akfl qKLq akflI afgUaF dI lVfeI df aKfVf bixaf, qlvfrf
ilsLkIaF dsqfrf lWQIaF
aimRqsr: sRI akfl qKLq sfihb dy 400 sflf isrjxf idvs nUM
smripq sRomxI gurduafrf pRbMDSk kmytI vWlo gurduafrf mMjI
sfihb (dIvfn hfl) ivKy hoey sLqfbdI smfgmF dy afKrI idn
siQqI Aus smyN qxfapUrn ho geI jdoN styj qoN sRomxI akflI
dl(aimRqsr)dy pRDfn s[ismrnjIq isMG mfn nUM bolx df smF nf
dyx kfrn sRomxI akflI dl(b) qy sRomxI akfklI dl (aimRqsr) dy
smrQk afps ivc lV pey |jQydfr joigMdr isMG vydFqI qy hor
isMG sfihbfn vI ies moky hfjLr sn| ies lVfeI ivc ijQy dovF
dlF ny afgUaF dIaF pWgf lWQIaF AuQy inhMg jQybMdIaF ny vI
ikrpfnF kWZ leIaF qy ies dorfn hoeI DWkfmuWkI mgroN mfn dl
dy smrQk styj ‘qy afpxf kbjLf krn ivc kfmXfb ho gey| ieh sB
sRI gurU gRMQ sfihb dI hfjLrI ivc hoieaf qy pWgF pfvn bIV
qoN kuJ gjL dUrI qy hI lWQIaF|aWj svyry 9vjy dI afsf dI vfr
dy mgroN ZfzI jiQaF ny vfrF gfien kIqIaF| 11 vjy qoN bfad jd
dmdmI tksfl dy muKI bfbf hrnfm isMG DuMmf ,bfbf inhfl isMG
hrIaF vylF vfly ,4 qKLqF dy isMG sfihbfn,sRomxI akflI dl (b)
dy pRDfn s[pRkfsL isMG bfdl styj qoN bol cuWky sn qF styj
skWqr s[suKdyv isMG Bor ny ijAuN hI sRomxI gurduafrf pRbMDk
kmytI dy pRDfn jQydfr avqfr isMG mWkV nUM bolx leI ikhf qF
styj qy bYTy mfn smrQkF ny s[ismrnjIq isMG mfn nUM bolx df
smF dyx dI mMg kIqI|styj skWqr vWlo bolx df smF nf dyx krky
jd mfn d yhI smrQk iek mYNbr sRomxI kmytI ny AunfH nUMM bolx
dI vkflq kIqI qF styj skWqr ieh kihMdy suxy gey ik‘qusI
sfnUM sihXog dyx afey ho jF Dos dyx’bs iPr kI sI,ies gWl qoN
guWsy nfl lfl-pIlI hoey sRomxI akflI dl(aimRqsr)dy afgUaF jy
jYkfry lfAuxyqy ismrnjIq isMG mfn dy hWk ivc nfary lfAuxy
suLrU kr idWqy|
sRI gurU gRMQ sfihb jIdI hfjLrI ivc afgU iekdUjynfl styj qy
hI lV pey| ies hwQopfeI ivc sRomxI akflIdl (b)qy mfn smrQkF
dIaF pWgf lWQIaF|s[avqfr isMG mWkV ,mfn smrQkF ivc primMdr
pfl isMG suWkrckIaF qy kuldIpisMG dI pWg vI lWQI|s[ismrnjIq
isMG mfn dI pWg vI lWQI|ies hWQopfeI dorfn s[rxjIq isMG
bRhmpurf,sRomxI kmytI dy kfrjkfrnI mYNbr s[rijMdr isMG mihqf
afid ny siQqI nUM sMBflx dI bhuq koisLs kIqIpr sRI gurU gRMQ
sfihb dI inrfdrI huMdI vyK ky inhMg isMG jQybMdIaF ny imafnF
ivco ikrpfnF DUh leIaF|mgroN sRI gurU gRMQ sfihb nUM AuQo
pMj isMG sfihbfn ny bVI musLkl nfl suK afsn sfihb vfly kmry
ivc phuMcfieaF qy smfpqI ardfs nf ho skI| mfhol ivgVdf vyK
ky bfdl dl dy afgU holI -holI styj qo iKskx lWgy qy lgBg 40
iMmt dI iKWc DUh ipWCo s[mfn,s[dljIq isMG ibWtU ,primMdr pfl
,bldyv isMG isrsf qy mfn dl dy hor smrQk styj qy afpxf kbjLf
jmfAux ivc sPl rhy qy sMgqF ieh lVfeI afpxI aWK vyKdI
rhIaF|styj qy kbjLf krn mgroN mfn dl dy smrQkF ny sRomxI
kmytI df isropfE bKisLs krky qy momYto dy ky afpxf pRDfn
s[mfn nUM snmfnq kIqf| s[mfn ibnF mfeIk qoN sMgqF nUM kuJ
kihMdy vI vyKy gey|s[mfn ny ies moky qy sMgqF nUM ikhf ik
quhfzI kI mMg hY,qF sMgqF ny keI vfr‘afjLfdI afjLfdI AuWcI
afvfjL ivc ikhf|mgroN s[mfn ijAuN hI styj qoN Auqr ky hyTF
afey ,sMgqF nUM iekWT ivco Kfilsqfn pWKI nfary vI suxn nUM
imly|ieh hflq dyK ky tfsk Pors dy mYNbr pihlf qF AuQoN PtfPt
pCFh ho gey sn qy s[bfdl dy hmfieqIaF ny hI s[mfn dy
hmfieqIaF nfl tWkr leI qF jo AunFH nUM s[bfdl qy mWkV vl
vWDx qoN roikaf jf sky| s[mfn ny bfad ivc sRomxIkmytI dI
aflocnf kridaF ikhf ‘AunFH nUM sRomxI kmytI ny sWdf Byijaf
sI qy mYN ieQy Dfrimk smfroh hox sdkf afieaf sI pr bdiksmqI
nfl ieh isWKf df nhI sgoN bfdl DVy df smfroh inkilaf|EDr
sRomxI kmytI df kihxf hy ik s[mfn nUM iejfjLq ies leI nhI
idqI geI ik 16 jUn nUM qrnqfrn ivKy pMjvy pfqsLfh dy 400
sLhIdI idhfVy moky bolidaF AunFH ny Kfilsqfn df muWdf AuTf
idWqf sI qy Auh aWj vI aijhf kr skdy hn |

sfry puafVy dI jVH BOr
luiDafxf (cVHdI klf ibAUro)-sRI akfl qKq sfihb dI cOQI
ÈqfbdIdy jÈnF nUM jMg dy rUp `c bdlx leI jykr ‘puafVy dI
jVH’ jQydfr suKdyv isMG BOr nUM imwiQaf jfvy qF koeI aiqkQnI
nhIN hovygI, jo iewk qIr nfl do inÈfny lf gey.
Qydfr BOr hI sn, ijnHF ny mfn smrQkF vloN s[ ismrnjIq isMG
mfn leI styj qoN smF mMgx `qy AuwcI-AuwcI ikhf sI, “qusIN
ieQy sihXog dyx afAuNdy ho jF DONs jmfAux.”
bfrUd nUM ieh icMgfVI ivKfAux dI dyr sI ik vyKidaF-vyKidaF
ieh jÈn, jMg df rUp Dfrn kr gey. jQydfr BOr afpxy afp nUM
bfdl df vPLfdfr vI sfbq kr gey aqy aijhI icMgfrI suwt ky pMQ
drdI lokF, Kfskr ivdyÈF ivwc vsdy iswKF ivwc bfdl dI
rihMdI-KUMhdI imwtI vI plIq kr gey. afpxy isafsI afkf jQydfr
gurcrn isMG tOhVf dIaF lUMbV cflF `coN hI iewk cfl cwlidaF
aijhf krky BOr ny bfdl dlIaF vloN aMqly smyN jQydfr tOhVf dI
kIqI Gor byieËqI df bdlf lY ilaf aqy bfdl smyq Ausdy
afigafkfr jQydfrF aqy smrQkF dy rfhF `c aijhy kMzy iKlfr
idwqy, ijnHF nUM cugidaF vry lwg jfxgy. hYrfnI dI gwl qF ieh
hY ik jdoN mfn dl aqy bfdl dl dy smrQk styj `qy jF styj qoN
Qwly afps ivwc AulJ rhy sn qF aYn Ausy mOky jQydfr BOr ies
mYdfn-ey-jMg ivwcoN gfieb sn. Èfied iksy KUMjy KVHy muskrf
rhy hoxgy?

dysL ivdysL dy iswKF dI nËr `c bfdl aqy mwkV dosLI
aMimRqsr (cVHdI klf ibAUro) - sRI akfl qKLq sfihb dy sQfpnf
sLqfbdI smfroh mOky dIvfn hfl mMjI sfihb ivKy aYqvfr nMU sRI
gurU gRMQ sfihb dI hfËrI ivc bfdlikaF vloN kIqI vDIkI qoN
bfad do pRmuwK akflI DiVaF mfn dl aqy bfdl dl drimafn hoeIaF
JVpF bfry ijQy afm iswK burI qrHF JMjoVy gey hn aqy ies
sLrmnfk kfry kr ky byhwd duKI hn, AuQy vwK-vwK jQybMdIaF aqy
iswK icMqkF vloN sLoRmxI kmytI dy mOjUdf inËfm `qy gLlbf
pfeI bYTI kfbË iDr nMU dosLI TihrfAux dy nfl-nfl sRI akfl
qKLq sfihb dy muwK syvfdfr nUM vI ksUrvfr dwisaf igaf.
sLoRmxI akflI dl bfdl dy pRmuK afgU s[ mnjIq isMG klkwqf ny
ikhf ik jykr Dfrmk smfgm df isafsIkrn kr ky isr qy isr iek
hI DVy df pwK pUiraf jfvygf qF aijhIaF mMdBfgIaF GtnfvF
vfprdIaF hI rihxIaF hn. AunHF ikhf ik ies Gtnf qoN qurMq
bfad sRI akfl qKLq sfihb dy jQydfr vloN s[ ismrnjIq isMG mfn
aqy AunHF dI pfrtI dy afgUaF dy iKLlf iewkpfsV afdysL jfrI
krn ivc jo kfhl idKfeI geI hY, Auh smJ qoN bfhr dI gwl hY.
AunHF ikhf ik jykr sLoRmxI kmytI dIaF Dfrimk styjF qoN
bI[jy[pI[ dy afgU bol skdy hn qF s[ mfn nMU styj `qy bolx df
smF idqy jfx nfl kI hnyr pY cilaf sI. jykr bfdl ies gwl qoN
zrdf sI ik s[ mfn KLfilsqfn dI gwl krngy qF jykr Auh aijhI
gwl kr vI idMdy qF ies sbMDI styj skwqr vloN bfad ivc spwsLt
kIqf jf skdf sI ik ieh s[ mfn dy injI ivcfr ho skdy hn. s[
klkwqf ny ikhf ik sLqfbdI smfgmF dOrfn keI aihm muidaF nMU
ivsfr idqf igaf. cfhIdf ieh sI ik ies dOrfn iswK kOm awgy
drpysL cuxOqIaF bfry ivcfr vtFdrf kIqf jFdf aqy ienHF dy hwl
vfsqy iswK ieiqhfskfrF aqy iswK icMqkF nUM bolx df mOkf idqf
jFdf. AunHF svfl kIqf ik bfdl ikhVf ieiqhfskfr jF icMqk hY
ijs nMU styj `qy bolx idwqf igaf. Auh qF isr apxI isafsI
cODr cmkfAux ivc hI ivsLvfs rwKdy hn. AunHF ikhf ik Dfrimk
smfgmF dOrfn jQydfr styj `qy suwqy rihMdy hn, jykr aKLbfrF
ivc otoaF lwg jFdIaf hn qF i r ieh qYsL ivc af jFdy hn.
AunHF ikhf ik s[ bfdl hux ieh kihMdy i r rhy hn ik jQydfr df
ielfhI hukm mMnxf cfhIdf hY pr afp Auh aijhy hukmF nMU itwc
jfxdf hY. AunHF ikhf ik s[ bfdl vloN ieh kihxf ik s[ mfn nMU
sLoRmxI kmytI dI iksy vI styj dy nyVy nhIN PLtkx idqf
jfvygf, bhuq hI mMdBfgf aqy hYNkV Biraf hY. AunHF ikhf ik
Dfrmk styj sfry iswKF dI sFJI huMdI hY qy AuQy bolx qoN iksy
nUM roikaf nhIN jf skdf.

