jFdI hY. 1990 ivwc brnfrzo iewk akfAuNitMg Prm ivwc afpxI nOkrI Ko bYTdf hY aqy isgrtF dI qskrI krky kmfeI krnI sLurU kr idMdf hY. julfeI 1990 ivwc brnfrzo aqy hmokf, kfrlf hmokf dI CotI BYx tYmI nMU spgYtI ivwc “vYlIam” zrwg imlf ky jdoN blfqkfr krnf sLurU kIqf qF tYmI do ku imMtF bfad jfg peI. nvMbr 1990 ivwc skfrbro blfqkfrI dI cwl rhI CfxbIx qihq brnfrzo ny mYtro pulIs nMU vfl, KUn aqy Quwk idwqf qF ik Auh jFc kr skx. dsMbr 23 1990, kfrlf hmokf dI pRIvfirk ikRsims pfrtI qoN bfad brnfrzo aqy kfrlf ny tYmI nMU “trYnkUlfeIjLr” nfmI nsLIlI dvfeI idwqI ijs nfl tYmI byhosL ho geI. tYmI nfl kfrlf aqy pfl brnfrzo ny blfqkfr kIqf. kuwJ smyHN bfad tYmI AuWTI, AusnMU hwQU afieaf qy AusdI mOq ho geI. puls nMU pfl brnfrzo ny ibafn idwqf ik Ausny tYmI nMU punr surjIq krn dI koisLsL kIqI sI pr Auh sPl nf ho sikaf. tYmI nMU mOq nMU ieh durGtnf nf smiJaf igaf. mwD jnvrI 1991 ivwc brnfrzo iewk rfeIz mMgdI muitafr nMU ilaFdf hY, kfrlf hmokf dy bYWz-rUm ivwc Aus nfl sPl blfqkfr krdf hY aqy vfips Cwz afAuNdf hY. PrvrI 1 1991 nMU brnfrzo aqy hmokf syNt kYQrIn AuntfrIE ikrfey qy Gr lY ky rihx lwgdy hn. jUn 14, 1991 nMU brnfrzo aqy hmokf 14 sflf lyslI mhfPI nMU Ausdy Gr mohirEN agvf krdy hn Aus nfl blfqkfr krky Ausdf kql kr idMdy hn. jUn 29, 1991 nMU brnfrzo aqy hmokf afps ivwc ivafh krvf lYNdy hn aqy ÈfhÉrc rsm huMdI hY. aprYl 16, 1992 nMU pfl brnfrzo, kfrlf hmokf dI mdd nfl kirstn PirMc nMU crc dI pfrikMg lft coN agvf krdy hn. Aus nfl blfqkfr krky, qsIhy dy dy ky kql krn qoN bfad Ausdf imRqk srIr KfeI ivwc suwt idMdy hn aqy Asudy vfl kwt idMdy hn. aprYl 30, 1992 nMU kirstn PirMc df imRqk srIr lwB jFdf hY. dsMbr 1992 nMU pulIs vloN pfl brnfrzo dy 1990 ivwc idwqy KUn, vfl aqy Quwk dy sYNplF df zI[aYn[ey tYst krvfAuNdI hY. jnvrI 1993 ivwc pfl brnfrzo, kfrlf hmokf nMU PlYsLlfeIt nfl kuwtdf hY, kfrlf Aus koloN Bwj jFdI hY. awKF qy swt vwjx sdkf Auh pulIs kol jf ky pfl brnfrzo iÉlfÌ kys drj krvf idMdI hY. PrvrI 17 1993 nMU pulIs brnfrzo nMU igRÌqfr krdI hY pr jFc qoN bfad GoisLq huMdf hY ik pulIs aPsr ijs ny brnfrzo nMU igRÌqfr kIqf sI Ausny brnfrzo dy cfrtr afÌ rfeIts dI AulMGxf kIqI sI ikAuNik AusnMU afpxy vkIl nfl sMprk krn dI afigaf nhIN sI idwqI geI. PrvrI 23, 1993 nMU brnfrzo dy Gr dI vfrMtsLudf qlfsLI leI jFdI hY. 71 idn dI qlfsLI qoN bfad pulIs brnfrzo dy GroN, lyslI mhfPI, kirstn PirMc, tYmI hmokf aqy Gto Gwt iewk hor muitafr dy blfqkfr aqy kql dI jfxkfrI vflIaF vIzIE typF lwBx qoN asPl rhI. meI 6, 1993 nMU brnfrzo df vkIl, ikn murya brnfrzo dy Gr dI qlfsLI krky Cwq ivwc lukfeIaF vIzIE typF hfsl kr lYNdf hY. aqy 16 mhIny ienHF typF nMU srkfrI iDr nMU dwsx dI bjfey kol rwK lYNdf hY. meI 1993 ivwc hI srkfrI vkIl aqy kfrlf hmokf drimafn sMDI ho jFdI hY aqy kfrlf hmokf vfadf muafÌ gvfh bx jFdI hY. jUn 1993 ivwc hmokf dy kys dI suxvfeI sLurU