|
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
jUn 9, 2005, ipClIaF sfrIaF KbrF
vrlz iswK afrgynfeIjysLn ny sLhIdF nMU sLrDFjLlIaF idwqIaF
aOtvf/imsIsfgf: (sFJ svyrf) iswK kOm dI kYnyzf ivwc pRqIinwDqf krn ivwc inwgr rol inBf rhI aqy sRI drbfr sfihb Aupr hmlf krn qoN Porn bfad AuWqrI amrIk fdy smUh iswKF vloN hoNd ivwc ilaFdI geI srb sFJI sMsQf vrlz iswK afrgynfeIjysLn vloN bIqy vIkaYNz qy hr sfl dI qrHF sMq jrnYl isMG iBMzrFvfly aqy smUh sLhIdF dI Xfd ivwc aOtvf dI pfrlImYNt iblizMg aMdr aqy AuntfrIE Kflsf drbfr izksI roz gurduafrf sfihb ivKy vwK vwK smfgm kIqy gey. smfgmF dI ies lVI ivwc vIrvfr sLfm nMU kYnyzf dI pfrlImYNt dy vYst blfk ivwc iewk sLfndfr "sfkf akfl qKq" dy isrlyK hyT pfrlImYNtrI iznr kIqf igaf. ies iznr ivwc ijQy kYnyzf dy kony kony coN vrlz iswK afrgynfeIjysLn dy numfieMdy sLfml hoey AuQy knyzIan pfrlImYNt mYNbr vI vwzI igxqI ivwc sLfml hoey. vrlz iswK afrgynfeIjysLn dy sInIar afgU sR[ igafn isMG sMDU ny ies mOky aYm[sI[ dI syvf inBfeI. AunHF ny ivsQfr nfl sMn 1984 ivwc sRI drbfr sfihb aqy
39 hor gurU asQfnF Aupr Bfrq srkfr vloN kIqy hmly dI inKydI kridaF iswK kOm dy kuclHy jf rhy mnuwKI aiDkfrF dI gwl kIqI. ies mOky vwK vwK pfrtIaF dy numfieMidaF ny ijQy 1984 ivwc vfpry sfky dI inKyDI kIqI AuQy AunHF iswK kOm df kYnyzf ivwc pfieaf Xogdfn nMU rYkgngfeIjL kIqf. ies mOky vrlz iswK afrgynfeIjysLn dy pRDfn sR[ ajIq
isMG shoqf ny iswK kOm drpysL af rhIaF musLklF aqy iswKF kOm dI Bfrq
srkfr vloN kIqI jf rhI nsLlkusLI df ivsQfr nfl Kulfsf kIqf. vrlz iswK
afrgynfeIjysLn dy aMqrrrfsLtrI pRDfn sR[ rfmrGbIr isMG cfhl ny ies
mOky afpxy ivcfr pysL kridaF ijQy jUn 1984 ivwc iswK kOm Aupr hoey
jLulm dI inKyDI kIqI AuQy BivwK ivwc aYsf nf vfpry, bfry ivcfrF
kIqIaF. nOjuafn aYm[pI[ sR[ nvdIp isMG bYNs ny ies mOky Aucycy qOr qy
smF kwZ ky isLrkq kIqI aqy afpxy ivcfr pysL kridaF Xfd kIqf ik jdoN
ieh GwlUGfrf vfpiraf sI qF Auh 7 sfl df sI. Ausdy pRIvfr dy mYNbr jo
vrlz iswK afrgynfeIjysLn dI muwZlI kqfr dy