gurdvfrf suDfr lihr dy sLurU hox dy afsfr-zf[ gursLrnjIq
isMG
ies Gtnf bfry apxf pRqIkrm pRgt krdy hoey AuGy iswK icMqk
zf[ gursLrnjIq isMG ny ikhf ik bfdl nMU ieh kihxf df koeI
aiDkfr nhIN ik Aus s[mfn nMU iksy Dfrimk styj dy nyVy nhIN
PLtkx dyxgy. s[ bfdl AunHF nUM iksy styj `qy jfx qoN rok
nhIN skdy. AunHF awgy ikhf ik s[ bfdl ny hmysLF hI sRI akfl
qKLq sfihb dI vrqoN ivroDIaF dI DOx `qy gozf dyx vfsqy kIqI
hY. hux iswK sMgqF jfgrUk ho cwukIaF hn aqy Auh sfrf kuwJ
smJdIaF hn. ies Gtnf kfrn iswK sMgqF ivc BfrI ros pfieaf jf
irhf hY. AunHF ikhf ik bVI dyr qoN ieh afs kIqI jf rhI sI ik
gurdvfiraF dy pRbMD isafsI msMdF qoN Kohx vfsqy gurdvfrf
suDfr lihr sLurU hovygI. ies Gtnf dy bfad lihr dy lfmbMd hox
df muwZ bwJ igaf hY. AunHF ny ikhf ik 2010 qk pMQk pRbMDF
ivc vwzI qbdIlI af skdI hY ikAuNik lok isafsI afgUaF dy
rvweIey qoN inrfsL ho cwuky hn. AunHF awgy ikhf ik sRI gurU
gMRQ sfihb dI hËUrI ivc jo kuwJ vfpiraf Aus qoN ieho hI
pRqIq huMdf hY ik s[ bfdl nUM sRI gurU gRMQ sfihb jI aqy sRI
akfl qKLq sfihb dI mirafdf dI AuwkI prvfh nhIN. ieh ies nUM
isr isafsI muidaF dI vrqoN vfsqy vrqdy hn. gurU nfnk
XUnIvristI dy gurU nfnk stwzI ivBfg dy ivdvfn zf[ jsbIr isMG
sfbr ny ikhf ik sRI gurU gMRQ sfihb jI dI hËUrI ivc aijhf
kuwJ vfpr jfxf iswK pMQ vfsqy bVI hI nmosLI vflI Gtnf hY. sB
qoN vwzf dwuK ies gwl df hY ik ieh sfrf vrqfrf akfl qKLq dy
jQydfr dI hfËrI ivc vfpiraf pr jQydfr ny apxI iËMmyvfrI
bfKLUbI nhIN inBfeI. AunHF ikhf dwuK huMdf hY ik iek pfsy
pMjvyN pfqsLfh sRI gurU arjn dyv jI dI sLhIdI aqy sRI akfl
qKLq sfihb jI dI isrjxf dIaF sLqfbdIaF mnfAux vfsqy hr iswK
df mn AuqsLfh aqy Aumfh nfl Biraf hoieaf sI, ijs df pRqwK
pRmfx sI QF-QF `qy lwgy lMgr, CbIlF. AunHF iswK bwicaF dI
iswKI Bfvnf jo srUp pwKoN iswKI bfxy ivc vI nhIN sn,
sLqfbdIaF mnfAux vfsqy AunHF df cfa TfTF mfr irhf sI. pr ies
duKdfeI Gtnf ny AunHF iswK ihridaF dy ies Aumfh nUM mlIaf
myt kr idqf. AunHF ikhf ik KLusLiksmqI nfl ieh sLqfbdIaF
mnfAux leI iswK kOm nUM iek mOkf imilaf sI pr iswK lIzrisLp
ny ies mOky nUM iswKI df ivkfs krn vfsqy vrqx dI bjfey iswKI
df ivnfsL krn vfsqy vriqaf hY, ijs df KLimafjf afAux vflI
iswK pIVHI aqy iswK lIzrisLp nUM vI Bugqxf pvygf. ies sMdrB
ivc cMgf hovy ik qKLq sfihb dy jQydfr apxI soc inrpwK rKidaF
inrBAu ho ky ies siQqI nUM sMBflx ihq koeI sfrQk kMm krn.
aijhf krn nfl hI iswKI nUM aijhIaF inMdxXog GtnfvF qoN
bcfieaf jf skdf hY. AunHF ikhf ik pwg BfvyN iksy dI vI
Auqry, jbfn iksy dI vI bMd kIqI jfvy ies nfl iswKI df ibMb
ivgVdf hY aqy iswK isDFqF nUM BfrI swt vjdI hY. ies Gtnf
vfsqy AunHF ny dovF iDrF nUM dosLI TihrfAuNidaF isMG sfihbfn
nUM vI brfbr df iËMmyvfr disaf. aKLIr ivc AunHF ikhf ik
isafsq Drm dy aDIn clxI cfhIdI hY nf ik Drm isafsq dy aDIn.

byhwd mMdBfgf-zf[ rfey jsbIr isMG
dIvfn hfl mMjI sfihb ivKy vfprI Gtnf bfry gurU nfnk dyv
XUnIvristI dy gurU nfnk stwzI ivBfg dy sInIar pRoPLYsr zf[
rfey jsbIr isMG ny apxf pRqIkrm pRgt krdy hoey ikhf ik ieh
bhuq hI mMdBfgI Gtnf hY. akfl qKLq aijhy lokF dy kbËy hyT hY
jo ies dI afn-sLfn nfl sLryafm iKlvfV kr rhy hn. AunHF ikhf
ik akfl qKLq dy siqkfr nUM brkrfr rwKx vfsqy pujfrIaF dy
hwQF ivcoN pRbMD Kohxy pYxgy. AunHF ikhf ik isafsI lok jo
kVI Gol rhy hn Auh pMQ vfsqy aqy afgUaF vfsqy sLuB sMkyq
nhIN. AunHF ny ies Gtnf vflf kfbË iDr nUM hI dosLI
Tihrfieaf. AunHF ny sRI akfl qKLq sfihb dy syvfdfr vloN mfn
bfry jfrI kIqf afdysL gLlq krfr idqf. AunHF bfdl bfry ikhf
ik apxy isafsI ivroDI nUM nukry lfAux vfsqy akfl qKLq qoN
jfrI afdysLF nUM hiQafr vjoN vrq irhf hY. mfn nUM bolx df
smF dyxf cfhIdf sI. jykr Auh koeI gLlq gwl krdy qF Aus df
jvfb idqf jf skdf sI.

pujfrIaF qoN gurdvfry afËfd krfAu-sLoRmxI KLflsf pMcfieq
sRI akfl qKLq sfihb dI cfr sO sflf sLqfbdI smfgmF smyN s[
pRkfsL isMG bfdl ny apxy mulfËmF hwQoN iswKF dIaF pwgF AuCfl
ky aiq iGRxq kfrvfeI kIqI hY. sLoRmxI KLflsf pMcfieq dy mfJf
jon ieMcfrj joigMdr isMG OjI ny ikhf ik ijs qKLq `qy gurmiq
kr ky inmfxy inqfxy aqy mËlUmF dI mdd kIqI jFdI sI aqy
KLflsfeI sLfn vDfeI jFdI sI, awj Ausy pivwqr asQfn qoN iswKF
dIaF pwgF lfh ky bfdl ny iswK kOm nUM socx vfsqy mjbUr kr
idqf hY ik mhMqF qoN bfad hux bd akflI (bfdl akflI dl) aqy
pujfrIaF qoN gurdvfry afËfd krvfAux vfsqy smUh nfnk nfm lyvf
nUM iek plyt frm `qy iekwTy ho ky nvIN gurdvfrf suDfr lihr
dI sLurUafq kr dyxI cfhIdI hY. AunHF ikhf ik phfVf isMG dy
vfrs s[ bfdl nUM iswK pMQ `coN pCfVnf smyN dI muwK loV bx
geI hY.

s[ mfn ivruD isMG sfihbfn df afdysL pRvfn nhIN-dl KLflsf
dl KLflsf ny pMj isMG sfihbfn vloN s[ ismrnjIq isMG mfn qy
AunHF dy sfQIaF ivruD idqy afdysL nUM gLYr isDFqk, gLYr
jrUrI pMQk rhurIqF qoN korf krfr idqf hY. dl KLflsf afgU
hrcrnjIq isMG DfmI qy skwqr kMvrpfl isMG ny sKLq lihËy ivc
afiKaf hY ik ieh pwKpfqI kfrvfeI pUrI kOm nUM do ihisaF ivc
vMz suwtygI. AunHF afiKaf ik isMG sfihbfn ny sLoRmxI akflI
dl (bfdl) qy sLoRmxI gurdvfrf pRbMDk kmytI nUM KLusL krn
leI, s[ mfn ivruD AuvyN hI kfrvfeI kIqI hY ijvyN pihlF srnf
BrfvF ivruD kIqI sI. AunHF ikhf ik vfr-vfr jQydfr vydFqI dy
gLYr isDFqk qy pwKpfqI Ysly kOm nUM inrfsLf dy aflm ivc
Dwkdy hn. AunHF ikhf ik dl KLflsf isMG sfihbfn dy ies
pwKpfqI Ysly nUM pRvfn nhIN krdf. pfrtI dy bulfry kMvrpfl
isMG jo mMjI sfihb ivc hoey smfgm ivc s[ mfn dy nfl mOjUd
sn, ny ies gLlq vrqfry leI avqfr isMG mwkV, pRkfsL isMG bfdl
qy slfhkfr zf[ dljIq isMG cImf nUM iËMmyvfr Tihrfieaf hY.
AunHF afiKaf ik JgVy dI buinafd smfgm dy pRbMDkF dy ijwdI qy
hYNkVbfË rvweIey ny pYdf kIqI, ijnHF ny s[ mfn nUM pMQk styj
qoN bolx dI afigaf nhIN idwqI. smfgm ivc kuldIp neIar dy
bolx df noits lYNidaF AunHF afiKaf ik jy iek ‘bfhrly’ ivakqI
nUM bolx leI swidaf jf skdf hY qF iPLr ivsLysL kr ky s[ mfn
qy dl KLflsf nfl hI ikAuN ivqkrf kIqf jFdf hY?

