vrlz kwp
dIaF dy pRbMD nMU aMiqm CUhF[[[suKimMdr isMG hMsrf
brYNptn
(aYc ibAUro) hYimltn dy kfps kflsIam ivwc 5 agsq idn
sLincrvfr nMU ho rhy vrlz kbwzI kwp dIaF iqafrIaF lgBg
mukMml hn aqy pRbMD nMU aMiqm CUhF idwqIaF jf rhIaF hn. ieh
ivcfr mYtro pMjfbI sports klwb dI mIitMg nMU sMboDn kridaF
klwb dy jnrl skwqr suKimMdr isMG hMsrf ny khy. smuwcy
tUrnfmYNt nMU qrqIb idMidaF aqy sfry pRbMD nMU amlI jfmf
pihnfAux dI ijLMmyvfrI inBfAuNidaF sR[ hMsrf ny ikhf ik asIN
sB mYNbrF aqy Kfs krky drsLkF nMU XkIn duafAuxf cfhuMdy hF
ik ies sfl sfzI koisLsL hY ik asIN pRbMD ivwc koeI ksr bfkI
nf CzIey. AunHF ikhf ik ipCly sflF ivwc afeIaF musLklF nMU
dUr krn dI pUrI koisLsL kIqI jfvygI.
sR[ suKimMdr isMG
hMsrf ny dwisaf ik drsLkF leI tUrnfmYNtF dy sYmI PfeInl mYcF
qwk bfhr jfx dI Kuwl hovygI, koeI pfbMdI nhIN hovygI. sR[
hMsrf ny ikhf ik asIN smJdy hF ik drsLk aijhy tUrnfmYNtF qy
afnMd mfnx jFdy hn, AunHF nMU sfrf idn kYd krky rwKxf Auicwq
nhIN hY pr drsLkF nMU vI afpxI ijLMmyvfrI df aihsfs krnf
pvygf ik AunHF dI KusLI iksy hor dI isrdrdI nf bxy. sR[
hMsrf ny ikhf ik hYimltn pulIs, kfps kflsIam ivwc hoey ipCly
vrlz kwp qy vfprIaF GtnfvF qoN bVI icMquq hY aqy mYtro
pMjfbI sports klwb nfl iewk ivsLysL mIitMg krky hdfieqf dy
rhI hY ijs qoN jLfihr hY ik hYimltn pulIs ies vfr ijafdf
cOks hovygI. ieh sfzI ijLMmyvfrI bxdI hY ik asIN ies vfr
vDIaf kfrgujLfrI dI pRdrsLnI krky vrlz kwp pRqI hYimltn
pulIs dI Dfrnf nMU nYgyitv qoN pOjyitv ivwc qbdIl kr skIey.
sR[ hMsrf ny ikhf ik aijhy smfgm kOmF df pRqIibMb (Image)
hoieaf krdy hn aqy ienF dI sPlqf kOm dy BivwK dI qsvIr
AugfVdI hY. ieh vI ijLkrXog hY ik aijhy smfgmF dy hoeI
huwlVbfjLI smuwcI kOm df isr nIvF krdI hY. hr pMjfbI vIr,
sfzI kOm df rfjdUq hY ies krky hr vIr df hI PrjL bxdf hY ik
aijhy smfgmF nMU sPl bxfAux leI pUrI vfh lfeI jfvy.
smuwcy mIzIey dy
pRsMsf kridaF sR[ hMsrf ny ikhf ik vrlz kwp dI jfxkfrI Gr Gr
phuMcfAux ivwc smuwcf mIzIaf bVf vDIaf rol adf kr irhf hY
ijs leI asIN smuwcI pMjfbI pRYWs klwb aqy ielYktROinwk
mIzIey dy DMnvfdI hF.

aYqkIN vrlz
kwp qy jUJx vflIaF sfrIaF tImF bhuq vDIaf hn, koeI zMg tpfAU
tIm nhIN hY[[[[avqfr isMG pUnIaf
brYNptn
(aYc ibAUro) vrlz kbwzI kwp dy njLdIk afAux nfl kbwzI Kyz dy
crcy vI hux Gr Gr hox lwg pey hn. koeI aKbfr, koeI ryzIE jF
koeI tI[vI[ vyK lvo ies Aupr kbwzI dIaF KbrF aqy tUrnfmYNtF
dIaF irportF bfg ivwc PulF vfgUM sjIaF peIaF hn. kbwzI,
pMjfbIaF dI iZwzoN jfeI Kyz hY ies krky pMjfbI ies Kyz nMU
kdficwq ivsfrn nMU iqafr nhIN hn. pMjfbIaF ny swq smuMdr pfr
af ky vI ies Kyz nMU afpxI ihwk nfl lfeI rwiKaf hY aqy ies
nMU muV surjIq kr ivKfieaf hY. sMn 1991 ivwc rYkszyl kbwzI
klwb ny afpxf nfm bdl ky mYtro pMjfbI sports klwb rwK ilaf,
ijs nfl kbwzI Kyz dy Bfg Kuwl gey. mYtro ny iesy sfl kbwzI
pfrkF coN cuwk ky styzIam ivwc iljf phuMcfeI sI. kbwzI df
guMgfpx smfpq krn leI mYtro ny dfrf isMG gryvfl nMU lwB
ilaFdf ijsdI kumYNtrI ny kbwzI dy ivkfs ivwc inwgr Xogdfn
pfieaf aqy kbwzI isry dI mnorMjk Kyz ho inwbVI. 1991, 92 aqy
1993 dy iqMn kbwzI kYnyzf kwp krvfAux vflI mYtro pMjfbI
sports klwb ny 1999 ivwc kbwzI nMU ieMnzor Kyzx leI mYt lwBy
aqy ies Kyz df BivwK isrj idwqf nhIN qF ieh Kyz awj vI pfrkF
ivwc KyzI jfxI sI.
vrlz kbwzI kwp ivwc isrP iewk hPqf bfkI hY aqy
iqafrIaF pUrI qndyhI nfl kIqIaF jf rhIaF hn, ieh gwl mYtro
pMjfbI sports klwb dy sInIar mYNbr avqfr isMG pUnIaf ny khI.