aOtvf iswK susfietI dI muwK syvfdfr imsjL BMzfrI ny vI ies mOky sLhIdF nMU sLrDFjLlIaF arpq kIqIaF. aKIr ivwc sR[ suKimMdr ny afey mihmfnF df DMnvfd kridaF ikhf ik jdoN ieh GwlUGfrf vfpiraf sI qF myrI Aumr 23 sfl sI. sRI drbfr sfihb Aupr hoey hmly dI Kbr sux ky KUn Aubfly Kf irhf sI. AudoN aihsfs hoieaf ik hr kOm df afpxf dysL hoxf ikMnf jrUrI hY. kOm df Gr bxfAux aqy Drm dI syvf krn leI mnH Auqfvlf sI, mnH ivwc bVy vwKry ijhy iKafl vI AuqpMn huMdy sn. Aus vkq vrlz iswK afrgynfeIjysLn hoNd ivwc afeI qF mihsUs hoieaf ik ies sMsQf jLrIey pMQ dI syvf kIqI jf skdI hY. awj 21 sfl bIq jfx qoN bfad vI iswK kOm df afpxf rfj sQfpq krn leI sMGrsLsLIl hF. AunHF ikhf ik sfnMU sfzy aYm[pIjL qoN vI kuwJ afsF hn. suafl ieh pYdf huMdf hY ik knyzIan rfjnIqk sfzI kI mdd kr skdy hn. ies pRQfey iehI ikhf jf skdf hY ik jdoN Bfrq srkfr dy numfieMidaF nfl iewk tybl qy bYT ky iksy muwdy Aupr gwl huMdI hY qF Bfrq srkfr vloN Gwt igxqIaF dI kIqI jf rhI nsLlkusLI df ijLkr knyzIan pfrlImYNtyrIanjL vloN jrUr kIqf jfxf cfhIdf hY. ies mOky hornF qoN ielfvf trFto qoN sR[ gurpRIq isMG bwl, sR[ avqfr isMG pUnIaf, sR[ jsjIq isMG Buwlr, sR[ kuldIp isMG lwCV, sR[ blivMdr isMG bYNs, vYnkUvr qoN sR[ kuMdn isMG swjx, sR[ blbIr isMG inwJr aqy sR[ bfsI jI puwjy hoey sn. AuprMq sLukrvfr nMU izksI roz gurduafrf sfihb ivKy sRI aKMzpfT afrMB kIqy gey. sLincrvfr nMU sfrf idn ijQy izksI roz gurduafrf sfihb ivKy Kundfn kYNp lwgy AuQy vrlz isMK afrgynfeIjysLn dI aYgjYkitv dI mIitMg vI hoeI ijs ivwc iswKo kOm drpysL vwK vwK muwidaF Aupr ivcfrF kIqIaF geIaF. ienHF muwidaF ivwc ijQy jQybMdIaF dy kMmF dI sLlfGf kIqI geI aqy kOmI pwK nMU Ausfrn leI pfey Xogdfn df Kulfsf kIqf igaf AuQy jQybMdI vloN iswK kOm df iswDf rfbqf kfiem krn leI vI iksy mfiDam dI sLurUafq krn qy ivcfrF kIqIaF geIaF qF ik lokl GYNs GYNs qoN Aupr AuWT ky kOmIaq nMU AuBfrn dy Xqn ho skx. sLfm nMU guruduafrf sfihb ivKy sLhIdI ZfzI drbfr sjfey gey ijQy kvIsLrI aqy ZfzI isMGF vloN sLhIdF nMU sLrDFjLlIaF arpx kIqIaF geIaF. aYqvfr nMU svyry 10 vjHy sRI aKMzpfT dy Bog pfey gey aqy gurduafrf sfihb dy myn hfl ivwc kIrqn drbfr sjfey gey. aYiQk kimsLn GoKygf gryvfl-dusFJ df rol
hfrpr ny typF dI aslIaq bfry kuwJ kihx dI bjfey ikhf ik pfrtI df afpxf mfihr ienHF typF dI siQqI nMU GoK irhf hY. AuDr aYn[zI[pI[ dI bynqI qy aYiQk kimsLn msly dI jFc kr irhf hY ik kI ishq mMqrI AuWjl dusFJ ny gryvfl nfl gwl krky koeI kfnMUn qF nhIN qoiVaf qy kI gryvfl vloN corI iCwpy irkfrizMg krnI gYrkfnMUnI qF nhIN. GWlUGfrf idvs dorfn Kfilsqfn pWKI nfarybfjIL mfn vWlo Bfrq-pfik ivcfly Kfilsqfn nF df ‘bWPLr joLn’bxfey jfx df sMklp