bfdlikaF aqy ÈRomxI kmytI vloN burÈfgrdI df nMgf nfc,
jQydfrF df rol iewk qrPf -iswK XUQ afP amrIkf, iswK PYzryÈn
afP astrylIaf
inAUXfrk-2 julfeI nUM mMjI sfihb dIvfn hfl ivKy sRI akfl qKq
sfihb dy ÈqfbdI smfgm smyN ijs qrHF bfdlikaF aqy ÈRomxI
kmytI vloN byÈrmI df nMgf nfc kIqf igaf hY, Auh aiq-inMdxXog
hY. gurU arjn dyv jI dy 400 sflf ÈhIdI purb smyN ijs qrHF
gYr-pMQk aqy gYr iswK bulfiraF nUM ÈRomxI kmytI vloN styj qy
bulfieaf igaf qy snmfinq kIqf igaf, Auh iswKF dy sbr df
iemiqhfn sI. mMjI sfihb dIvfn hfl dI styj qoN iswK isDfqF
dIaF DwjIaF AuzfeIaF geIaF qy iswKF dy ËKLmF qy lUx iCVkx
vfly bulfiraF nUM snmfinq kIqf igaf aqy iswKI isDfqF vfsqy
kurbfnIaF dyx vfilaF nUM awKoN proKy kIqf igaf. ieh bIjypI
dy Ër-KrId bfdl aqy Aus dI kTpuqlI ÈRomxI kmytI dI socI smJI
cfl hY. kuldIp neIar vrgy iswK isDfqF dy kwtV ivroDIaF nUM
qF styj qoN snmfinq kIqf igaf pr kOm leI kurbfnIaF krn vfly,
kOm leI ipCly 25 sflF qoN cMm lhfAux vfly s[ ismrnjIq isMG
mfn nUM smF dyx qoN sfP ienkfr kr idwqf igaf. ÈRomxI kmytI
mYNbr s[ inrml isMG aqy s[ hrcrn isMG vloN styj skwqr suKdyv
isMG BOr nUM mfn sfihb bfry puwiCaf igaf qF AunHF df jvfb sI
ik qusIN pRogrfm ivwc Èfml hox afey ho jF sfnUM DONs idKfAux
afey ho. mfn sfihb nUM bolx leI smF nhIN idwqf jf skdf aqy
Ausy smyN s[ BOr ny ÈRomxI kmytI pRDfn avqfr isMG mwkV df nF
anfAUNs kr idwqf. s[ mwkV nUM jdoN AunHF iswKF ny s[ mfn nUM
smF dyx vfsqy ikhf qF AunHF pihlF bxfeI Xojnf anusfr afpxI
tfsk Pors nUM ieÈfrf kIqf ik Auh s[ mfn aqy AunHF dy bMidaF
nUM cuwk ky bfhr lY jfx. styj dy afly duafly aqy sfhmxy sMgq
ivwc bYTy ÈRomxI kmytI dy guMizaF ny s[ mfn dy smrQkF nfl
hwQopfeI ÈurU kIqI aqy s[ ismrnjIq isMG mfn nUM nuksfn
phuMcfAux dI koiÈÈ vI kIqI geI. ies sfrI Gtnf leI s[ bfdl
aqy s[ mwkV iswDy qOr `qy iËMmyvfr hn. s[ mwkV jo afpxy afp
nUM rfjnIqI qoN inrlyp sfbq krn leI awzI cotI df Ëor lgf rhy
hn, AunHF df aslI ichrf vI bfhr af igaf hY. ies pRogrfm nUM
Dfrimk hox df vfr-vfr dfavf krn vfly avqfr isMG mwkV nUM
asIN puwCxf cfhuMdy hF ik pRkfÈ isMG bfdl ikhVy ieiqhfsk
gurduafry dy hYz gRMQI hn hn jF ikhVy qKq dy jQydfr hn,
ijnHF dy ieÈfry `qy ieh sfrf Dfrimk pRogrfm cwl irhf hY. Drm
dy nF qy rfjnIqI dIaF rotIaF sykx vfilE qusIN bRfhmxF vFg
afpxy Brmjfl ivwc hI Ps jfxf hY. shI arQF ivwc nf qF qusIN
Dfrimk ho aqy nf hI rfjnIqk, qusIN vpfrI ho jo ipCly 30 sflF
qoN iswKF dIaF BfvnfvF df vpfr kr rhy ho. hux jdoN quhfzf
aslI ichrf lokF sfhmxy afAux lwgf hY qF qusIN siTaf gey ho.
zyZ lwK iswKF nUM ÈhId krvfAux vfly, ÈhIdF dy vfrs ikvy ho
skdy hn? sRI akfl qKq sfihb nUM Zih ZyrI krvfAux vfly sRI
akfl qKq sfihb dIaF ÈqfbdIaF dy mohrI ikvy ho skdy hn? cMdU
dy vfrsF nfl styjF sFJIaF krky ÈhIdI purb mnfAux vfly gMgU
dI aOlfd nUM sfzy isrF qy ibTf ky qy kÈmIrI bfRhmxF nUM
styjF qy bulf ky sfnUM kI dws rhy ho ik gurU arjn dyv jI dI
ÈhIdI leI kOx iËMmyvfr hY qy gurU qyg bhfdr sfihb dI Èhfdq
iks leI idwqI, sfihbËfidaF dI ÈhIdI leI gMgU bRfhmx nhIN,
koeI hor iËMmyvfr hY qy sRI akfl qKq sfihb df isDFq kI hY?
qusIN iswK kOm df sbr vfr vfr priKaf hY. ijnHF sRI akfl qKq
sfihb qy hmlf krn leI ieMdrf nUM durgf df rUp idwqf,
miTafeIaF vMzIaF, qusIN AunHF nfl rl ky swcy ihMdusqfnI hox
dy nfary lfey qy ksmF KfDIaF. asIN quhfnUM puwCdy hF ik
AunHF dI iewk ieMdrf ny afpxy gunfhF dI sËf BugqI, quhfzy 10
hËfr qoN vwD bwcy, bIbIaF, nOjvfn, bËurg ijAUNidaF sfV idwqy
gey, hËfrF JUTy puils mukfbilaF ivwc Kpf idwqy gey, ikMinaF
nUM pMjfb aqy dUjy sUibaF dy nihrFnfl y Kf gey, BfeI gurdyv
isMG kfAuNky aqy BfeI jsvMq isMG KflVf vrgy doPLfV kr idwqy
gey. AunHF nfl quhfzf kI irÈqf hY? ihMdosqfn dIaF vPLf dIaF
ksmF Kfx vfilE pMQ dy aKOqI Tykydfro, qusIN iks byÈrmI nfl
ÈhIdF dy vfrs qy kOm dy KYr Kuaf hox df dfavf kr rhy ho. awj
jdoN quhfzf aslI ichrf kOm dy sfhmxy af irhf hY qF qusI
rfjnIqI qoN Bwj ky Dfrimk plytPfrm qy jf Kloqy ho. bfkI jo
qusIN s[ mfn nUM kFgrs df eyjMt hox dy ielËfm lgf rhy ho
iehI ielËfm qusIN sMq jrnYl isMG jI Kflsf iBMzrFvfilaF `qy
vI lfieaf sI. pr ies gwl df qusIN awj qwk jvfb nhIN dy sky
ik kFgrsI ishrf bMnH ky quhfzy Gr Zuwky sI nf ik AunHF dy.
bfkI kOx pMQk hY aqy kOx pMQ DRohI hY, bfdl sfihb ieh
quhfnUM bhuq cMgI qrHF pqf hY ik afpxy ivdyÈI dOiraF dOrfn
qusI iksy gurduafry ivwc mwQf tykx dI Ëuraq nhIN kr sky.
jQyddfrF df iek-qrPf PYslf-asIN pMj jQydfrF vloN kfhlI `c
ley gey iek-qrPf PYsly nUM pUrI qrHF gYr-isDFqk smJdy hF.
AunHF dI soc muqfibk s[ bfdl Èfied AunHF df aMndfqf hY pr
gwl shI nhIN. dUijaF nUM gurmiq dy BfÈx dyx vfly ienHF
srvAuwc pdvIaF `qy bYTy jQydfrF nUM sRI akfl qKq sfihb dy
isDFq aqy siqkfr df pUrf iKafl rwKxf cfhIdf hY. iewk mnuwK
nUM KuÈ krn leI pUrI kOm nUM ipMjry `c pfAux df ienHF nUM
koeI hwk nhIN hY. jykr ienHF jQydfrF dI 7-8 sfl dI kfrguËfrI
nUM smJxf hovy qF ieAuN lgdf hY ik ienHF ny pMQ dy iksy vI
kMm `c dKl nhIN idwqf pr asl gwl ieh hY ik ienHF ny afpxI
iËMmyvfrI nhIN inBfeI isvfey mfieaf iekwTI krn dy. ijMnI dyr
bfdl sfihb iswKI isDfqF, mirXfdf, Ëfbqf sB nUM iCwky tMg ky
afpxI isafsI Kyz Kyzdy rhy EnI dyr ienHF nUM bolx dI loV
nhIN peI hux jdoN bfdl sfihb dI bfjI puwTI pYx df smF afieaf
hY qF ienHF dI rUh vI qVPdI hY. ienHF ny s[ ismrnjIq isMG
mfn dl dy pMj bMidaF `qy pfbMdI dy afdyÈ jfrI kIqy hoey hn
jo ik iblkul gYr-isDFqk PYslf hY. asIN ivdyÈF dy aqy pMjfb
dy iswK s[ ismrnjIq isMG mfn (akflI dl aMimRqsr) aqy dUjIaF
pMQk aqy sMGrÈÈIl jQybMdIaF nUM pUrf sihXog idaFgy aqy ies
gwl nUM XkInI bxfvFgy ik koeI bfdl dl, ÈRomxI kmytI mYNbr jF
jQydfr iksy pMQk styj qoN nf boly. asIN sRI akfl qKq sfihb
nUM smrpq rhy hF aqy rhFgy pr iswK kOm nUM gulfmI dy ies
jUly `coN kwZx leI sMGrÈ jfrI rwKFgy. iksy nUM vI sRI akfl
qKq sfihb nUM mohrf bxf ky vrqx dI afigaf nhIN idaFgy. hux
sRI akfl qKq sfihb nUM afËfd krfAuxf hr iswK df Drm hY.
bfbf hrnfm isMG aqy bfbf inhfl isMG vloN jo ibafnbfËI kIqI
geI Aus bfry sfnUM iËafdf hYrfnI nhIN hoeI. jykr ienHF dI
ipCly 20 sflF dI kfrguËfrI nUM dyKIey qF ienHF df aslI rUp
sfhmxy af jfvygf ik ikvy ieh ipCly lMmyN smyN qoN srkfrI
eyjMsIaF nfl rl ky sMGrÈ nUM Zfa lf rhy hn. ijhVy 300 srkfrI
kYtF dI gwl zIjIpI ivrk ny kIqI hY, ienHF nUM AunHF qoN vwK
nhIN kIqf jf skdf. ijnHF ny ivdyÈF ivwc afËfdI dy sMGrÈ nUM
Twl lfAux leI kMm kIqf hY. bfbf hrnfm isMG df aslI rUp qF
AudoN hI sfhmxy af igaf sI jdoN iswK ivrsf sMBflx dy nF hyT
AunHF iswK ivrsy df Bog pfAux ivwc pUrf Xogdfn pfieaf. bfbf
inhfl isMG hrIaF vylF vfilaF vloN afpxy krmF qy prdf pfAux
dI nfkfm koiÈÈ kIqI geI hY. bfdl vloN imlI bKÈIs df muwl
qfrn df iehI smF sI. AunHF vloN ÈhIdF dy KUn df ikMnf ku
muwl vwitaf hY ies leI Aus nUM pMQk ktihry ivwc KVHf kIqf
jfxf cfhIdf hY. jykr AunHF dI Xfd kuJ DuMdlI ho geI hovy qF
AunHF nUM qfËf krn leI sfzy kol kfPI jfxkfrI hY, jo sMgq
gocry kIqI jf skdI hY. iewk vfr iPr smUMh pMQk drdIaF nUM
ies iemiqhfn dI GVI `c iekwTy ho ky ienHF pMQ doKIaF df
sPfieaf krn dI bynqI kIqI jFdI hY. asIN akflI dl aMimRqsr dy
pRDfn s[ ismrnjIq isMG mfn aqy smMUh pfrtI dI hr sMBv mdd
krFgy.
iswK XUQ afP amrIkf aqy iswK PYzryÈn afP astrylIaf dI qrPoN
zf[ rxjIq isMG, guirMdr isMG mfnf, ryÈm isMG, jOhn isMG
igwl, jsjIq isMG-ajIq isMG astrylIaf, gurbKÈ isMG astrylIaf,
idgivjY isMG astrylIaf, srvirMdr isMG rUmI astrylIaf ny PYks
rfhIN Byjy iewk ibafn ivwc ikhf. bfdl dI hwQTokf bxI ÈRomxI
kmytI KudrgËI qoN bfj afvy