AunF ikhf ik mYtro pMjfbI sports klwb nMU kbwzI Kyz dy ivkfs
leI aihm BUimkf inBfAux df mfx hfisl hY. kwp qy Kyzx vflIaF
Cy tImF df ijLkr kridaF sR[ pUnIaf ny ikhf ik pMjfb,
ieMglYNz, amrIkf aqy kYnyzf dy AuWc kotI dy 3-4 sO iKzfrIaF
coN 60 coxvyN iKzfrI ies kwp qy vwK vwK tImF ivwc Kyzxgy.
ies krky koeI vI tIm ies vfr zMg tpfAU nhIN hovygI. sfrIaF
tImF iewk qoN iewk cVdI hox dI sMBfvnf hY. sR[ pUnIaf ny
ikhf ik drsLkF nMU vI pqf hY ik ies sfl df vrlz kbwzI kwp
kbwzI dy ieqhfs ivwc iewh aihm tUrnfmYNt ho inbVygf, iesy
krky Auh azvFs ivwc itktF KrId rhy hn.

ies vfr
ipCly vrlz kbwzI kwpF df irkfrz tuwtygf
brYNptn
(aYc ibAUro) vrlz kbwzI kwp dIaF itktF dI buikMg qoN ieAuN
BFpdf hY ik aYqkIN ieh kwp, AuWqrI amrIkf ivwc kbwzI dI
pCfx kfiem kr jfvygf. mYtro pMjfbI sports klwb dy mYNbrF dI
mIitMg nMU sMbon kridaF ieh gwl klwb dy sInIar nyqf ruipMdr
isMG syKoN (iBMdr syKoN) ny khI. itktF dI puwCigwC qoN lwgdf
hY ik aYqkIN ipCly vrlz kbwzI kwpF df irkfrz tuwtygf. AunHF
dwisaf ik itkt mfstr aqy pMjfbI storF qy ivwk rhIaF itktF
ivwc AuWqrI amrIkf dy dUsry sLihrF dy kbwzI pRymI vI buikMg
krvf rhy hn. sRI syKoN anusfr inAUXfrk aqy isLkfgo qoN qF hr
sfl hI 40-50 drsLk afieaf krdy sn pr ies vfr ieh igxqI sOaF
dy ivwc hY aqy kYlyPornIaF, ieMglYz, jrmnI aqy Xorp qy hor
keI dysLF qoN drsLk ies sfl vrlz kwp qy vyKy jfxgy. itwktF
dI ivwkrI bfry irport idMidaF mnjIq isMG igwl ny dwisaf ik
ipCly hPqy qF tfvINaF tfvIaF itktF hI ivwkxIaF sLurU hoeIaF
sn pr ies hPqy ryzIE aqy aKbfrF ivwc vrlz kwp dI crcf ny
drsLkF nMU itktF KRIdx leI AuqsLfhq kIqf hY. AunHF ikhf ik
koeI vI drsLk nhIN cfhygf ik Auh aYvyN GolH krky zor qy jf
ky $10 vwD Krcy ies krky ies afAux vfly hPqy ivwc pMjfbI
storF qoN bhuq vwzI qfdfd ivwc itktF ivwkx dI sMBfvnf hY.
mnjIq isMG igwl ny ikhf ik Evr-afl itktF dI ivwkrI qoN Auh
sMqusLt hn.
itktF syl dy ieMcfrj sRI hrijMdr isMG iQMd ny
dwisaf ik idn bidn ijAuN ijAuN kwp njLdIk af irhf hY itktF
dI ivwkrI qyjL huMdI jf rhI hY. AunF dwisaf ik aYnIaF PUn
kflF afAuNdIaF hn ijs qoN iehI aMdfjLf lwg skdf hY ik aYqkIN
ipCly sfry irkfrz tuwt jfxgy. sRI iQMd ny dwisaf ik vrlz
kbwzI kwp dI isrP trFto ivwc hIN nhIN sgoN bfhrly mulkF ivwc
vI aYz ho rhI hY ijs krky AusnUM ieMglYz aqy amrIkf dy keI
sLihrF coN tYlIPon af rhy hn, jo itkt mfstr rfhIN itktF buwk
krvf rhy hn. hrijMdr isMG iQMd ny ikhf ik AusnMU BfvyN ikMnI
vI Bwj dOV krnI pvy Auh hr hflq drsLkF nMU 4 qfrIK qwk
pMjfbI storF qy itktF muheIaF krvfeI rwKxgy qF ik sfry drsLk
vIr $10 dI Cot df lfhf lY skx.