huMdI hY. julfeI 1993 ivwc hmokf sMDI anusfr do “mYnslftr” dy kysF ivwc dosL kbUl krdI hY. AusnMU 12 sfl dI sjLf ho jFdI hY. ies mOky jwj mIzIey Aupr pblIkysLn bYn lfgU kr idMdf hY qF ik brnfrzo iÉlfÌ hox vfly kys dI suxvfeI ivwc koeI ivGn nf pvy. sqMbr 1994 ivwc brnfrzo df vkIl ikn murya, Ausdy vkIl vjoN syvf mukq ho jFdf hY aqy brnfrzo dy nvyN vkIl jOn rojLn nMU vIzIE typF vI spurd kr idMdf hY. rojLn vIzIE typF pulIs nMU sONp idMdf hY. meI 18, 1995 nMU brnfrzo iÉlfÌ kqlF dy kysF dI suxvfeI sLurU huMdI hY. jUn 29 1995 nMU hmokf, afpxy pqI pfl brnfrzo dy iÉlfÌ adflq ivwc ibafn drj krvfAuNdI hY. sqMbr 15, 1995 nMU brnfrzo Aus iÉlfÌ cwl rhy 9 kysF ivwc dosLI GoisLq kIqf jFdf hY ijs ivwc lyslI mhfPI aqy kirstn PirMc dy do pihly drjy dy kql kys vI sLfml sn. sqMbr 15, 1995 nMU brnfrzo nMU jwj vloN Aumr kYd suxvfeI jFdI hY ijs ivwc 25 sfl iksy vfady Aupr irhfa hox leI arjLI nhIN idwqf jf skdI. nvMbr 1995 nMU brnfrzo nMU adflq vloN Kqrnfk aprfDI GoisLq kr idwqf jFdf hY ijs df mqlb hY Auh sfrI Aumr jylH coN bfhr nhIN af skygf. aprYl 1996 nMU adflq ny PYslf kIqf ik brnfrzo dy iGxfAuxy kfrnfimaF dIaF vIzIE typF nsLt kr idwqIaF jfx ikAuNik hux kfnMUn nMU AunHF dI jrUrq nhIN hY. ies AuprMq kfnMUnI kfrvfeIaF dI lMmI cOVI pRikRaf cwldI rhI. ijs ivwc vIzIE typF nMU nsLt krnf, kfrlf hmokf vloN iewk ilKfrI nfl not sFJy krny aqy ilKfeI stIPn ivlIam vloN PirMz BfsLf ivwc ikqfb ilKxI afid sLfml hn. ikqfb ilKx dy dosL hyT adflq dy PYsly dI AulMGxf qihq stIPn ivlIam iÉlfÌ 94 kys drj kIqy gey aqy Aus vloN dosL kbUl krn qy 3 sfl dI sspYNzz sjLf imlI aqy 70 GMty smfijk syvf krn dy afdysL idwqy gey. jUn 3, 2005 nMU kfrlf hmokf adflq ivwc pysL hoeI ijs Aupr bMdÈF lfeIaF geIaF. ienHF ivwc: 1) kfrlf nMU pulIs nMU afpxI rhfiesL, kMm krn vflI jgf aqy iks nfl rih rhI hY dwsxf jrUrI hY. 2) Auproqk jfxkfrI bdlx qy AusnMU Ausy vkq pulIs nMU dwsxf pvygf. 3) afpxf nfm bdlI krn dI sUrq ivwc AusnMU pulIs nMU dwsxf jrUrI hY. 4) agr kfrlf nMU afpxy Gr qoN 48 GMty gYrhfjLr hox dI loV hY qF Auh pulIs nMU 72 GMty pihlF dwsy. 5) kfrlf hmokf, pfl brnfrzo, lyslI mhfPI, kirstn PirMc aqy jyn zoa dy pRIvfrF nMU nhIN iml skdI. 6) Auh iksy vI kirmInl nfl sMprk nhIN kr skdI. 7) 16 sfl qoN Gwt Aumr dy lokF ivwc ivcr nhIN skdI. iksy iksm df nsLf, zfktrI zrwg qoN bgYr nhIN lY skdI. 8) kfAUNsilMg aqy QYrypI krvfAuNdI rhygI. 9) pulIs nMU afpxf zI[aYn[ey sYNpl muhweIaf krygI. 29 jUn 2005 nMU adflq ny kfrlf hmokf dI arjLI nMU rwd kridaF mIzIey Aupr pblIkysLn bYn lgfAux qoN ienkfr kr idwqf. julfeI 4, 2005 nMU kfrlf hmokf nMU “syNt aYn izs plynjL” qoN irhfa kr idwqf. Auh vwzI qfdfd ivwc zyry lfeI bYTy mIzIey nMU awK mtwkf mfr ky AuQoN inklx ivwc kfmXfb ho geI. lMzn bMb DmfikaF ivwc 40 mry aqy 300 qoN Aupr jLKmI awl kfiedf ny ijLMmyvfrI leI kYnyzf ny bMb DmfikaF dI sÉq inKyDI kIqI lMzn dy