isMG sfihbfn afpxy PrË KflseI rvfieqF anusfr
inBfAux-XUnfeIitz iswK PYzryÈn kYnyzf kYligrI-XUnfeIitz iswK
PYzryÈn kYnyzf dy pRDfn BfeI nmjIq isMG kYligrI aqy jnrl
skwqr BfeI suKdyv isMG trFto ny pRYs dy nfm jfrI iewk ibafn
ivwc ikhf ik ipCly idnIN ÈRomxI kmytI vloN sRI akfl qKq
sfihb dy isrjxf idvs dI cOQI ÈqfbdI dy sbMD ivwc krvfey gey
smfgm jo isrP qy isrP bfdl dl nUM AuBfrn leI kIqy gey sn,
ivwc bfdl dl aqy ÈRomxI kmytI vloN pMQk jQybMdI ÈRomxI akflI
dl aMimRqsr pRqI apxfieaf qfnfÈfhI rvweIaf ijwQy aiq
inMdxXog hY AuQy KflsfeI rvfieqF dy mfxmwqy isDfqF dI Gor
byadbI hY. AunHF aYlfn kIqf ik iswK sMgqF dy Dn dI Drm dy nF
Qwly luwt-Ksuwt kr rhI ÈRomxI kmytI aqy bfdl dl nUM sKq
qfVnf krdy hoey ienHF nfl sbMiDq lokF nUM ivdyÈF ivwc afAux
qoN rokx leI hr qrHF nfl sKqI nfl kdm cuwkFgy. ihMdosqfn dy
hfkmF, BfjpfeIaF aqy afr[ aYs[ aYs[ dI zIPYNs lfien bfdl dl
aqy ÈRomxI kmytI hux bhuqf icr iswKF dy Drm asQfnF aqy iswKF
dy Dn nUM afpxy ihwqF leI nhIN vrq skxgy. hËfrF iswK nOjvfnF
dIaF ÈhfdqF nfl ÈurU hoieaf iswK kOm dI afËfdI df sMGrÈ
idn-b-idn afpxI mMiËl vwl vDygf. asIN XUnfeIitz iswK PYzryÈn
kYnyzf vloN ÈRomxI akflI dl (aMimRqsr) dy pRDfn s[ ismrnjIq
isMG mfn aqy BfeI dljIq isMG Kflsf horF nUM hr qrHF df
sihXog dy ky ies KudgrË aqy mOkfpRsq lIzriÈp qoN iswK kOm df
Cutkfrf krvfAux leI afpxf pUrf pUrf sihXog dyvFgy. ies dy
nfl hI isMG sfihbfn nUM vI bynqI hY ik Auh Kflsy dy Auwcy
suwcy PlsPy df pwlf PV ky afpxy PrËF nUM pCfnx nf ik bfdl
dIaF lUMbVcflF ivwc Ps ky kOm ivwc jQydfrF pRqI bxy hoey
siqkfr nUM Zfh lfAux. jQydfrF nUM bynqI hY ik s[ mfn iKlfP
bfdl dI Èih `qy ilaf igaf PYslf qurMq vfps ilaf jfvy vrnf
akflI dl (bfdl), ÈRomxI kmytI mYNbrF aqy isMG sfihbfnF df
ivdyÈF dI DrqI `qy sKq ivroD kIqf jfvygf.

hux amrIkf dy gurdvfrf sfihb dIaF styjF qoN bolx nhIN idwqf
jfvygf
PrImFt - akfl qKLq sfihb dy 400 sflf sLqfbdI smfgm dOrfn
aMimRqsr `c vfprI Gtnf df ivdysLF `c rihMdy iswKF ny gMBIr
noits ilaf hY. akflI dl (a) dy pRDfn s[ ismrnjIq isMG mfn
aqy hornF iswK afgUaF ivruD aKOqI jQydfrF vloN jfrI afdysL
nUM mMdBfgf dwsidaF ienHF iswKF ny ikhf hY ik isafsI sOVy
ihqF kfrn ieh sB kfrf s[ pRkfsL isMG bfdl vloN krvfieaf jf
irhf hY. vwK- vwK pMQk afgUaF ny ieQy jfrI ibafn `c ikhf hY
ik akfl qKLq dy muwK syvfdr joigMdr isMG vydFqI, kysgVH
sfihb dy syvfdfr qrlocn isMG, ptnf sfihb dy syvfdr iekbfl
isMG qoN ielvf hornF qKLqF dy syvfdfrF nUM amrIkf afAux `qy
iksy vI gurdvfry dI styj qoN bolx nhIN idwqf jfvygf. pMQk
jQybMdIaF dy afgUaF pRIqm isMG jogf, ipRqpfl isMG hnI, srvn
isMG stfktn, imMtU isMG, ieMdrjIq isMG ropV, qrsym isMG
KLflsf, rfivMdr isMG irMpI, bfbf suKivMdr isMG, hrdIp isMG
ihAUstn, krnYl isMG KLflsf, ieMdrpfl isMG isaftl, qrjIq
isMG, hridafl isMG, gulËfr isMG afid ny ikhf hY ik ienHF
syvfdfrF qoN ielfvf inhfl isMG hrIaF vylF aqy bfdl dl dy
iksy vI afgU dy amrIkf afAux `qy AunHF df mukMml bfeIkft
kIqf jfvygf.

gurduafrf sRI gurU qyg bhfdr kYNt (isaftl) vloN bfdl-mwkV dI
inKyDI, jQydfrF nUM PYslf vfps lYx dI apIl
isaftl-isaftl ivwc iswKI dy kyNdr gurduafrf sfihb sRI gurU
qyg bhfdr, kYNt dI pRbMDk kmytI dI qrPLoN muwK syvfdfr s[
suKdyv isMG nfgrf ny ibafn jfrI kridaF ikhf ik sRI akfl qKq
sfihb `qy bfdl dlIaF vloN jo DwkyÈfhI kIqI geI, Aus dI ijMnI
vI inKyDI kIqI jfvy Gwt hY. AunHF ikhf ik bfdl dI styj qoN
cMdU aqy gMgU dy vfrsF kuldIp neIar, rfjnfQ isMG aqy suÈmf
svrfj vrigaF nUM bolx dI qF iejfËq hY pr kOm dI gwl krn
vfilaF nUM bolxoN roikaf jFdf hY. ies GtnfkRm AuprMq
bfdlikaF dy ieÈfry `qy jQydfr sfihbfn ny jo iewk pfsV PYslf
ilaf hY, Auh mMdBfgf hY.
gurduafrf sfihb sRI gurU qyg bhfdr kYNt dy smuwcy syvfdfrF
aqy sfD sMgq vloN jQydfr sfihbfn nUM bynqI hY ik Auh kfhlI
ivwc ilaf afpxf iewkpfsV PYslf vfps lYx vrnf ivdyÈF dI sfD
sMgq vloN jo slUk bfdlikaF nfl kIqf jFdf hY, AuhI slUk
jQydfr sfihbfnF nfl kIqf jfvygf. nfl hI AunHF smUMh
gurduafrf sfihbfnF dy pRbMDkF nUM bynqI kIqI ik PYslf vfps
nf lYx dI sUrq ivwc iksy vI bfdl dlIey jF isMG sfihbfn nUM
gurduafrf sfihbfnF `c vVn nf idwqf jfvy aqy ijwQy vI phuMcx
AunHF df sKq ivroD kIqf jfvy. AunHF aYlfn kIqf ik sfrI sMgq
s[ ismrnjIq isMG mfn aqy BfeI dljIq isMG hurF nfl AudoN qwk
moZy nfl moZf joV ky KVHI rhygI jdoN qwk Auh iesy qrHF kOm
dI gwl Tok vjf ky krdy rihxgy.