vrlz kbwzI
kwp pRqI vpfrk adfiraF ivwc aQfh AuqsLfh
brYNptn
(aYc ibAUro) 5 agsq idn sLincrvfr nMU hYimltn dy kfps
kflsIam ivwc ho rhy vrlz kbwzI kwp dI PMz ryijLMg muihMm
mukMml krn qoN bfad mYtro pMjfbI sports klwb dy mYNbrF dI
BrvIN mIitMg nMU sMboDn kridaF jspfl isMG ghUnIaf ny
sMqusLtI df pRgtfvf kIqf. AunHF ikhf ik Auh 1991 qoN hI vwzy
kwpF dy pRbMD nfl sbMDq rhy hn pr ies vfr jo AuqsLfh vpfrk
adfiraF ivwc PMz dyx sbMDI vyiKaf igaf hY Auh pihlF kdy nhIN
vyiKaf igaf. AunHF dwisaf ik klwb ny afpxI PMz ryijLMg
muihMm ivwc insicwq kIqf tIcf pUrf kr ilaf hY aqy hux asIN
ieMqjfm krn ivwc ruwJy hoey hF. pRDfn ny smUh klwb mYNbrF
nMU apIl kIqI ik ijs iksy nMU vI koeI izAUtI idwqI jf rhI hY
Auh pUrI qndyhI nfl afpxI izAUtI qy qfienfq ho jfvy qF ik
mYtro nvINaF iprqF pfAux ivwc sPl ho sky. mIitMg ivwc mYNbrF
dy vwzy iekwT nMU vyK ky KusL huMidaF ghUnIaf ny ikhf ik
aYqkIN qF sfzf pRIvfr hI bhuq vwD igaf hY ies krky sfnMU
vrlz kwp df pRbMD kridaF kI musLkl af skdI hY.

ieMglYNz
dIaF pMQk jQybMdIaF vloN vydFqI df jbrdsq ivroD kIqf jfvygf
-zwlyvfl
lYstr- ieMglYNz dIaF pMQk jQybMdIaF vloN bkfiedf mqf pfs
kIqf igaf ik igafnI joigMdr isMG vydFqI df ieMglYNz afmd qy
jbdsq ivroD kIqf jfvygf . sR ,ismrnjIq isMG mfn aqy AuhnF dy
sfQIaF nUM lgfeI geI qnKfhL nUM iewkpfsV krfr idwqf igaf .
pMQk jQybMdIaF dy afgUaF ny PYNslf kIqf ik ijMnf icr do
julfeI dI Gtnf dy muwK dosLI pRkfsL isMG bfdl ,avqfr isMG
mwkV , suKdyv isMG Bor ,bfbf inhfl isMG hrIaF vylF aqy Ausdy
inhMgF nUM sRI akfl qKq sfihb qy qlb krky qnKfh nhIN lgfeI
jFdI ieh ivroD jfrI rhygf . ies nfl nfl mhfn ruqby dI qOhIn
dy ijMmyvfr vI igafnI joigMdr isMG vydFqI Kud hoxgy . aYqvfr
23 julfeI nUM gurU nfnk gurdvfrf aqy gurU qyg bhfdr
gurdfvfrf lYstr dIaF pRbMDk kmytIaF vloN ivsLysL pMQk iekwT
swidaf igaf sI . ies mOky sMgqF nfl Kcf Kc Bry dIvfn nUM
sMboDn kridaF sRLomxI akflI dl aMimRqsr XU,ky dy jnrl skwqr
sR, lvisMLdr isMG zwlyvfl ny iswK pMQ nUM swdf idqf ik iswK
gurDfm aqy qKq sihbfn nUM ihMdUqvI soc dI gulfm bfdl aYNz
kMpnI dy glby coN ajfd krvfieaf jfvy .sR,ismrnjIq isMG mfn
nUM lgfeI qnKfh nUM iewkpfsV krfr idwqf . AuhnF ikhf ik sLrm
vflI gwl hY ik do julfeI qoN lY ky ajy iqMn hPqy lMGy hn aqy
iqMn vfr sRI akfl qKq sfihb dI mhfnqf nUM roilaf igaf hY .
AuhnF duinafvI adflqF dI imsfl idMidMaF ikhf ik agr ielfkf
mYijstryt , sYsLn jwj jF cIP jsits dy sfhmxy koeI kql kr
dyvy BfvyN ieh kql BrI adflq ivwc sLryafm hI ikAuN nf hoieaf
hovy , jwj kdy afpxy qOr qy PYNslf nhIN krdf . bkfiedf kys
clf ky dohF iDrF df pwK jfnx aqy gvfhF dy aDfr qy hI jwj
koeI PYNslf kr skdf hY . ieh qF duinafvI adflqF df vrqfrf hY
pr sRI akfl qKq sfihb qF iswKF leI srb Auwc qKq aqy rfjnIqk
sLkqI df somf hY ijs nUM iswK kOmI adflq mMndy hn . pr
igafnI joigMdr isMG vydFqI ny ies pivwqr qKq sfihb dI mhfnqf
rol ky rwK idwqI hY . ijs akfl qKq sfihb nUM mIrI pIrI dy
mflk sRI gurU hirgoibMd jI ny koeI rfj imsqrI lgfAux dI
bjfey bfbf buwZf jI aqy BfeI gurdfs jI vrgy mhFpurKF dy kr
kmlF nfl Ausfiraf hY Aus qKq sfihb nUM iewk DVy Bfv bfdlikaF
nUM lfB phuMcfAux leI vriqaf jf irhf hY .. sR, zwlyvfl ny
pscfqfp idvs mOky pMQ coN Cyky ivafkqIaF dI ibnF iksy sjLf
dy pMQ ivwc vfpsI dI apIl nUM bfdl df cox stMt krfr idwqf .