iswKF vloN Èwukrvfr nMU hox vflf mujLfhrf kYNsl lMzn: (sFJ svyrf) lMzn sbvya ivwc iqMn jbrdsq bMb DmikaF ny ijQy ieQoN df rfjnIqk ZFcf ÌylH kr idwqf hY AuQy ienHF bMb DmfikaF nfl 40 mrn aqy 300 qoN Aupr lokF dy jLKmI hox df aMdfjLf lgfieaf jf irhf hY. ieMglYNz dy pRDfn mMqrI tonI blyar ny ies kFz nMU “bfrbYirk” Bfv iGxfAuxf krfr idwqf hY aqy Ausny ikhf ik aijhy kFz AunHF dy ierfdy psq nhIN kr skdy aqy jI8 mIitMg Ausy qrHF hovygI. tonI blyar ny ikhf ik ieh awqvfdI hmly jI8 mIitMg nMU sfboqfj krn leI AulIky gey sn pr Auh afpxy imsLn qoN iQVkxgy nhIN. Xfd rhy ajy iewk idn pihlF ieMtrnYsLnl AulMipk kmytI vloN sMn 2012 ivwc lMzn sLihr nMU AulMipk gymF leI cuixaf sI. ies dfhvy ivwc dUsry sQfn qy PrFs nMU smiJaf jFdf sI. bVI nmoÈI df sfhmxf kr rhy pRDfn mMqrI tonI blyar ny ikhf ik Auh (awqvfdI) kuwJ vI krn pr asIN afpxy ierfdy qoN ipwCy nhIN htFgy aqy Auh sfzy ierfdy qbdIl nhIN kr skdy. amrIkI aiDkfrI siQqI nMU bVy njLdIk qoN ho ky vyK rhy hn. smuwcy amrIkf aqy kYnyzf dysLF ivwc hfeI awl rt sikAUrtI sQfpq kr idwqI geI hY. pRDfn mMqrI pfl mfritn ny ikhf ik awj asIN bujLidlI aqy awqvfd df kfrnfmf awKIN vyiKaf hY. lMzn ivwc bMb Dmfky msUmF Aupr hOlnfk hmlf hY. AunHF ikhf ik mYN kYnyzf vloN ieMglYNz dy pRDfn mMqrI tonI blyar dy ies sog ivwc sLfml huMdf hF. pRDfn mMqrI dy dÌqr coN jfrI ibafn ivwc ikhf hY ik asIN mrn vfilaF nMU ÈrDFjlIaF aripq krdy hF aqy prvfrF dy duwK ivwc sLrIk huMdy hF. mfritn ny ikhf ik awj dy hmilaF qoN bfad ieh spwsLt hY ik smuwcI dunIaf dI afjLfdI Éqry ivwc hY. ieh AunHF lokF dy kfrnfimaF sdkf hY ijhVy afpxI ieMqhfpsMdI, kqlogfrq aqy mfr DfV rfhIN dunIaf dy lokF qy Qopdy hn. AunHF ikhf ik sfnMU ienHF ivruwD ztxf cfhIdf hY aqy asIN ztFgy. afpxy afp nMU "sIkrt afrgynfeIjysLn afÌ awl kfiedf-XUrp" dwsx vfly gruwp ny lMzn bMb DmfikaF dI ijLMmyvfrI afpxy isr leI hY. ieslfmI KfVkUaF dI vYbsfeIt qy pRkfsLq kIqy gey ibafn ivwc ikhf igaf hY "bfgo bfg, ieslfmI nyÈn" "bfgo bfg arb dunIaf", vkq af igaf hY XhUdI jhfdI ibRitsL srkfr qoN bdlf lYx df, jo ierfk aqy aÌgfinsqfn ivwc muslmfn lokF Aupr jLulm krn dI BfgIdfr hY. ibafn ivwc ikhf igaf hY ik asIN ibRitsL srkfr nMU keI vfr sfvDfn kIqf sI pr AunHF muslmfn lokF iÉlfÌ jLulmF nMU bMd nf kIqf ijs krky ieslfmI mujLfhdInF ny lMmI cOVI imhnq krky ieh bMb Dmfky kIqy hn. agr zYnmfrk, ietlI aqy dUsrI XhUdI jhfdI srkfr muslmfnF iÉlfÌ afpxy Ëulm bMd nhIN krngIaF, ierfk aqy aÌgfinsqfn coN afpxI POjF vfips nhIN bulfAuxgIaF qF AunHF iÉlfÌ vI aijhf slUk hI hovygf. ies ibafn hyT dsqÉq kIqy sn " dI sIkrt afrgynfeIjysLn afÌ al-kfiedf ien XUrp". grIb iksfnF nUM 15 agsq qoN ibjlI muPq :amirMdr cMzIgVH: pMjfb dy iksfnF nUM 15 agsq 2005 qoN muPq ibjlI imlxI suLrU ho jfvygI| ieh aYlfn aWj ieQy krdy hoey pMjfb dy muWK mMqrI kY[amirMdr isMG ny ikhf ik ieMJ kFgrs dy cox aYlfn pWqr ‘c kIqy gey vfady dI