mMjI sfihb ivKy hoeI Gtnf bfdl dI gLlqI df nqIjf-BfeI mohkm
isMG
jlMDr - dmdmI tksfl dy bulfry BfeI mohkm isMG ny isMG sfihb
igafnI joigMdr isMG vydFqI nUM slfh idwqI hY ik Auh pMQk
smfgmF leI smuwcy Kflsf pMQ nUM swdf idMdy smyN ieh iDafn
ivc rwKx ik AunHF dy swdy `qy sfrIaF iDrF puwj skdIaF hn.
AunHF ikhf ik jy sFJy smfgmF ivc sFJ vflI gwl nhIN krnI qF
jQydfr vydFqI nUM cfhIdf hY ik Auh kyvl iek hI pfrtI jF DVy
dy afgUaF aqy vrkrF nUM hI pMQk smfgmF leI swdf idaf krn.
BfeI mohkm isMG ny ikhf ik mMjI sfihb `qy hoeI duKdfeI Gtnf
sLRomxI akflI dl dy pRDfn s: pRkfsL isMG bfdl dI glqI df
nqIjf hY. AunHF ikhf ik sMgq dI golk `qy cwlx vflI Dfrimk
sMsQf sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dIaF styjF `qy akflI dl
(bfdl) df kbËf hI ies Gtnf df mUl kfrn hY. AunHF dosL
lgfieaf ik s: bfdl ies qrHF dy hflfq pYdf krky pMQ nUM
KfnfjMgI vwl iljf rhy hn. AunHF ies vrqfry leI j: vydFqI dy
nfl-nfl j: avqfr isMG dI vI alocnf kIqI.

mfn nUM bolx df smF dyxf cfhIdf sI-vzflf
jlMDr - sLRomxI akflI dl (bfdl) dI rfjsI mfmilaF bfry kmytI
dy mYNbr jQydfr kuldIp isMG vzflf ny mMjI sfihb ivKy sRI
akfl qKq sfihb dI isrjnf dI sLqfbdI sbMDI hoey smfgm ivc
vfprI Gtnf nUM mMdBfgI aqy duKdfeI krfr idMidaF ikhf hY ik
ies smfgm ivc sLfiml hoey akflI dl (a) dy pRDfn s: ismrnjIq
isMG mfn nUM bolx df smF idwqf jfxf cfhIdf sI pr nfl hI
AunHF ieh vI ikhf ik smF nf imlx `qy s: mfn aqy AunHF dy
sfQIaF nUM Ëfbqy aqy mirafdf ivc rihMidaF iksy TIk ZMg nfl
ros df pRgtfvf krnf cfhIdf sI.

sLRomxI kmytI dy smfgm kyvl bfdl dy chyiqaF leI-pRo: drsLn
isMG
jlMDr - sRI akfl qKq sfihb dy sfbkf jQydfr pRo: drsLn isMG
ny sRI akfl qKq sfihb dI isrjnf dI cOQI sLqfbdI dy sbMD ivc
mMjI sfihb ivKy ho rhy smfgm dOrfn vfprI Gtnf leI iswDy qOr
`qy sLRomxI akflI dl dy pRDfn s: pRkfsL isMG bfdl nUM
iËMmyvfr TihrfAuNidaF ikhf hY ik sLRomxI kmytI vwloN gurU kI
golk nfl cldy smfgm kyvl qy kyvl s: bfdl aqy AunHF dy
chyiqaF dI isafsq leI kIqy jFdy hn. ienHF smfgmF ivc koeI
hor iswK iswKI dy msly nhIN ivcfr skdf. ieQy jfrI iek ibafn
ivc pRo: drsLn isMG ny ikhf hY ik ‘awj iPLr sLrm nfl iek vfr
kOm df isr Juwk igaf jdoN gurU dI BY-BfvnI qoN kory afpUM
pMQ aKvfx vfilaF dIaF gurU kI hfËrI ivc zFgF cwlIaF, pwgF
lwQIaF aqy ieAuN ienHF ByKDfrI iswKF ny siqgurU jI dI Gor
byadbI kIqI.’ pRo: drsLn isMG ny ikhf ik sRI akfl qKq sfihb
dy mflk bx bYTy aqy pl ivc dUijaF nUM dbfx leI qKqF dy
jQydfrF koloN hukmnfmy jfrI krvf dyxf ieh sfibq krdf hY ik
iks qrHF Dfrimk pdvIaF dI sLkqI nUM ienHF afpxf gulfm kIqf
hoieaf hY. AunHF ikhf ik sRI akfl qKq sfihb df sfjnf idvs
mMjI sfihb ivKy ies leI mnfieaf igaf hY qF jo ienHF
sLqfbdIaF rfhIN iekwTI hoeI gurU kI golk agly sfl hox vflIaF
coxF ivc afpxI isafsq leI vrqI jf sky.

jy bfdl nUM smF idwqf jf skdY qF mfn nUM ikAuN nhIN-pfl isMG
PLrFs
jlMDr - PLrFs ivc pgVI dI lVfeI lV rhy afgUaF ivcoN iek s:
pfl isMG PLrFs ny bIqy idnIN mMjI sfihb ivKy hoeI Gtnf nUM
mMdBfgf dwsidaF ies dI inKyDI krdy hoey ikhf hY ik jy
sLRomxI kmytI dI Dfrimk styj qoN sMboDn krn leI sLRomxI
akflI dl dy pRDfn s: pRkfsL isMG bfdl nUM smF idwqf jf skdf
hY qF sLRomxI akflI dl (aMimRqsr) dy pRDfn s: ismrnjIq isMG
mfn nUM smF ikAuN nhIN idwqf jf skdf. AunHF ikhf ik s: bfdl
iek rfjsI sLKsIaq hn nf ik Dfrimk. s: pfl isMG ny ikhf ik
sLRomxI kmytI dI styj qoN sMboiDq krn df ijMnf aiDkfr s:
bfdl nUM hY Aunf hI aiDkfr s: mfn nUM vI hY. s: pfl isMG
PLrFs ny ikhf ik ies Gtnf nfl PLrFs aqy hornF dysLF ivc bYTy
iswKF dy ihrdy vlUMDry gey hn aqy pMQk aks nUM vwzf Dwkf
lwgf hY.

akflI dl bfdl dI DwkyÈfhI sihx nhIN kIqI jfvygI-akflI dl (a)
XUint isaftl isaftl-akflI dl bfdl dy pRDfn pRkfÈ isMG bfdl
vloN akfl qKq sfihb qy ismrnjIq isMG mfn nfl kIqI geI
DwkyÈfhI nUM muwK rwKidaF isaftl XUint vloN mIitMg swdI geI
ijs ivwc prmjIq isMG pRDfn, amrIk isMG bVf ipMz, ieMdrpfl
isMG vfeIs pRDfn, blivMdr isMG jnrl skwqr, suKdyv isMG
nfgrf, dieafvIr isMG, kulivMdr isMG, hor mYNbrF aqy s[
ismrnjIq isMG mfn nfl hmdrdI rwKx vfly isMGF ny ihwsf ilaf.
ies mOky ieh PYslf ilaf igaf ik sRI akfl qKq qy bfdl vloN
akflI dl aMimRqsr dy lIzrF nfl kIqI geI DwkyÈfhI sihx nhIN
kIqI jfvygI aqy sRI akfl qKq sfihb dy jQydfr ny jo vI kIqf
hY Auh pRkfÈ isMG bfdl dy kihx `qy hI kIqf hY. sfrf iswK jgq
jfxdf hY ik bfdl nUM afr[ aYs[ aYs[ clf rhI hY aqy Auh iswKF
df kdy vI Blf nhIN cfhuMdy. AunHF ny bfdl nUM mohrf bxfieaf
hoieaf hY qy afpxI iewCf muqfibk kMm krvf rhI hY. jykr iswKF
dy duÈmx kuldIp neIar aqy suÈmf svrfj nUM bolx leI smF idwqf
jf skdf hY aqy snmfinq kIqf jf skdf hY qF ipCly 28 sflF qoN
iswKF dy hwkF leI sMGrÈ krn vfly akflI dl aMimRqsr dy pRDfn
s[ ismrnjIq isMG mfn nUM tfiem ikAuN nhIN idwqf jf skdf.
jdik AunHF bhuq hI inmrqf sihq styj skwqr BOr qoN tfeIm dI
mMg kIqI. ies dy bfvjUd hrIaF vylF vfly inhMg muKI inhfl
isMG aqy Ausdy suwKf pIx vfly sfQIaF ny nÈy dI hflq ivwc
ikrpfnF DUh ky hvf ivwc lihrfeIaF aqy guMzfgrdI df muËfhrf
kIqf. asIN ieh dws dyxf cfhuMdy hF ik asIN ienHF dy mnsUibaF
nUM kfmXfb nhIN hox idaFgy. asIN pRkfÈ isMG bfdl nUM ieh dys
dyxf cfhuMdy hF ik jykr akflI dl aMimRqsr qoN muafPI nf mMgI
geI qy akfl qKq sfihb qoN jfrI hukmnfmf vfps nf ilaf igaf qF
asIN vydFqI aqy akflI dl bfdl aYNz kMprnI dy iksy vI ivDfiek
aqy mYNbr nUM Bfrq qoN bfhr iksy vI styj qoN bolx nhIN
idaFgy.