agr vydFqI vloN kIqI apIl dy mwdy njLr inrMkfrI ( nrkDfrI)
pMQ ivwc vfps afAuxgy qF AuhnF vloN pMj ipafiraF dy smfnaMqr
bxfey swq isqfiraF aqy avqfr bfxI df kI bxygf ? kI vydFqI
aqy bfdlky AusnUM svIkfr krngy ? inMkfrIaF vloN qyrF aYprYl
1978 nUM sLhId kIqy qyrF isMG nUM kI ikhf jfvygf ? ies
duwKdfeI Gtnf qoN bfad BfrqI Poj vloN sRI drbfr sfihb qy
kIqy jUn AunI sO cOrfsI dy vihsLLI hmly dOrfn Poj df afKrI
sfhF qwk mukfblf krn vfly aqy Kfilsqfn leI jUJ ky awj qwk
sLhId hoey siqkfrXog isMGF nUM kI afiKaf jfvygf ? iswK
PYzrysLn dy afgU BfeI pRimMdr isMG bwl ny luiDafxy ivwc
bfdlikaF vloN sRLLomxI akflI dl aMimRqsr dy vrkrfN dI kIqI
mfr kutfeI ,AuhnF dIaF dsqfrF Auqfrn aqy mihqf PYzrysLn vloN
sR ,mfn df puqlf sfVn vkq sfVI geI dsqfr df ijMmyvfr igafnIN
joigMdr isMG vydFqI nUM Tihrfieaf hY . ikAuN ik ieh sB kuwJ
vydFqI vloN jfrI kIqy adysL kfrn hI hoieaf hY . AuhnF ikhf
ik agr bfdl ,mwkV ,mihqf ,cfvlf ,inhfl isMG hrIaF vylF aqy
Bor iKlfP vydFqI ny koeI kfrvfeI krky sjLf nf idwqI qF
vydFqI iKlfP bkfiedf kMpyn clfeI jfvygI . ies pMQk iekwT nUM
dl Kflsf afgU sR,
jsvMq isMG Tykydfr , iswK PYzrysLn
XU,ky dy sInIar mIq pRDfn sR, kuldIp isMG chyVU , mIq pRDfn
sR, mMgl isMG , akflI dl aMimRqsr dy afgU jQydfr rijMdr isMG
icwtI , sR, mihMdr isMG sMGf ny sMboDn kIqf . ies pMQk smfgm
ivwc sR, virMdr isMG ibwtU sInIar mIq pRDfn sRLomxI akflI dl
aMimRqsr , sR, jgdIp isMG lYstr , sR, kysr isMG DflIvfl ,sR,
sohx isMG ZysI , sR ,gurjIq isMG smrf iswK PYzrysLn XU,ky
smyq anykF AuwGy pMQk afgU sLfml sn .

bfdl qy
mfn dI hfjLrI ‘c psLcqfp ardfs sLFqIpUrvk sMpn
aMimRqsr:- sRI akfl
qKLq sfihb dI isrjxf dI coQI sLqfbdI moky gurduafrf mMjI
sfihb dIvfn hfl ivKy 2 julfeI nUM vfprI mMdBfgI Gtnf dI BWul
bKLsfAux aqy psLcqfp vWjo aWj sRI akfl qKLq sfihb ivKy sRI
aKMz pfT sfihb df Bog pfieaf igaf| AuprMq sRI hirmMdr sfihb
dy hjurI rfgI BfeI gurkIrq isMG qy BfeI nirMdr isMG bnfrs
vfilaF dy jwQy ny ielfhI bfxI df kIrqn kIqf| ardfs sRI akfl
qKLq sfihb dy hYz gRMQI BfeI rvyl isMG ny kIqI hukmnfmf sRI
hirmMdr sfihb dy muWK gRMQI isMG sfihb igafnI gurbcn isMG
ny ilaf| ies ardfs idvs moky sRI akfl qKLq sfihb dyjQydfr
isMG sfihb igafnI joigMdr isMG vydFqI,qKLq sRI kysgVH sfihb
dy jQydfr qrlocn isMMG,qKq sRI ptnf sfihb dy jQydfr sfihb
igafnI iekbfl isMG,qKLq sRI hjUr sfihb dy mIq jQydfr isMG
sfihb igafnI jyqieMdr isMG,qKLq sRI dmdmf sfihn dy jQydfr
igafnI blvMq isMG nMdgV ,sRomxI pRbMDk kmytI dy pRDfn
s[avqfr isMG mWkV,sRomxI akflI dl dy sfbkf pRDfn bfdl,sRomxI
akflI dl aMimRqsr dy pRDfn ismrnjIq isMG mfn, sRomxI kmytI
dy sfbkf pRDfn jQydfr qlvMzI,bIbI jgIr kor,pRo[ikRpfl isMG
bzMUgr vI hfjLr sn|
mIrI pIrI
idvs hox krky sRI akfl qKLq sfihb qoN pMjf qKLqf dy isMG
sfihbfnF ny sRI gurU dIaF do qlvfrF gurjL,sPfjMg qy ktfr dy
drsLn sMgqf nUM krvfey| AuprMq sRI akfl qKLq sfihb dy jQydfr
isMG sfihb igafnI joigMdr isMG vydFqI ny kom dy nF sMdysL
idMidaf ikhf ik sRI gurU arjn dyv jI dI sLhIdI qN bfad smyN
dI jfbr srkfr nUM llkfiraf CyvyN pfqsLfh sRI gurU hrgoibMd
sfihb ny hWk,swc,qoN iensfP leI mIrI-pIrI dIaF do qlvfrF
Dfrn kIqIaF qy smyN dI srkfr dy qKLq qo AuWcy sRI akfl