pUrqI nUM muWK rWKidaF kIqf jf irhf hY| AunFH ikhf ik muPq ibjlI isrP grIb aqy kmjoLr vrgF dy iksfnF nUM hI AuplbD krvfeI jfvygI| srkfr AunFH grIb iksfnF dI sUcI iqafr kr rhI hY jo 2, 5jF 7 eykV jLmIn ‘c hI kfsLq krdy hn| muWK mMqrI ny ikhf ik muPq ibjlI dI shUlq myry aqy pRkfsL isMG bfdl vrgy sMpn iksfnF nUM AuplbD nhI hovygI| jd AunFH qoN puwiCaf igaf ik ieh shUlq pihlF bfdl srkfr ny sB iksfnF nUM AuplbD krvfeI sI pr AunFH dI srkfr ny 2002 dI cox ijWqx qoN bfad ies nUM ikAuN Kqm kIqf qF muWK mMqrI ny ikhf ik Aus vyly pMjfb dI afriQk hflq bhuq Krfb sI| ies leI AunFH ny pihlF ieh shUlq Kqm krdy hoey aYlfn kIqf sI ik jd vI rfj dI afriQk hflq suDrygI,Auh iPr qoN ies mfmly qy ivcfr krngy| hux pMjfb dI afriQk siQqI suDfr ho ky siQr ho geI hY, ies leI muPq ibjlI dI shUlq grIb vrg dy iksfnF nUM dubfrf AuplbD krvfeI jf rhI hY| rfjpurf cVH gey,rfjpurf nyVy 2 nojvfn ruVyH rfjpurf: sb-zvIjLn rfjpurf dy ipMz sMjpur aqy rfeypur dy ivckfr aWj svyry lgBg 5 vjy iek kfr ijhVI sVk qoN lMG rhI sI, AuQoN lMG rhy Bfgnf zryn dy pfxI dI rPqfr qyjL ho geI aqy kfr nUM iKWc ky KqfnF ivc lY geI| kfr ivc svfr iqMn lok kfr ivc Ps gey| syvf isMG aqy Aus df bytf kmljIq iksy qrFH kfr qoN bfhr inkl afey aqy bc gey pr irMkU bfhr nf inkl sikaf aqy pfxI ivc ruV igaf qy pfxI kfr nUM iKWc ky lY igaf| dysL Br ‘c QF -QF ivKfvy: lfTIcfrj,sYNkVy igRPqfr: keI jLKmI nvIN idWlI:- afXuwiDaF ‘ rfm jnm BUmI kMplYks qy kWlH hoey aWqvfdI hmly dy ivroD ivc aWj BfrqI jnqf pfrtI aqy ivsLv ihMdU pRIsLd dy sWdy qy kIqy gey dysLivafpI ros ivKfivaF dorfn sVkF qy rylvy lfeInF rfhI afvfjfeI pRBfivq hox qoN ielfvf hvfeI jhfjLf dI afvfjfeI vI bhuq sfry QfvF qy TWp ho ky rih geI| puls ny keI QfvF qy lfTIcfrj kIqf aqy aQrU gYs CWzI| keI vrkrF dy jLKmI hox dI sUcnf hY| sYkVyN vrkrF aqy nyqfvF ny igPRqfrIaF vI idWqIaF| rfm mMdr aMdoln nUM surjIq krn dy insLcy nfl Bfjpf ny dysL Br ivc rYlIaF qy ivKfvy kIqy| rfsLtrI rfjDfnI dI pfrlImYNt strIt ivc hjLfrf ivKfvkfrIaF ny vrKf dI pRvfh nf kridaF ivKfvf kIqf| Auh kyNdrI gRih mMqrI isLvrfj pfitl aqy XU[pI dy muWK mMqrI mulfiem isMG Xfdv kolo asqIPy dI mMg kr rhy hn| aMdoln df asr JfrKMz,AuVIsf,mWD pRdysL,krnftk,qfimlnfzU,mhfrfsLtr qy keI hor rfj ivc vDyry irhf jdik XU[pI qy ibhfr ivc aMsLk asr dyiKaf igaf| gurduafry ‘c pfT kr rhy gRMQI df kql gurfieaf:aWj idn idhfVy ielfky dy ieiqhfsk gurduafrf bfbf sMg ZysIaF ivKy gMRQI nUM pfT krdy smyN kql kr idWqf igaf| jfxkfrI anusfr divMdr isMG puWqr hrBjn isMG ipMz guljLfr TrUaF vfsI ijLlHf pitaflf ipCly 6 sfl qoN gurduafrf bfbf sMg ZysIaF ivKy syvf 11[30 vjy dy krIb pfT pVH irhf sI qF ivMdf puWqr guridafl isMG AurP dflI vfsI ipMz ZMzf ny ikrpfn nfl ipCly pfisE Aus dI grdn qy n kr idWqf| divMdr isMG dI moky qy moq ho geI| kiQq kfql nUM puls ny ihrfsq ivc lY ilaf hY| drbfr sfihb kMplYks ‘c klojL srkt kYmry