‘huwlVbfËI leI bfdl dy JolI cuwk iËMmyvfr’
inAUjrsI - sLoRmxI akflI dl (a) amrIkf rIjn vloN gurdvfrf
kmytIaF aqy pMQk jQybMdIaF ny iek sFJy ibafn `c ikhf hY ik
akfl qKLq sfihb dy isrjxf smfgm ivc ijvyN bfdlikaF aqy Aus
dy JolI cuwkF ny kfrvfeI kIqI hY, Auh bhuq hI inMdxXog hY.
ies smfgm ivc Auh lok hI BfrU sn ijnHF ny hux qk mIrI-pIrI
dy isDFq df Gfx kIqf hY jF ies isDFq dI inKyDI kIqI hY. ies
vfr kuldIp neIar nUM akfl qKLq `qy snmfnq kr ky bfdl aqy Aus
dy sihXogIaF ny iswK kOm dy sLhId BfeI suwKf aqy BfeI ijMdf
dI afqmf nUM Tys phuMcfeI hY. kuldIp neIar dy lyKF ivc aksr
ienHF sLhIdF pRqI BwdI sLbdfvlI hI vrqI geI hY aqy dUjy pfsy
iswK kOm dy inDVk afgU s[ ismrnjIq isMG mfn aqy bfkI sLhId
pirvfr ijnHF ny akfl qKLq sfihb dI afn aqy sLfn bhfl rwKx
leI hr hIlf vriqaf, nUM bolx df vI smF nf idqf igaf. AunHF
ibafn `c cyqfvnI idMidaF ikhf ik ienHF rvfieqI akflIaF ny
akfl qKLq sfihb dI aQfrtI dI njfieË vrqoN kIqI qF sLoRmxI
akflI dl (a), sihXogI gurdvfrf kmytIaF aqy pMQk jQybMdIaF
vloN ienHF nUM bfhrly mulkF ivc afAux `qy Gyrf pfAux qoN vI
guryË nhIN kIqf jfvygf qF jo akfl qKLq sfihb dI suqMqrqf nUM
kfiem riKaf jf sky . ieh ibafn jfrI krn vfilaF ivc sLoRmxI
akflI dl (a) kyNdrI kmytI, inAUjrsI XUint, vrjInIaf, XUint,
isLkfgo XUint, isaftl XUint, kYlfPornIaf, tYksfs XUint,
inAUXfrk, pMQk jQybMdI bfbf bMdf isMG bhfdr ieMtrnYsLnl iswK
susfietI, gru dvfrf sfihb iswK sYNtr bykrmPIlz, gurdvfrf
dmdmI tksfl mntIkf kYlfPornIaf, gurdvfrf sfihb gdrI bfibaF
stfktn kYlfPornIaf, gu[ isMG sBf ircrzsn (tYkss) afid sLfml
hn.

mMjI sfihb aMimRqsr dI Gtnf leI mwkV aqy bfdl aYNz kMpnI
iËMmyvfr-zwlyvfl
kfvYNtrI-2 julfeI nUM sRI akfl qKq sfihb dy cfr sO sflf
isrjnf idvs mOky vfprI mMdBfgI Gtnf leI avqfr isMG mwkV aqy
pRkfÈ isMG bfdl aYNz kMpnI iËMmyvfr hY. ÈRomxI akflI dl
aMimRqsr XU[ ky[ dy sInIar mIq pRDfn s[ virMdr isMG ibwtU,
s[ inrMjn isMG bfsI, jnrl skwqr s[ lviÈMdr isMG zwlyvfl aqy
pRYs skwqr s[ blivMdr isMG iZwloN, mIq pRDfn s[ jiqMdr isMG
aTvfl ny ies dI sKq inKyDI kridaF bfdl aYNz kMpnI dy sMpUrn
bfeIkft df swdf idwqf hY. sRI akfl qKq sfihb dI sQfpnf idvs
smyq qmfm ieiqhfsk idhfVy ijnHF nUM ÈRomxI gurduafrf pRbMDk
kmytI afXoijq krdI hY, AunHF smfgmF leI ijMnf bfdl dI agvfeI
vflf akflI dl (Bfjpf) ihwsydfr hY, Enf hI hr iswK jQybMdI
brfbr dI ihwsydfr hY. ikAuNk ÈRomxI kmytI vloN aijhy smfgm
iswK sMgqF dy cVHfvy nfl krvfey jFdy hn. iswK sMgqF dy
cVHfvy nfl plx vflI ÈRomxI kmytI dIaF styjF qoN agr iswKF df
nfmo inÈfn imtf ky ihMdU rfÈtr dI muwdeI Bfjpf dy afgU
muKfiqb ho skdy hn qF iswK kOm dI afËfdI aqy kOmI ihwqF dI
afvfË bulMd krn vflIaF pMQk jQybMdIaF nUM ikAuN roikaf jFdf
hY? kI gurduafrf sfihbfn ienHF dIaF jwdI jfiedfdF hn? agr
kuldIp neIar vrigaF nUM ies styj qoN bulfieaf aqy snmfinq
kIqf jf skdf hY qF iswK hwkF leI lVn vfly s[ ismrnjIq isMG
mfn nUM ikAuN nhIN?
gurU arjn dyv jI mhfrfj dy cfr sO sflf ÈhIdI idhfVy qy
qrnqfrn sfihb dy muwK smfgm df bfdlikaF ny BgvFkrn kr idwqf
sI, Bfjpf afgU suÈmf svrfj ny iswK ieiqhfs nUM qroV-mroVidaF
cMdU nUM klIn icwt qwk dy idwqI qF styj qy ibrfjmfn bfdl jF
Aus dy iksy afgU ny ies df mUMh nhIN BMinaf. ies nUM ienHF
dI cuwp rUpI sihmqI idwqI hY. pfrtI afgUaF vloN iehnUM mhMq
nrYxU dI aOlfd krfr idMidaF ienHF dI igRPq `coN gurdvfry
afËfd krvfAux leI nvIN gurduafrf suDfr lihr afrMB krn df
swdf idwqf igaf. pRkfÈ isMG bfdl vloN mnonIq sRI akfl qKq
sfihb dy jQydfr igafnI joigMdr isMG vydFqI ny vI iswK
ieiqhfs qy kIqy ies aihm hmly bfry mUMh nhIN KoilHaf. aqIq
aqy vrqmfn GtnfvF ivwc igafnI joigMdr isMG vydFqI df pwKpfqI
rvweIaf dyKidaF pfrtI vloN AusnUM jQydfr mMnxoN ienkfr kIqf
igaf. iswK jgq nUM apIl kIqI geI ik vydFqI dy iksy afdyÈ nUM
koeI aihmIaq nf idwqI jfvy. ies vloN jfrI afdyÈ kyvl akflI
dl bfdl aqy iswK ivroDI iPrkfpRsq ihMdUqvI lfbI nUM lfB
phuMcfAux leI hn.

bfdl dlIaF aqy hor afr[ aYs[ aYs[ eyjMtF vloN sRI akfl qKq
sfihb `qy pMQk rvfieqF dI kIqI geI Gor AulMGxf
mMdBfgI-sudfgr isMG sMDU
srI -iswKF dI isrmOr sMsQf sRI akfl qKq sfihb `qy bfdl dl
aqy hor afr[ aYs[ aYs[ dy hwQToikaF vloN kIqI geI burCfgrdI
dI gurduafrf sfihb dsmyÈ drbfr srI, bI[ sI[ dy pRDfn s[
sOdfgr isMG sMDU vloN purËor ÈbdF ivwc inKyDI kIqI geI hY.
AunHF vloN phuMcy ibafn ivwc ikhf igaf ik jo vI smUMh
jQydfrF dI hfËrI ivwc hoieaf Auh bhuq hI inMdxXog hY. bfdl
vloN pihlF hI imwQ ky iekwTy kIqy gey aKOqI bfby hrIaF vylF
vfly dy inhMgF dy toly styj qy Èryafm guMzfgrdI krdy vyKy
gey, ijs nUM ik smUMh sMsfr dy iswKF ny afpxIaF awKF nfl
vyiKaf, jo ik bhuq hI inMdxXog hY.
ies dy nfl hI s[ ismrnjIq isMG mfn nUM styj qy tfeIm nf dyx
bfry vI inKyDI kIqI geI. AunHF ikhf ik s[ bfdl nUM ieh idmfg
ivwcoN kwZ dyxf cfhIdf hY ik iswK kOm iPr AunHF dy ipwCy lwg
jfvygI. bfdl dI ies kfrvfeI ny iswD kr idwqf hY ik Auh iks
qrHF iswKF dy ivroDIaF dy hwQF ivwc Kyz rhy hn. iewk pfsy qF
kuldIp neIar vrigaF nUM styj qy tfeIm dy ky, nfl hI snmfinaf
jf irhf hY jdoN ik sRI akfl qKq sfihb leI afpxIaF jfnF vfrn
vfly sMq jrnYl isMG Kflsf iBMzrFvfilaF aqy hor ÈhIdF df styj
qoN nfm qwk nhIN ilaf igaf. bfdl dlIaF dI ies kfrvfeI ny
iswD kr idwqf hY ik AunHF dy mn ivwc sRI akfl qKq sfihb pRqI
rwqI Br vI siqkfr nhIN hY.
ies GtnfkRm ivwc jo rol ÈRomxI kmytI aqy Aus dy pRDfn df
irhf hY Auh vI aiq-inMdxXog hY. ies kfrvfeI dy bfad ÈRomxI
kmytI pRDfn mwkV vloN jo ibafn idwqy gey Auh AunHF dI sOVI
aqy hoCI soc nUM lokF sfhmxy nMgf kr gey aqy sfbq kr gey ik
AunHF ivwc iswKF dy syvfdfr hox dy nfloN pRDfnpuxf aqy bfdl
dI vPLfdfrI iËafdf JlkdI hY. mwkV dy ies vrqfry qy iksy nUM
koeI hYrfngI vI nhIN ikAuNik AunHF dI pRDfngI vflf ilPfPf vI
bfdl dI jyb ivwcoN hI inkilaf hY. gurduafrf sfihb dsmyÈ
drbfr vloN srbsMmqI nfl ieh PYslf ilaf igaf hY ik smUh
jQydfr sfihbfnF vloN jo PYslf suxfieaf igaf hY Auh inrol
iekqrPf aqy pwKpfqI hY. ieh PYslf lYx qoN pihlF s[ mfn aqy
AunHF dy sfQIaF qoN koeI puwC-pVqfl nhIN kIqI geI. dUjy pfsy
hrIaF vylF vfly inhMg, jo bMdUkF aqy nMgIaF ikRpfnf lY ky
gurU gRQM sfihb jI dI hËUrI ivwc burCfgrdI kr rhy sn Auh
jQydfr sfihbfnF nUM nËr nhIN afey. jQydfr sfihbfnF ny s[ mfn
aqy AunHF dy sfQIaF ivruwD hukmnfmf suxf ky Èryafm bfdl pwKI
hox df sbUq idwqf hY. gurduafrf sfihb dsmyÈ drbfr dI smUh
sMgq aqy syvfdfrF vloN jQydfr sfihbfnF nUM bynqI hY ik AunHF
vloN jldbfËI ivwc jo ieh PYslf ilaf igaf hY AusnUM POrI qOr
`qy vfps ilaf jfvy. ijMnf icr ieh PYslf vfps nhIN ilaf jFdf
Enf icr iksy vI bfdl akflI dl dy lIzr jF jQydfr sfihbfnF
ivwcoN iksy nUM vI gurduafrf sfihb dI styj qy tfiem nhIN
idwqf jfvygf. ieQy hI bs nhIN AunHF ivwcoN iksy dy vI kYnyzf
afAux `qy purËor ivKfvf kIqf jfvygf. aKIr ivwc pMjfb dy
iswKF awgy apIl hY ik ÈRomxI akflI dl aMimRqsr nUM mËbUq krn
leI s[ ismrnjIq isMG mfn aqy BfeI dljIq isMG Kflsf nUM pUrn
sihXog idwqf jfvy.