qKLq sfihb dI isrjxf kIqI| AunFH ny mIrI pIrI dy PlsPy bfry
BulyKf pfAux vfly ivdvfn qoN isWK sMgqf nUM sucyq rihx dI
apIl kridaf ikhf ik kuJ qfkqF isWK ieiqhfs nUM qoV-mroV ky
pysL kr rhIaF hn| AunFH ikhf ik iswK kom df ieiqhfs lhu dI
aWg ny iliKaf hY| sRI hirmMdr sfihb qoN agvfeI lY ky sfzy
purKF ny hmysLf sq dy mfrg nUM apxf ky mfnvqf dy kilafx leI
kMm kIqf hY| AunFH ikhf ik ikrq krnf,nfm jpxf qy vMz CWkxf
iek isWK dy muWZly nym hn qy isWK isDFqf qoN ibnF jI nhI
skdf qy nf hI mnuWKqf dI syvf hI kr skdf hY| gurU isDFqF dI
sQfpqI leI isWKf ny keI kurbfnIaF kIqIaF| AunFH ny afpxy
sMdysL ivc ikhf sRI akfl qKLq sfihb isWKI dI pRmuWK sMsQf dy
rUp ivc iewiqhfs dy hr dor ivc mhWqvpUrn BUimkf inBfAuNdf
irhf hY| jQydfr vydFqI ny ikhf ik gurU goibMd isMG ny isWKI
leI afpxf srbMs vfr idwqf| hjLfrf isMG sLhId krvf idWqy
qy aMimRqpfn krvf ky igWdVf nUM syLr bxf idWqf| AunFH ny
sMgqF nUM sMboDn kridaF ikhf ik mdmsq hfQIaF nfl mWQf lfAux
vfilaF dy vfirso qusI aWj kI ho gey ho? sRI akfl qKq sfihb
dI isrjxf smfgm smyN sRI gurU gRMQ sfihb dI byadbI krn qoN
vI nhI iJjky| AunFH ikhf ik aWj sfzy sfhmxy svfl gurU
isDFq,isWK kom dI ivWlKx hoNd, hsqI qy pihcfx nUM
ijAuNidaF rWKx df hY|AunFH ikhf ik sRI akfl qKLq sfihb
Kflsf pMQ dy sFJy ipafr df muWjsmF hY qy iesdI mirafdf df
pflx krnf sfzf sfiraF df muWK krWqv qy PrjL hY| igafnI
joigMdr isMG jQydr akfl qKLq sfihb ny sMgqf dy nfl sMdysL
idMidaf ikhf ik sRI akfl qKLq sfihb dy 400 sflf isrhxf
idvs aqy mIrI -pIrI idvs dy ieiqhfsk moky pMj isMG fihbfnF
vWlo inrxf ilaf igaf hY ik jfxy -axjfxy gurisWKI dI
rfmkfr ivc bfhr jF bymuWK ho cuwky pRfxI jykr muV gur
pirvfr dy mYNbr bxn cfhux qF Auh sRI akfl qKLq sfihb qy
hfjLr ho ky sRI gurU gRMQ qy pMQ dI srvAuWcqf nUM mn bcn
qy krm krky pRvfn qy svIkfr krn dy isDFq dI rosLnI ivc
aijhI Bfvnf rWKx vfly pRfxI ibnF iksy Dfrimk syvf dy tuWtI
gMZI idns 13 jnvrI 2001 qWk gurU pMQ dy pirvfr ivc sLfml ho
skdy hn |

pMjfb dy
sfbkf mMqrIaF iKlfP KVf hY lWKf rupey df krjLf
cMzIgVH:- jnqf dy
syvk iks qrFH jnqf vWlo idWqy pYsF dI kmfeI nfl aYsL krdy hn
ies dIaF keI imsflF hn pr ies dI ijAuNdI jfgdI imsfl Aus
vyly sfhmxy afeI jdoN pMjfb dy keI sfbkf akflI aqy kFgrsI
mMqrIaF vwlo pMjfb skrfr qoN keI sfl pihlF ley krjLy df nF
qF ivafjL dy sky hn,mUl qF dUr dI gWl hY aqy srkfr cuWpcfp
bYTI hY qy Aus vWlo koeI kfrvfeI qk nhI kIqI jf rhI hY|
hYrfnI dI gWl hY ik ieMnFH sfry sfbkf mMqrIaF qy koeI inXm
lfgU nhI huMdf ijs qrFH srkfrI krmcfrIaF vWlo krjLf lYx qy
huMdf hY| BrosyXog sUqrF dy anusfr smyN dIaF srkfrF ny vI
ieMnFH sfbkf mMqrIaF vWlo lfey gey krjyL sbMDI koeI kfrvfeI
nhI kIqI,ieQo qk ik iksy sfbkf mMqrI nUM nf qF koeI noits
Byijaf igaf hY aqy nf hI AunFH dI pYnsLn rokI geI hY jdoN
ik afm afdmI vWlo krjLf ley jfx qy jykr iek iksLq vI lyt ho
jfvy qF AusnUM noits jfxy suLrU ho jFdy hn| afpxf nF gupq
rWKx dI sLrq qy iek aiDkfrI ny dWisaf ik jykr hukmrfn
pfrtI vWlo sfry krjyL vsUlx sbMDI koeI afdysL idWqy jFdy
hn qF srkfr ieMnFH krijLaf dI vsUlI kr skdI hY | ieNMnFH
sfbkf mMqrIaF ivco iksy dI vI ivqI hflq ieMnIH mfVI nhI hY
ik Auh srkfr df ilaf krjLf vfps nf moV sky|

QWpV
mfry ividafrQI kIqf byhosL
pitaflf : aiDafpkF