lfAux df PYslf cMzIgVH: aYs[jI[pI[sI ny sRI drbfr sfihb kMplYks ‘c klojL srkt kYmry lfAux df PYslf kIqf hY| ieh jfxkfeI kmytI dI pRDfn bIbI jfgIr kor ny aWj ieQy klgIDr invfs ivKy hoeI| aYgjyLLkitv dI bYTk qoN bfad idqI AunFH dwisaf ik ies df mksd drbfr sfihb kMplYks dy pRbMD nUM hr pWK qoN vDIaf bxfAuxf hY ies nfl surWiKaf pRbMD hor mjLbUq krn ‘c vI mdd imlygI ikAuik kYmiraF rfhIN kMplYks aMdr pRbMDk hr pfsy njLr rWK skxgy| AunFH aWj hoeI bYTk ‘c ley gey hor PYsilaF dI jfxkfrI idMidaF dwisaf ik pMj-pMj sfl dy qjrby vfly mYitRk pfs asQfeI zrfeIvrF nUM rYgUlr krky pyrol qy ilaFdf jfvygf| kmytI ‘c rfgIaF dI inXukqI dIaF sLrqF nUM nrm krdy hoey ivWidak Xogqf 12vI dI QF Gtf ky 10vIN aqy qjrbf 20 qoN Gtf ky 10 sfl kr idqWf igaf hY| bYTk ‘c ipwCly smyN ‘c ieMtrivAu dy cuWky 17 rfgI jwiQaF dI inXukqI nUM pRvfngI idwqI geI hY| AunFH dWisaf ik bfbf bkflf gurduafry smyq keI gurduafiraF ‘c nvIaF srfvF bxfAux qy kuJ hor nvyN skUl KolHx dy vI PYsly kIqy gey hn| AunFH dWisaf ik pfiksqfn gey isWK sLrDflUaF dy jwQy nfl kmytI vWlo sRI akfl qKLq qoN pMj ipafry Byjx df qjrbf kfPI vDIaf sfbq hoieaf hY,ijs krky BwivK ‘c kmytI hr jQy nfl pMj ipafry Byijaf krygI| AunFH dwisaf ik jQy nfl pfik gey pMj ipafiraF qoN sYNkVy ivakqIaF ny AuQy aMimRqpfn kIqf| AunFH dwisaf ik ies qoN ielfvf sRomxI kmytI pfiksqfn ‘c gurduafiraF dy gRMQIaF qy rfgIaF nUM gurmiq ‘c prpWk krn leI ieDroN ivsyLs isKlfeI pRfpq pRcfrk vI ByjygI| AunFH pfiksqfnI pMjfb dy muWK mMqrI dy sWdy nUM pRvfn kridaF CyqI pfiksqfn jfx df vI aYlfn kIqf| bIbI jfgIr kor ny dWisaf ik aWj dI bYTk ‘c pfs kIqy iek ivsyLs mqy rfhIN ivsLv ihMdU pRIsd dy nyqfvF vWlo aMimRqsr ‘c af ky ipCly idnIN isWK Drm nUM ihMdU Drm df hI ihWsf dWsy jfx leI kIqIaF itpxIaF dI sKq inMdf kIqI geI| pqy ‘c pRIsLd afgUaF nUM qfVnf kridaF ikhf igaf ik Auh aijhy BVkfAU ibafn dy qoN guryjL krn| mqy ‘c ikhf igaf hY ik isWK Drm iek vWKry Drm hY qy isWKf dI vWKrI pCfx hY| isWK Drm df hornF DrmF qoN vWKry asUl qy mrXfdf hY| iek hor mqy rfhIN afXuWiDaF ‘c rfm jnm BUmI qy aWqvfdI hmly dI sKq inKyDI kIqI geI| mqy ‘c ikhf igaf hY ik iksy vI Drm sQfn qy hmlf krnf inMdxXog gWl hY| vrnxXog hY ik aWj dI bYTk ‘c skWqr hrbyaMq isMG dy mfmly smyq koeI vI ivvfdgRsq muWdf nhI AuiTaf| bYTk ‘c sLfml kmytI dy jnrl skWqr suKdyv isMG Bor ny vI ies gWl dI pusLtI kIqI ik aWj bYTk ‘c grmf grmI vfly iksy muWdy qy ivcfr nhI hoeI| quhfnUM kI qklIP hY [? bfdl nMU mYN dbwlUMgf !!! cMzIgVH: pMjfb dy muWK mMqrI kY[amirMdr isMG aWj Aus vyly guWsy ‘c af gey jd AunFH qoN iek pWqrkfr ny puWC ilaf ik AunFH ny afpxI dubeI PyrI leI idWlI isWK gurduafrf pRbMDk kmytI dy pRDfn prmjIq isMG srnf qoN hvfeI sPr leI itktF ikAuN svIkfr kIqIaF| ies ‘c quhfnUM kI qklIP hY, “muWK mMqrI ny kuJ guWsy ‘c af ky ikhf| kI qusI smJdy ho ik mYN afpxI jyb qoN 30 hjLfr rupey Krc nhI kr