2 julfeI nUM sRI akfl qKLq sfihb ivKy hoeI Gtnf leI sB qoN
vwD doÈI bfdl
2 julfeI nUM sRI akfl qKq sfihb ivKy hoeI Gtnf leI jy sB qoN
vwD doÈI hY qF Auh isrP bfdl hI hY. afpxy pirvfr leI sfrf
kuJ krn dI hoV ivwc hI iesny pMQk soc df Gfx kIqf hY. suKbIr
nUM muwK mMqrI jF kydr ivwc mMqrI jF Kud BivwK ivwc rfÈtrpqI
bxn leI hI iesny Bfjpf awgy gozy tyky hn. ies vloN lfieaf
hoieaf vydFqI hux qwk df sB qoN kmËor, byeImfn jQydfr sfbq
hoieaf hY. ijnHF iswKF dy pirvfrF dy mYNbr sRI akfl qKq
sfihb dI afn-Èfn leI afpf vfr gey AunHF nUM ies smfgm ivwc
ÈRomxI kmytI ny koeI swdf pwqr nhIN idwqf. Aultf ijhVy
jUn-84 ivwc srkfr awgy hwQ KVy kr ky jfnF bcf gey (mihqf,
cfvlf, vltohf) jF tYlIivXn Aupr POj dy zroN JUTf ibafn ik
koTf sfihb TIk Tfk hY, kihx vfly inhfl isMG hrIaFvylF vfly
vrgy ies pRogrfm ivwc cODrI sn. Kud sRI akfl qKq sfihb qoN
shuMaF Kf ky bfdl vI dOV igaf sI.
srdfr ismrnjIq isMG mfn vrgy Èyr nUM afpxI bfhmxI nIqI nfl
Kqm krn dI sfiËÈ qihq ieh sfrf zrfmf hoieaf hY. bfdl vloN
srdfr mfn nUM kFgrs df eyjMt kihxf aqy Kud afpxI kuVI df
zolf kFgrsI kYroN pirvfr dy Gr aqy muMzy df irÈqf vI kFgrsI
srdfrF dy Gr krnf, bfdl dI Krfb mfinskqf dI inÈfnI hY.
ivdyÈF ivwc vsdy bfdl dy akflI dl vfly ahudydfrF awgy apIl
hY ik qusIN ikMnI dyr qwk awKF mIt ky ieh sB kuJ sihMdy
rhogy. kI qusIN kMD qy iliKaf nhIN pVnf afAuNdf jF iPr bfdl
dI muwTIcfp I krdy-krdy quhfzI akl df idvflf vI inkl cuwkf
hY. kOm dy Dfrimk asQfnF dI bfdl dy gMuizaF vloN afey idn
byieËqI huMdI hY. iswKI dIaF AuwcIaF ÈfnF vfly PlsPy nUM ies
mwkfr ny iks kdr Korf lfieaf pr qusIN awj vI bfdl dy sohly
gfAuNdy Qwkdy nhIN.
srdfr ismrnjIq isMG mfn nUM bfdl dy ies nOkr vloN jfrI hoey
nfdrÈfhI hukm df iswKF nUM koeI Prk nhIN pYxf. kOm jfg cuwkI
hY. ienHF mhMqF bfdl, qlvMzI, vydFqI, mwkV, lMgfh, BOr jF
hor tuwkVbocF qoN gurUGrF nUM afËfd krfAuxf pYxf hY.
jy ienHF qoN gurUGrF ÈRomxI kmytI aqy sRI akfl qKq sfihb nUM
afËfd nf krfieaf igaf qF iewk idn ieQy ËrUr mUrqIaF rwKIaF
jfxgIaF aqy gurUGrF ivwc hvn hoxgy. iehI bfdl df supnf hY.
sMq iBMzrFvfilaF ny 25 sfl pihlF jo pqy dI gwl khI sI ik
bfdl kwCy dI jgHf KfkI inwkr pihndf lgdf hY, awj ieh gwl
sfbq ho geI hY.
kOm dy drdmMdo, awj mOkf hY bfdl aqy Aus dI juMzlI nUM iswKI
dy mihl nUM hor Gux lgfAux qoN pihlF prHy kr idE. ienHF qoN
golkF dI qfkq Koh lvo. iewk gwl hor gurcrn isMG gryvfl qy
hrnfm isMG DuMmy vfsqy ik sMq iBMzrFvfilaF aqy BfeI amrIk
isMG dI ivrfsq nUM gRihx nf lfE. pMQ dy Bly dI afs ivwc
hrdIp isMG
ÈRomxI akflI dl aMimRqsr

sRI akfl qKq sfihb dy 400 sflf smfgm mOky huwlVbfËI krfAux
leI bfdl qy mwkV iËMmyvfr
inAUjrsI-ÈRomxI akflI dl (a) amrIkf rIËn vloN gurduafrf
sfihbfn kmytIaF aqy pMQk jQybMdIaF dy sihXog nfl pRYs dy nf
ibafn jfrI kIqf igaf. ijs ivwc sRI akfl qKq sfihb dI isrjnf
dy sbMD ivwc ijs qrHF bfdlikaF aqy Ausdy JolIcuwkF ny
kfrvfeI kIqI hY, Auh bhuq hI inMdxXog hY. ies smfgm ivwc Auh
lok hI BfrU sn ijnHF ny hux qwk mIrI-pIrI dy isDFq df Gfx hI
kIqf hY jF ies isDFq dI inKyDI kIqI hY. ies vfr kuldIp neIar
nUM akfl qKq qy snmfinq krky bfdl aqy Aus dy sihXogIaF ny
iswK kOm dy mhfn ÈhId BfeI suwKf aqy BfeI ijMdf dI afqmf nUM
Tys phuMcfeI hY. kuldIp neIar dy aksr lyKF ivwc ienHF ÈhIdF
pRqI BwdI ÈbdfvlI hI vrqI geI hY aqy ies dy dUjy pfsy iswK
kOm dy inDVk afgU srdfr ismrnjIq isMG mfn aqy bfkI ÈhId
pirvfr ijnHF ny sRI akfl qKq sfihb jI dI afn Èfn vfsqy qsIhy
shy aqy ÈhfdqF idwqIaF, ienHF nUM bolx df vI smF nf idwqf
igaf. ies pRogrfm ivwc hr Dfrimk aqy pMQk jQybMdI nUM pUrf
aiDkfr sI. ÈRomxI akflI dl (a), bfdl aqy Aus dI juMzlI vloN
kuJ svflF dy jvfbF dI mMg krdf hY.

mhMq nrYxU dI rUh pRvyÈ kr cuwkI ÈRomxI gurduafrf pRbMDk
kmytI vloN s[ ismrnjIq isMG mfn nUM sRI akfl qKq sfihb dI
400 sflf sQfpnf idvs smfgm ivwc bolx df tfiem nf dy ky kIqI
guMzfgrdI dI sKq ÈbdF ivwc inKyDI
jrmn-ieMtrnYÈnl iswK XUQ PYzryÈn (BfeI dljIq isMG Kflsf)
jrmnI dy pRDfn BfeI amrjIq isMG mMgUpur, BfeI gurmIq isMG
Kinafx, BfeI gurcrn isMG gurfieaf, BfeI mnjIq isMG, BfeI
jsvIr isMG aqy BfeI jiqMdrbIr isMG ny pRYs dy nf jfrI ibafn
ivwc sRI akfl qKq sfihb jI dI 400 sflf sQfpnf idvs mnfAux
vfsqy sRI mMjI sfihb dIvfn hfl aMimRqsr ivwc ÈRomxI kmytI
vloN rwKy smfgm ivwc bfdl dl dy pujfrI ÈRomxI kmytI dy pRDfn
mwkV qy styj skwqr BOr vloN iswK kOm dI afËfdI dy JMzf brdfr
srdfr ismrnjIq isMG mfn nUM bolx vfsqy tfiem nf dyx dI sKq
ÈbdF ivwc inKyDI kridaF hoieaF ikhf ik sRI akfl qKq sfihb jI
dI afx Èfn Kfqr afpf vfrn vfly ÈhId BfeI hrijMdr isMG ijMdf,
ÈhId BfeI suKdyv isMG suwKf smyq jMgy afËfdI dy ÈhIdF nUM
awqvfdI kihx vfly kuldIp neIar nUM bolx qy snmfinq kIqf
igaf.
ienHF styjF qoN cMdU, gMgU dy vfrsF nUM bolx qy snmfinq kIqf
jf skdf hY pr iswK kOm dy hwkF, ihwqF vfsqy jUJx vfilaF
vfsqy koeI tfiem nhIN. sRI akfl qKq sfihb jI dy isDfqF nfl
iKlvfV krn vfly bfdl aqy mhMq nrYxU dI rUh vflI ÈRomxI
gurduafrf pRbMDk kmytI ny sRI drbfr sfihb nUM afpxI jgIr
bxfieaf hoieaf hY.
sRI akfl qKq sfihb dy aKOqI jQydfrF vloN bfdl qy mwkV dI
vPfdfrI inBfAuNidaF hoieaF sRI akfl qKq sfihb vlN iewk pfsV
Purmfn jfrI krky s[ ismrnjIq isMG mfn qy sfQIaF df Dfrimk
styjF qoN bfeIkft df Purmfn jfrI krky iewk vfr iPr ies akfl
qKq sfihb dy ielfhI Purmfn nUM bfdl df Purmfn sfbq krky sRI
akfl qKq sfihb jI dy isDfqF nfl Gor iKlvfV kIqf hY. jrmn
dIaF pMQk jQybMdIaF vloN joigMdr isMG vydFqI jdoN gurduafrf
iswK sYNtr PrYNkPort afey sn Aus vkq hI sRI gurU gMRQ sfihb
jI dI hËUrI ivwc hI ies nUM srbpRmfxq jQydfr mMnx qoN ienkfr
kr idwqf sI. ies nUM bfdl vloN iswK kOm Aupr Qopy gey jQydfr
ikhf igaf sI.
so dyÈ ivdyÈF ivwc iswK kOm dI afËfdI dy cfhvfn smUh Kflsf
pMQ nUM purËor apIl hY ik ÈRomxI kmytI Aupr kfbË mhMq
nrYxUaF qy akflI dl dy kfbË cMdU, gMgU dy vfrsF qoN KlfsI
krfAux vfsqy ÈRomxI akflI dl aMimRqsr dy pRDfn s[ ismrnjIq
isMG mfn qy BfeI dljIq isMG ibwtU dy hwk ivwc Ëordfr avfË
bulMd krnI cfhIdI hY.