vWlo ividafrQIaF qy kIqy jFdy qsLWdd dIaF inWq nvIaF
GtnfvF sfhmxy af rhIaF hn| iesy lVI qihq pitaflf dy arbn
astyt Pys-1 ivcly BfeI rfm iksLn sInIar sYkMzrI skUl ivc
pVHdy primMdr pfl isMG nUM Aus skUl dy pI[tI aiDafpk ny QWpV
mfrk AusnUM byhosL kr idWqf| Aus nUM kfPI icr hosL afeI| ieh
bWcf pihlF qo hI bImfr rihMdf sI aqy Aus dy mfqf-ipqf ny
skUl dy sfry aiDafpk nUM pihlF hI afpxy puWqr bfry dWisaf
hoieaf sI,Aus dy GridaF nydWisaf ik QpWV kfrn muMzy dy mUMh
dI iek pfsy cmVI lfl ho geI hY| ividafrQI nUM hspqfl dfKl
krvfieaf ho igaf| aiDafpkF df ividafrQIaF pRqI ivvhfr ies
qrFH hovygf qF ividafrQIaF ivc aiDafpkF pRqI snmfn GWt huMdf
jfeygf|
sMXukq rfsLtr:
sMXukq rfsLtr dy sYktrI jnrl dI jMgbMdI dIapIl
TukrfAuNidaF amrIkI Kul ky iesrfeIl dI hmfieq Auqy af igaf
hY| iewsrfeIlI hmilaF ivc moqf svF iqMn so lgBg ho cuWkIaF
hn| EDr iesrfeIl lYbnfn Auqy vWzf jLmInI hmlf dI iqafrI kr
cuWkf hY aqy ies dy leI Aus ny afpxI irjLrv Poj sWd leI hY|
Aus ny dWKxI lYbnfn ivc hvfeI jhfjLf nfl iesLiqhfr suWt ky
lokF nUM AuQy inkl jfx dI slfh idWqI|

bfdl ny
amirMdr nUM asYNblI coxF kurpWsLn dy muWdy qy lVn leI
vMgfiraf
cMNzIgVH: sRomxI
akflI dl dy pRDfn pRkfsL isMG bfdl ny pMjfb dy muWK mMqrI
kYptn amirMdr isMG nUM vMgfridaF ikhf hYik jy kFgrs pfrtII
vWlo iBRsLt aqy dfgI mMqrIaF aqy afgUaF nUM itkt nf dyx
sbMDI AunFH dy aYlfn ivc jLrf vI iemfndfrI hY qF Auh ies
sbMD ivc ilKqI rUp ivc sUcnf cox kimsLn nUM Byj dyx| s[bfdl
ny muWK mMqrI nUM afAuNdIaF coxF kuwrpsLn dy muWdy Auqy hI
lVn dI nYiqk juLraq idKfAux leI llkfiraf|
s[bfdl dy
kYptn amirMdr dy Aus ibafn Auqy pRqIkrm dy rhy sn ijs ivc
muWK mMqrI ny ieh ikhf sI ik afAuNdIaF coxF ivc kFgrs
pfrtI vwl odfgI mMqrIaF aqy ivDnkfrF nUM itktF nhI idqIaF
jfxgIaF | s[bfdl ny cuxoqI idWqI ik muWK mMqrI aqy kFgrs
pfrtI fpxI pfrtI dy hI afgUaF vWlo iek dUjy Auqy
iBRsLtfcfr dy lgfey gey ieljLfmf nUM itktF dyx jf nF dyx df
afDfr bxf lYx| s[bfdl ny ikhf ik jy aijhf kFgrs pfrtI
vWlo kIqf jFdf hY qF sB qoN pihlI qlvfr Kud muWK mMqrI Auqy
hI izWgxI hY| AunFH ikhf ik asIN qF kI kihxf Kud sInIar
kFgrsI afgU ijMnFH ivc izptI muWK mMqrI bIbI rfijMdr kor
BWTl vI sLfml hn,ny kYptn amirMdr isMG ivruWD iBRstfcfr
dy gMBIr ieljLfm lgfey hn| sInIar kFgrsI afgU bIrdieMdr
isMG ny qF muWK mMqrI dy Kfs afgU coDrI jgjIq isMG nUM pMjfb
ivc hr qrFH dy iBRstfcfr dI mF dwisaf hY| s[bfdl ny ikhf ik
amirMdr isMG pihlF qF muWK mMqrI bxidaf hI afpxy aijhy
sihXogI slfhkfr inXukq kIqy jo ik iBRstfcfr aqy hor qrFH dI
nYiqk igrfvt vfly kMmf leI sUby Br ivc msLhUr hn| hux muWK
mMqrI sYNkVy kroVf rupey dy pMjfb ieMtrnYt Gply ,15 kroV dy
bYk lon sbMDI Gply,15 kroV rupey dI aYksfeIjL corI qoN
ielfvf sLrfb Tyikaf dI inlfmI aqy mYgf pRfjYktf leI vWzy
vpfrk Grfixaf nUM sUby dI jLmIn koizaf dy Bfa dyky hjLfrf
kroV rupey dy skYNzl ivc burI qrfH KuMBy pey hn aqy AunFH
dI kurpsLn bfry ieljLfm Kud AunFH dI pfrtI dy afgUaF vWlo
lgfey gey hn|
s[bfdl ny
aYlfn kIqf ik AunFH dI pfrtI kFgrs vWlo itktF dI vMz krn
qoN pihlF hI ies srkfr dy iBRsLtfcfr bfry iek vfeIt pypr
jfrI jrygI| s[bfdl ny ikhf ik jy kFgrs ny sWcmuWc hI dfgI
afgUaF nUM itktF nhI dyxI qF Aus kFgrs nUM ieMnFH coxF ivc