skdf| ieh qF iblkul hI PjUl gWl hY| kI qusI AuQy vI myrf ipWCf krnf cfhuMdy sI | iPr kuJ sMBl ky muWK mMqrI ny ikhf ik ‘ieh myrf inWjI mfmlf hY| mYN duwbeI ‘c iek inWjI smfroh ‘c ihWsf lYx igaf sI, ies ‘c kI glq hYy| sWcI gWl qF ieh hY ik mYN dubeI jfx nUM iblkul vI iqafr nhI sI pr srnf kfPI dyr qoN mYnUM dubeI afAux leI sWdf lY rhy sn| ies leI mYN pfrtI hfeIkmfn nUM dWs idqf ik mYN ies vIkaYNz qoN bfhr jf irhf hF| sLnIvfr nUM jf ky somvfr vfps af igaf sI| kY[amirMdr isMG ny akflI dl dy pRDfn pRkfsL isMG bfdl dI joLrdfr alocnf krdy hoey ikhf ik sRI bfdl kol koeI muWdf nhI hY aqy hux jWd ik coxF nyVy af rhIaF Auh sfzI srkfr dI cMgI kfrjL sYLlI aqy pMjfb dI lgfqfr qrWkI dyK ky boKlf gey hn| ies leI lokF nUM guMmrfh krn leI AunFH ny qrFH-qrFH dy PjUl muWdy AuTfAux suLrU kr idWqy hn| kdy Auh kihMdy hn ik mYN afpxI kYnyzf PyrI dorfn izksI dy gurduafry ‘c ikAuN igaf, kdy Auh kihMdy hn ik hvfrf nUM mYN afpxy Gr sLrn idWqI sI, ieh qF iblkul hI pfglpn hY| AunFH ikhf ik AunfH nUM sRI bfdl dy ies ibafn qy bVf sKq ieqrfjL hY ijs ‘c AunFH ny myry qy hvfrf nUM sLrn dyx df dosL lfieaf hY| mYN sRI bfdl qy mfnhfnI df dfavf krn leI kfnUMn ivBfg qoN slfh mMgI hY| ‘bfdl nUM qF mYN CWzxf nhI| Auh nUM qF mYN cMgI qrFH dbwlUMgf| sMq loNgovfl dI brsI moky ivsyLs pRogrfm aYlfnFgy: cMdUmfjrf jlMDr: akflI dl(loNgovfl) 20 agsq nUM sMq hrcMd isMG loNgovfl dI brsI moky pMjfb dI rfjnIqI dy BwivK leI nvIN syD dyx vfsqy Kflsf pMQ aqy pMjfbIaF dy msilaF dy hWl leI ivsyLs pRogrfm aYlfnygf| dl dy pRDfn pRo[pRym isMG cMdUmfjrf ny ikhf hY ik loNgovfl ivKy Aus idn ivsLfl kfnPrMs kIqI jfvygI| AunFH ikhf hY ik rfjnIqI nUM pirvfrvfd,mfieafvfd aqy kunbfpRsqI dy cl rhy dor ‘c kWZ ky kurbfnI qy syvfdfrF dI jmfq dy qor qy ilafAux leI jWdojihd kIqI jfvygI| AunFH ikhf ik pMjfb dI bdiksmqI msilaF dy hWl leI koeI kdm nhI cuWikaf|DrqI hyTlf pfxI nIvF huMdf jf irhf hY | pRo[cMdUmfjrf ny dosL lfieaf ik pMjfb dI rfjnIqI nUM kFgrs qy bfdl DVy nUM hoCI ibafnbfjIL qy imhxo-imhxI hox qk sImq kr ilaf | aWj vI aKoqI vWKvfd dI lihr qoN aWqvfd df hAUaf KVf kr ky pMjfb nUM zrfAuxy qy dihsLq vfly mfhol vWl DWk ky Aus nUM kuclx leI iek -dUjy qoN Aupr ho ky ibafnI dfgx ivc dovyN iDrF ny aKLbfrF BrIaF hn|AunFH ikhf ik kyNdr ivclI ipClI vfjpfeI aqy hux zf[mnmohn isMG dI srkfr vlo iqafr kIqI snaqI nIqI nUM pMjfb dI snaq nUM qbfh kr idWqf hY| idWlI ‘c hvfrf qy cMzIgVH ‘c ‘boly so inhfl’ df BivWK ieko idn qYa hovygf cMzIgVH: aWqvfdI jgqfr isMNG hvfrf nUM Aus df BWivK qYa krn leI ijs idn idWlI dI adflq ivc pysL kIqf jfvygf, Ausy idn ihMdI iPlm ‘boly so inhfl’df BWivK pMjfb-hirafxf hfeIkort ivKy qYa ho irhf hovygf| hvfrf df BWivK 7 julfeI nUM ies leI qYa hoxf hY, ikAuNik Aus dI iksmq ivc ajy keI rfjF aqy ijLilHaF df sPr bfkI hY| idWlI puls dI ihrfsq ivc Aus nUM iek mhInf ho igaf hY| ies leI afs hY