dUjI gurduafrf suDfr lihr clfAux qoN ibnf hux koeI cfrf
nhIN-gurmIq isMG Kflsf
PrImFt-sRI akfl qKq sfihb dI sQfpnf dy ÈqfbdI smfroh mOky
dIvfn hfl mMjI sfihb ivKy gurU gRMQ sfihb jI dI hËUrI `c
bfdl dlIaF ny jo iswK isDfqF dI byadbI kIqI hY, hux kOm kol
pivwqr gurDfmF nUM ienHF msMdF qoN afËfd krvfAux leI dUjI
gurduafrf suDfr lihr clfAux ibnF hor koeI cfrf nhIN hY.
ienHF ivcfrF df pRgtfvf gurduafrf sfihb PrImFt, kYlyPornIaf
dy pRDfn BfeI gurmIq isMG Kflsf ny PYks rfhIN Byjy iewk
ibafn ivwc kIqf hY.
bfdl dy rUp `c mwsf rMGV afpxy puwqr nUM muwK mMqrI bxfAux
leI mhfn isMG sfihb dI pRMprf nUM Kqm krn leI kyNdrI nfc
krvf irhf hY. jykr ieh jQydfr “koTf sfihb TIk Tfk hY” dI
pRMprf dI bjfey akflI PUlf isMG dy isDFq dy DfrnI huMdy qF
kOm nUM bfdl aqy AusdI srmfieaf iekwqr krn lwgI zogiraF dI
POj nUM mUMh nf lfAux df afdyÈ idMdy. kI iswK Drm df AudyÈ,
kOm df isDFq aqy BivwK BfrqI qfnfÈfhF awgy vycky bfdl juMzlI
nUM srmfieaf iekwqr krvfAux aqy idwlI dIaF sUbydfrIaF
idvfAux qwk hI sImq ho igaf hY? mIrI pIrI dy isDFq `qy isrjI
kOm df BivwK rolx leI bfdl dlIaF ny kOm dIaF ipCly 7 sfl `c
afeIaF mhfn ÈqfbdIaF isrP bfdl pirvfr leI not aqy votx mMgx
qwk hI sImq kr idwqIaF. kOm dI kmFz kr irhf lfl isMG zogrf
jrnYl bfdl dy rUp `c idwlI drbfr nfl rilaf hoieaf hY qy hr
morco qy kOm dI ipwT lvf irhf hY. cMgI qrHF qwQ pVcolx `qy
sB iswK aqy gYr iswK sUJvfn iesy iswty `qy phuMcy hn ik bfdl
sMq jrnYl isMG nUM ÈhId krvfAux leI lgfqfr idwlI nUM
eyjMsIaF rfhI sMkyq Byjdf irhf aqy aKIr 1984 `c hI sRI akfl
qKq sfihb qy hmlf krvfAux `c kfmXfb ho igaf. jYqo df morcf
ijwq ky asIN BfrqI afËfdI df muwZ bMinHaf sI-pr idwlI drbfr
ny afËfd huMdy sfr sB qoN pihlF iswKF dy hI gulfmI dI nkyl
pfeI. awj iswKF dI afËfdI df muwZ bMnHx leI sB sUJvfn iswKF
aqy jQybMdIaF nUM gMBIrqf nfl ivcfrky aqy Coty-Coty JgVy Cwz
ky gurDfmF nUM ienHF idwlI drbfr dy ipafidaF qoN afËfd
krvfAux leI iPr morcf lfAux dI qurMq loV hY.

iswK kOm nUM inhMgF dI dyx bfry vfeIt pypr jfrI krn dI
apIl-zwlyvfl
kfvYNtrI-ÈRomxI akflI dl (aMimRqsr) XU[ ky[ vloN iswK kOm dy
ivdvfnF, aKbfrF dy sMpfdkF, pwqrkfrF aqy ryzIE hostF nUM
sinmr apIl kIqI geI hY ik ies bfry Koj BrpUr vfeIt pypr
iqafr kIqf jfvy ik iswK kOm nUM ipCly pMj dhfikaF ivwc inhMg
isMGF dI kI dyx hY. pfrtI dy jnrl skwqr s[ lviÈMdr isMG
zwlyvfl aqy pRYs skwqr s[ blivMdr isMG iZwloN ny jfrI apIl
ivwc ikhf ik awj ies gwl df inbyVf krnf ËrUrI hY ik afpxy
afp nUM gurU dIaF lfzlIaF POjF aKvfAux vfly anykF inhMg isMG
vfikaf hI gurU sfihb dIaF ‘lfzlIaF POjF’ hn jF gurU dIaF
‘ivgVIaF POjF’ hn. ijnHF inhMg isMGF ny kOm vfsqy Gflxf GflI
aqy kurbfnIaF kIqIaF hn, Auh byhwd siqkfr dy pfqr hn pr
ipCly ZfeI dhfikaF qoN cwl rhy sMGrÈ dOrfn ienHF df vwzf vrg
iswKF aqy iswKI dIaF kfql srkfrF dy pwK ivwc hI Bugiqaf.
buwZf dl dy sMqf isMG ny Bfrq srkfr vloN Zih ZyrI kIqy akfl
qKq sfihb dI srkfrI srpRsqI nfl murMmq krvfeI, srkfrI srbwq
Kflsf bulfieaf, hrIaF vylF vfly bfby inhfl isMG ny dUrdrÈn
`qy srkfr df pwK pUridaF BfrqI POj dy tYNkF nfl sRI akfl qKq
sfihb dI kIqI brbfdI bfry JUT boilaf, POjI hmly nUM shI aqy
ÈhId sMq jrnYl isMG jI Kflsf iBMzrFvfilaF nUM glq afiKaf.
iewk hPqy bfad jdoN POj ny ies dy hkImpur zyry `qy Cfpf
mfiraf qF AuQoN zrfAuxI iksm dy swq nkfm vI brfmd hoey. iswK
df jIvn swc qy aDfirq hox krky iewk KuwlHI ikqfb dI inafeIN
hY. nkfb pihn ky ienHF luwtF-KohF, kbËy jF mfrDfV ikMnIaF
vfrdfqF kIqIaF, ies bfry iswK kOm nUM jfxUM krvfAuxf ËrUrI
hY. vrnxXog hY ik nkfbF dI brfmdI qoN bfad inhfl isMG lMbf
arsf amrIkf ivwc hI irhf. jdoN pMjfb ivwc KfVkU sMGrÈ mwDm
pY igaf qF iPr pMjfb af ky bfby qoN sMq bx igaf. aglyrI
izgrI kI hovygI ieh qF Kud jfxdy hoxgy. inhMg ajIq isMG
pUhlf aYs[ pI[ rYNk df puils aiDkfrI hY ijs nUM ieh rYNk
iswK rfj leI jUJ rhy iswK nOjvfnF nUM kql aqy igRPqfr
krvfAux, AunHF nUM QfixaF ivwc qsIhy dyx, AunHF dy pirvfrF
`qy qÈwdd krn nfl imilaf hY. jdoN pMjfb dI DrqI qy iswK Bfrq
srkfr nfl PYslfkuMn KUn zolHvIN jMg lV rby sn qF anykF
inhMgF ny afpxy coly lfh ky qUVI dy kuwpF ivwc luko idwqy.
agr iswK ivdvfn, iswK buwDIjIvI, sMpfdk jF ryzIE host inhMg
isMGF dI pMQ nUM dyx bfry Koj afrMB krdy hn qF ÈRomxI akflI
dl (aMimRqsr) XU[ ky[ ienHF nUM pUrf sihXog krygf. ienHF dy
byaQfh kOmGfqk kMmF aqy iswK sMGrÈ ivwc ÈhId hoey siqkfrXog
sUrbIr ÈhIdF dI gfQf bfry pUrI jfxkfrI muhweIaf krvfeygf.
bhuq sfry inhMg isMG hn jo asl ivwc gurU kIaF lfzlIaF POjF
hn. Auh gurmiq dy DfrnI hn aqy swc dy pihrydfr hn pr sMqf
isMG, inhfl isMG qy pUhly vrgy inhMg aslI inhMgF df nfm Krfb
kr rhy hn.

kI bfdl, mwkV aqy vydFqI sfihb ienHF svflF dy jvfb dy skxgy?
1[ sRI akfl qKq sfihb qy aYlfny gey kOm dy mhfn ÈhId sMq
jnrYl isMG iBMzrFvfilaF nUM bfdl ny pMjfb dI asMblI ivwc
aiqvfd dy muwdy qy aiqvfdI kihx dI qOhIn nhIN kIqI? 2[ kI
bfdl pirvfr afÈUqoÈ dy zyiraF Aupr jf ky afÈUqoÈ nUM mwQf
tyk ky ikhVy-ikhVy mIrIp IrI dy isDFq dI pRpwkqf krdf hY?
3[ ijhVy vI pMQk lIzr bfdl nfl sihmq nhIN hn ienHF qy kFgrs
df eyjMt hox df doÈ lgf idMdf hY. ieQy vrnxXog hY ik bfdl do
dovyN bwcy AunHF kFgrsI GrfixaF ivwc ivafhy hoey hn, ijnHF
ny sfzy bËurg akflI lIzrF nUM jylHF ivwc suwitaf aqy qsIhy
idwqy. Ausdy dUjy pfsy s[ ismrnjIq isMG mfn aqy BfeI dljIq
isMG ibwtU hn, ijnHF ny sfrI jvfnI kOm dy lyKy lf idwqI, Auh
swc bolx qF kFgrsI hn. ies huwlVbfËI ivwc ÈRomxI kmytI dI
tfsk Pors aqy hrIaF vylF vfly inhfl isMG dy inhMgF vloN
Èryafm nMgIaF ikRpfnF kwZ ky lihrfeIaF geIaF.
ieQy vrnxXog hY ik 1984 ivwc hrIaF vylF vfilaF vloN kFgrs dI
Èih qy Èryafm tYlIivXn Auwpr iswK kOm nUM glq sUcnf idwqI
geI sI ik koTf sfihb TIk Tfk hY, qoÈfKfnf TIk hY aqy akfl
qKq sfihb vI TIk hY. ies bfby nUM vI bfdl dI jMuzlI vloN sRI
akfl qKq sfihb qy snmfinq kIqf igaf. aKIr ivwc asIN ienHF
rvfieqI akflIaF nUM icqfvnI idMdy hF agr ienHF ny sRI akfl
qKq sfihb dI aQfrtI dI njfieË vrqoN kIqI qF ÈRomxI akflI dl
(a) sihXogI gurduafrf sfihb kmytIaF aqy pMQk jQybMdIaF vloN
ienHF nUM bfhrly mulkF ivwc afAux `qy Gyrf pfAux qoN guryË
nhIN kIqf jfvygf qF ik sRI akfl qKq sfihb dI suqMqrqf nUM
kfiem rwiKaf jf sky. ieh ibafn jfrI krn vfilaF ivwc ÈRomxI
akflI dl (a) kyNdrI kmytI inAUjrsI XUint, vrjInIaf XUint,
iÈkfgo XUint, isaftl XUint, kYlyPornIaf, tYksfs XUint,
inAUXfrk pMQk jQybMdI bfbf bMdf isMG bhfdr ieMtrnYÈnl iswK
susfietI, gurduafrf sfihb iswK sYNtr bykrsPIlz, gurduafrf
dmdmI tksfl mntIkf kYlyPornIaf, gurduafrf sfihb gdrI bfibaF
stfktn kYlyPornIaf, gurduafrf isMG sBf ircrzsn (tYksfs) dy
nfm Èfml hn.