lVfAux leI koeI AumIdvfr hI nhI imlx vflf aqy hornF pfrtIaF
qoN AumIdvfr AuDfry lYxy pYxgy| s[bfdl ny ikhf ik muWK mMqrI
qoN ielfvf kFgrs dy mojudf pRDfn sLmsyr isMG dUlo, Aup muwK
mMqrI,sInIar vjILr lfl isMG,pRqfp isMG bfjvf aqy jgmohn isMG
kMg bfry vWzy kuWrpsLn skYNzlf dIaF KbrF aKLbfrF ivc Cwp
cuWkIaF hn| ies qoN ielfvf dUlo,lfl isMG,lKmIr isMG rMDfvf
aqy bfl mukMd sLrmf lokpfl vWlo iBRsLtfcfr dy dosIL krfr
idWqy jf cuWky hn|

54
pMjfbIaF df pihlf bYc Auqiraf rfjfsFsI hvfeI aWzy qy
aimRMqsr:- lYbnfn
ivco bcfa ky kWZy gey BfrqIaF ny aWj ieQy ikhf ik AuQy siQqI
bhuq gMBIr hY aqy ieh KdsLf jLfihr kIqf ik dysL dy dWKxI
ihWisaf ik bhuq sfry BfrqI bhuq hI Kqrnfk siQqI ivc hn|
luiDafxf dy joigMdr isMG jo pWCmI eysILaf dy ies dysL ivc
iek imsqrI vjoN kMm krdy hn,ny ikhf ik rWb df suLWkr hY ik
asIN shI slfmq afpxy Gr puWj gey hF| vIrvfr vfly idn sfnUM
AuQoN bcfa ky kWZx qoN pihlF hI asIN iek Dmfky dI afvfjL
suxI sI | iPr vI irportF sn ik AuQy kuJ BfrqI jLKmI hoey jF
mfry gey hn pr smyN dI Gft aqy hor bMdsLf kfrn ieMnFH KbrF
dI pusLtI nhI ho skI| bcfa ky ilaFdy gey 54 pMjfbIaF dy
pihly bYNc ivc Auh BfrqI sn ijhVy AuWqrI lYbnfn ivc rihMdy
hn jdik dysL df dWKxI ihWsf iesfrfeIlI hmilaF df sB qoN
vWD isLkfr hY| ijLafdfqr pMjfbI AuQy kMstrkWsLn kMpnIaF ivc
tWrk zrfeIvrF asqy kryn zrfeIvrF,mkYinks aqy vrk suprvfeIjLr
vjoN kMm krdy hn | lybnfn ivc bhuq hI KLqrnfk siQqI df
ijLkr krdy hoey lKivMdr isMG ny ikhf ik AuQy srkfr nFa dI
koeI cIjL nhI aqy iesrfeIlI hmilaF kfrn lok bhuq duWK sih
rhy hn,jdik dysL dy AuWqrI ihWisaf ivc siQqI mukfblqn kuJ
cMgI hY pr dWKxI ielfky ivc BfrqI bhuq Kqrnfk siQqI ivc hn|

kFgrs df
Bjn lfl qy kfrvfeI krn df ajy koeI ivcfr nhI: idRvydI
cMzIgVH: kFgrs
hfeIkmFz ny hirafxf dy sfbkf pRDfn Bjn lfl qy AunFH dy lVky
mYNbr pfrlImYNt kuldIp ibsLnoeI iKlfP kfrvfeI krn df koeI
ivcfr nhI bxfieaf hY,ijLkrXog hY ik jfl hI ivc AunFH ny
hirafxy ivc huWzf srkfr dI kfrgujLfrI qy svfl AuTfey sn|
afl ieMzIaF kFgrs kmytI dy jnrl skWqr qy hirafxf dy ieMcfrj
jnfrdn idRvydI ny ikhf ik afAux vfly idnF ivc pfrtI df
rvWeIaF Bjn lfl dIaF srgrmIaF qy AunFH dy isafsI vqIry dy
qihq hI hovygf| AunFH ikhf ik pfrtI pihlF hI AunFH dI
pRDfngI qoN asqIPf mnjULr kr cuWkI hY| kuldIp ibsLnoeI bfry
gWlbfq kridaF AunFH ikhf ik pfrtI ny AunFH nUM kfrn dWso
noits jfrI kIqf hY qy nfl hI AunFH ikhf ik Bjn lfl vWlo
bynqI kIqI geI hY AunFH dy byty iKlfP koeI kfrvfeI nf kIqI
jfvy|

bfdl
iBRstfcfr df moZI :10 mMqrIaF df sFJy ibafn ‘c dosL
cMzIgVH:-pMjfb dy 10
mMqrIaF ny aWj ieQy iek sFJf ibafn jfrI krky sRomxI akflI
dl dy pRDfn pRkfsL isMG bfdl nUM rfj ivwc iBRstfcfr df
moZI dWsidaf ikhf ik AunFH ny1997 qoN 2002 qWk akflI
-Bfjpf srkfr df muWKmMqrI hukmf sfrIaF lokrfjI qy nYiqk
kdrF dIaF DWjIaF Auzfky kyvl afpxy ihWqf leI vWzI pwDr qy
iBRsLtfcfr,BfeI BqIjfvfd aqy luWt rfhIN rfj dI afriQkqf nUM
qbfdI dy kMZy KVf kr idWqf | sRomxI akflI dl dy pRDfn pRkfsL
isMG bfdl df kuJ aKLbfrF ivc kFgrs dy dfgI mMqrIaF ‘bfry Cpy
ibafn qy joLrdfr pRqIkrm pRgt kridaF Aup muWK mMqrI rijMdr
kor BWTl,lok inrmfx mMqrI pRqfp isMG bfjvf,sQfnk srkfr
mMqrI ‘co jgjIq isMG ,mMqrI srdUl isMG,jsjIq isMG rMDfvf ny