ik hux ies qrIk nUM Aus nUM dUjy rfj dI puls hvfly kr idWqf jfvygf| hux hvfrf nUM kbjyL ivc lYx ivWc ikWQo dI puls sPl huMdI hY,ies bfry 7 julfeI nUM hI pqf lWgygf| ieh vI sMBv hY ik Auh idWlI puls kol hI rih jfvy|’boly so inhfl bfry hfeI kort ivc keI ptIsLnf dfier hoeIaF ,ijMnFH qy cIP jsits zI[ky[jYn aqy jsits hymMq gupqf dy bYNc ny rok lgfAux qoN ienkfr kr idWqf pr ies iPlm dI numfiesL horfn idWlI ivc hoey bMb DmfikaF dy sbMD ivc lok ihWq ivc kfrvfeI kridaF dUjy muWidaF qy suxvfeI leI cIP jsits ny 7 julfeI dI hI qrIk imwQI| boly so inhfl iPlm dI numfiesL qy rok lfAux leI dfier hoeIaF ptIsLnF ivc sYNsr borz qoN lY ky keI hor aQfrtI pRqI ivvfd KVf hoieaf hY| iesy kfrn iPlm qy rok nf lfAuNidaF suxvfeI mulqvI kr idWqI geI sI| cIP jsits ny ieh spWsLt kr idWqf sI ik jy bMb DmfikaF qoN bfad lok ihWq nf huMdf qF Auh ieMnFH ptIsLnf df hI inbyVf kr idMdy,ikAuNik adflq ivc ibafn idWqf jf cuWkf hY ik pMjfb,hirafxf aqy cMzIgVH ivc Aukq iPlm dI numfiesL bMd kr idWqI geI hY| ieh myrIaF mfmIaf nhI, mMmI qy qfeI ny rfmpurf: biTMzf ijLly dy ipMz pWkf klF ivc KusLpRIq kor dy punr jnm lYx sbMDI crcf joLrF qy hY lok dUro-dUro punrjnm vflI lVkI nUM dyKx af rhy hn| blkfr isMG iZWlo dy Gr iqMn sfl pihlF lVkI afpxI dfdI nfl ipMz dy hI iek zfktr kol dvfeI lYx geI qF Auh afpxy ipCly jnm dy mfqf-ipqf dy Gr jfx dI ijWLd krn lWgI| jdoN Aus dI dfdI Aus dy kihx qy KusLpRIq nUM Ausy ipMz dy joigMdr isMG dy Gr lY geI qF Aus ny pihly jnm vflf bsqf qy PotoaF nUM pCfx ilaf qy nfl hI ikhf ik hor ikqfbF qF pUrIaF hn pr iek pYn nhI hY| jd KusLpRIq nUM Aus dy ipwCly jnm vflI mfqf mnijMdr kor qy qfeI kol ieh kih ky Byijaf ik ‘qyrIaF mfmIaF imlx afeIaF hn| aWgo KusLpRIq ny AunFH dohF nUM pCfx ky ikhf ik ieh myrIaF mfmIaF nhI,sgoN myrI mMmI qy myrI qfeI hn| ies kuVI ny afpxf purfxf nF hrpRIq kor qy mfqf ipqf df nF mnijMdr kor qy joigMdr isMG dwisaf| joigNMdr isMG dI lVkI 3 julfeI 2002 ivc iek sVk hfdsy ivc mfrI geI sI qy ies moq qoN ds idn bfad hI iesy ipMz ivc KusLpRIq df jnm hoieaf hY| ies lVkI dI moq iek pRfeIvyt kMpnI dI bWs jo ieQoN dI 3[30vjy lMGdI hY ,Aus dy hyTF af jfx kr ky hoeI sI |Ausy bWs nUM dyKdy hI KusLpRIq AuWcI -AuWcI zr ky cIkF mfrn lWg pYNdI hY | ies punrjnm vflI lVkI dI pUry ijLlHy ivc joLrf qy crcf cWl rhI hY qy Aus nUM dyKx vfilaF dI BIV idno-idn vwD rhI hY| bIbI jfgIr kor iKlfP akfl qKLq qWk phuMc reIaF : JUT bolx dy mfmly ivc sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dy pRDfn bIbI jfgIr kor qurMq asqIPf dyx |AunFH ivruWD kfrvfeI leI sRI akfl qKLq sfihb dy jQydfr kol mfmlf AuTfieaf jfvygf|sRomxI akflI dl (aMimRqsr) dy jnrl skWqr BfeI rfm isMG ny sQfnk anfj mMzI ivc gWlbfq kridaF ikhf ik pihlF bIbI jfgIr kor vWlo 8jUn nUM rfsLtrpqI,pRDfn mMqrI Bfrq srkfr,zI[jI[pI pMjfb pfsoN ilKqI pWqr ilK ky pfrtI pRDfn ismrnjIq isMG mfn ivruWD