pwuiCaf ik Auh iBRsLtfcfr dy kys ivc kfnUMnI kfrvfeI qoN
bcx leI kdy pMjfb qy hirafxf hfeIkort aqy kdy suprIm kort
ikAuN BWjy iPrdy hn| jykr Auh byksur huMdy hF hWs ky hyTlI
adflq ivWc hI muWkdmf df sfhmxf krdy| ies dy Ault jdoN 2002
ivc bfdl ivruWD iBRsLtfcfr df kys drj hoieaf sI qF AunFH dI
pfrtI df koeI vI nyqf jF vrkr bcfa leI nhI sI afieaf ikAuNik
sfry bfdl vWlo kIqy iBRsLtfcfr dI sWcfeI nUM jfxdy sn|
ieMnFH
mMqrIaF ny sRI bfdl aqy AunFH dy spuWqr suKbIr isMG bfdl
nUM cyqfvnI idwqI ik iBRsLtfcfr dy mfmly bfry pihlF afpxI
pIVIH hyTf sootf Pyrn aqy aijhf BVkfAU qy rfjnIqI qoN
pRyirq ibafn dyx qoN guryjL krn ijMnF qoN afAuNdIaF ivDfnsBf
coxF ivc afpxI pRqWK hfr nUM vyKidaF AunFH dI buKlfht spsLt
njLr afAuNdI hY| pMjfb dy muWK mMqrI aqy AunfH dy mMqrIaF
Auqy bfdl vwlo lfey iBRstfcfr dy dosL kYptn amirMdr isMG dy
sfP aksL Auqy icWkV suWtx qoN ielfvf kuJ vI nhI| bfdl vWlo
cWlIaf af rhIaF aijhIaF cflF nfl AunFH df mMqv purf nhI ho
skdf ikAuNik AunFH df iBRsLt ichrf pihlF hI pMjfb dy lokF
sfhmxy nMgf ho cuWkf hY aqy Auh hor vDyry lokF nUM guMmrfh
nhI kr skdf| mMqrIaF ny sRI bfdl nUM slfh idWqI ik pMjfb aqy
ies dy lokF dI byhqrI leI Auh nUM isafsq qo lFBy ho jfxf
cfhIdf hY aqy AunFH icr koeI cox nhI lVnI cfhIdI jdoN qk
Auh AunFH df pirvfr iBRsLtfcfr dy kys ivWc adflq qoN brI
nhI ho jFdy| AunFH ny bfdl nUM ikhf ik Auh kFgrs pfrtI dy
mfmilaF ivWc dKl dyx dI bjfey afpxI pfrtI nUM sMBfl ky rWKx|

puWq dy
BqIjy dI moq qoN bfad ey[aYs[afeI vWlo afqmdfh dI cyqfvnI
buZlfzf : biTMzf
ijLly dy ipMz bMgI rGU Qfxf rfmf ivKy qIhry kFz df ieMksfP
kridaF imRqk jsivMdr isMG aqy suKivMdr isMG dy ipqf aqy cfcf
lflf ieMdr isMG ey[aYs[afeI buZlfzf ny pRYsw kfnPrMs ivc
biTMzf puls qy dosL lfAuNidaF ikhf ik ies qIhry kql kFz ivc
aWqvfd igroh df hWQ hY ikAuNik puls vWlo ies kql kFz dI
muWK dosIL rysLmf kor aqy Aus dy pqI pflf isMG nUM sskfr
qoN pihlF hI iek cfl aDI iogRPqfr krky ibnF iksy puls irmFz
ley qlvMzI sfbo ivKy mfnXog jWj dI adflq ivc pysL kr idWqf
igaf aqy AunFH nUM jylH Byj idWqf igaf| lfl ieMdr ny pMjfb
puls qy dosL lfAuNidaf ikhf ik Auh pMjfb puls qy dosL
lfAuNidaf ikhf ik Ayuh pMjfb puls df iek sWcf ispfhI irhf
hY aqy aWqvfdd dy dorfn afpxI jfn qlI qy Dr ky aWqvfd df
mukfblf krdy hoey pMjfb puls df nF rosLn kIqf hY aWj
biTMzf ijLlyH dI puls ny myrI mdd krn dI bjfey dosILaf dI
mdd krky pMjfb puls nUM sLrmsfr kr idWqf hY | AunFH ikhf ik
kql dorfn vrqI geI bMdUk df pqf nf krn dy bfvjUd puls
aiDkfrIaF vWlo dosILaf df irmFz nf ley ibnF jylH Byjxf
myry pirvfr iKlfP iek sfijsL njLr afAuNdI hY| aWj iek qIhry
kql kFz dy pMj ien bIq jfx dy bfvjUd biTMzf puls df iek vI
mulfjLm myrI hmdrdI ivc nhI KVfH jd ik dUsry pfsy
mfnsf,PrIdkot iProjpur qk dy puls mulfjLm aqy aPsrF ny myry
nfl hmdrdI pysL kIqI geI aqy mfnsf ijLlHy dy smUh lokF vWlo
hmdrdI df pRgtfvf kridaf hosLlf aPjLfeI kIqI| AunFH ikhf ik
Qfxf rfmf vWlo suLrU kIqI geI iZWlI qPqIsL qoN ieh sfbq
huMdf hY ik ieh iksy zUMGI sfijsL aDIn kql hoey hn |AunFH
ikhf ik ies qIhry kFz dI jFc inrpWK hoxI cfhIdI hY |AunFH
ikhf ik jykr ieh qIhry kql kFz dy dosILaf nUM bcfAux dI
koisLs kIqI qF my pMjfb puls aYs[aYs[pI biTMzf dy dPqr aWgy
afqmdfh krFgf|