kfrvfeI krn dI mMg krky glqI kIqI aqy idWlI srkfr aWgy gozy tyk idWqy | sRomxI kmytI bqor pRDfn dy qor qy jQydfr sRI akfl qKLq sfihb kol isLkfieq krn dI bjfey idWlI srkfr kol iek isWK ivruWD isLkfieq drj krvf ky mukWdmy drj krvfey| dUsrf hux Auh JUT bol ky iswK kom nUM guMmrfh kr rhy hn| AunFH ikhf ik bIbI jfgIr kor hux ibafn dy rhy hn ik AunFH koeI isLkfieq drj nhI krvfeI| AunFH sRomxI kmytI vWlo Byjy pWqr dI kfpI idKfAuNidaF ikhf ik afnMdpur aYP[afeI[afr nMbr 58 jo hrijMdr isMG dPqr klwrk sRI kysgVH sfihb dy ibafnF qy drj hY ik jd ik smfroh sRomxI kmytI dI hdUd ivc kIqf hI nhI igaf| AunFH ikhf ik bIbI jfgIr kor,pRkfsL isMG bfdl pRDfn sRomxI akflI dl isWKf kom kol JUT bolky guMmrfh kr rhy hn| iesy qrFH pMjfb dy muWK mMqrI kYptn amirMdr isMG vI pMjfb df mfhol Krfb krn leI ijMmyvfr hn| AunFH ikhf ik sRomxI akflI dl aMimRqsr jmhUrIaq ivc rih ky amn psMd hn| AunFH ikhf ik 21 jUn qoN afrMB kIqf igaf islislf smfpq krky 11 julfeI nUM pMjfb pWDr qy kfPl dy rUp ivc ‘mfn’ dI irhfeI aqy kys vfps lYx sbMDI rfjpfl pMjfb nUM mMg pWqr dyvygf | drbfr sfihb dIaF durlB vsqF dI vfpsI leI aWj jfxgy hfeIkort ‘c cMzIgVH:Kflsf rfj pfrtI dy pRDfn zf[jgjIq isMG cohfn ny aWj aYlfn kIqf ik sMn 1984 ‘c afprysLn bilAU stfr dorfn BfrqI Poj drbfr sfihb kMplYks ‘c siQq isWK rYPrYs lfiebryrI ‘co iljfeIaF geIaF kuJ kImqI aqy durlB vsqUaF vfps lYx leI joLr pfAux leI Auh pMjfb aqy hirafxf hfeIkort ‘c kWlH 2 julfeI nUM ptIsLn dfier krngy| AunFH ikhf ik ieh sfrIaF vsqUaF isWK kom dI ivrfsq hn| ieMnFH ivc isWK ieiqhfs nfl juVy kImqI hIry, jvfhrfq,hukmnfmy aqy pFzU ilpIaf afid sLfml hn| akflI dl dy nyqf pRkfsL isMG bfdl dI aflocnf krdy hoey AunFH ikhf ik afpxy 5 sfl dy rfjkfl ‘c sRI bfdl ny isWK pMQ dI ies jfiedfd nUM vfps lYx koeI Xqn nhI kIqf| ieh hYrfnI dI gWl hY ik hflFik akflI kyNdr ‘c rfjg srkfr dy BfeIvfl sn pr iPr vI ies ivsyL ivc AunFH kuJ Tos nhI kIqf| AunFH sRI bfdl qy BfrqI Poj nUM hirmMdr sfihb qy hmlf krn dy leI sWdf dyx df dosL vI lgfieaf| AunfH dfavf kIqf ik ismrnjIq isMG mfn aqy AunFH dI pfrtI dy hor vrkrF ivruWD JUTy mfmly drj kIqy gey ikAuNik suprIm kort ny ieh sfP kr idqf hY ik Kfilsqfn dI mMg sLFqIpUrvk aqy lokqFqirk ZMg nfl krnf koeI gunfh nhI hY |AunFH ieh vI ikhf ik jykr ies qrFH isWKf ivruWD Kfilsqfn nUM lY ky kfrvfeI huMdI rhI qy AunFH dy mnuWKI aiDkfrF df hnn huMdf irhf qF Bfrq leI sMXukq rfsLtr surwiKaf koNsl ‘c sQfeI mYNbrisLp hfsl krnf musLkl hovygf| pihlF hI amrIkf ‘c ieh mfmlf afpxy sdn ivc AuTfieaf hY| ies qrFH ieMglYNz dy mYNbr pfrlImYNt dy iek gut ny vI ies df gMBIr noits ilaf hY| iek pRsLn dy AuWqr ivc AunFH dfavf kIqf ik sMn 2007 ‘c Kfilsqfn iek sWcfeI bx jfvygf aqy ies sbMD ivc pMjfb ivDfnsBf hI ibl pfs krygI| |
|||||||||||||||
© 2003, Sanjh Savera. All Rights Reserved. info@sanjhsavera.com Here We Grow Again |
||||||||||||||||