aMimRqsr:-jUn 1984 dy sfkf nIlf qfrf dI 21vIN vryHgMZ moky aWj sLhIdf nUM sLrDFjlI dyx leI sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI vWlo sRI akfl qKLq dI srpRsqI hyT krvfey gey GWlUGfrf idvs dorfn Aus vyly siQqI qxfpUrn bx geI jdoN grm iKaflI jQybMdIaF dy kfrkuMnf ny nMgIaf ikrpfnF lihrfAuNidaF ‘Kfilsqfn ijMLdfbfd’ sMq jrnYl isMG amr rhy qy bfdl murdfbfd’ ‘bIbI jgIr kor murdfbfd dy nfary lfey| dUjy pfsy sRomxI akflI dl (aMimRqsr ) dy pRDfn sRI ismrnjIq isMG mfn ny ardfs krky pfiksqfn aqy ihMdusqfn ivcfly Kfilsqfn dy nF qy bWPLr joLn bxfey jfx df sMklp ilaf| Aus vyly iek vfr iPr siQqI qxfpUrn bfx geI jdoN dmdmI tksfl,akflI dl (aMimRqsr), mnuWKI aiDkfr sMgTn,KflVf imsLn kmytI, Kflsf pMcfieq dy kfrkuMnf ny sLhIdI gYlrI dy borz nUM gfrz afP afnr dy akfl qKLq dy bfhr tMg idwqf| kfrkuMnf aqy sRomxI kmytI dI tfsk Pors ivcfly kfPI qlK klfmI vI hoeI| afKr borz lfh idWqf igaf| sfkf nIlf qfrf dy sLhIdf dI Xfdgfr’ mInfr-ey-sLhIdf dI AusfrI bfry sRomxI kmytI dI pRDfn bIbI jfgIr kor ny smfgm ivc koeI ijLkr nhI kIqf jdoNik dmdmI tksfl, akflI dl aMimRqsr) smyq hor keI jQybMdIaF ny akfl qKLq sfihb dy hyTF bxI gYlrI nUM sLhIdI gYlrI sMq jrnYl isMG iBMzrfvfilaF sQfipq krn df aYlfn kIqf| akfl qKLq dy jQydfr igafnI joigMdr isMG vydFqI ny akfl qKLq dI PsIl qy sLhIdF nUM sLrDFjlIaF BNyt kridaF Bfrq srkfrF qy ros pRgt kIqf ik iksy vI srkfr ny ies axmnuWKI kfry dI inKyDI qwk nhI kIqI| AunFH sMq iBMzrfvfilaF dI supqnI sRImqI pRIqm kor aqy puWqr eIsLr isMG smyq sLhIdf dy pirvfr nUM sropy ByNt krky snmfinq kIqf| ieh pihlI vfrI dmdmI tksfl vWlo sMq iBMzrfvfilaF nUM sLhId aYlfnx qoN bfad aWj dy ies smfgm ivc dmdmI tksfl dy isMG vWzI igxqI ivc puwjy hoey sn| sLhIdI gYlrI dy drvfjy mUhry Klo ky dmdmI tksfl dy mwuKI bfbf hrnfm isMG Kflsf ny mUl mMqr df pfT kIqf aqy ardfs kIqI| bfad ivc Auh dmdmI tksfl dy kfrkuMnf nUM nfl lY ky jQydfr igafnI joigMdr isMG dI irhfiesL qy gey aqy AunFH nUM sMq iBMzrfvfilaF dIaF qsvIrF soNp ky bynqI kIqI hY Auh afpxy kr-kmlF nfl ieh qsvIrF sLhIdI gYlrI ivc suLsoiBq krn| aKMz pfT dy Bog qoN bfad sLhIdf nUM sLrDFjlIaF BNyt kridaF jQydfr vydFqI ny ikhf ik kFgrs srkfr vWlo qopf, tYkF dy goilaF aqy golIaf df insLfnf bxf ky bydosILaf dIaF byrihmI nfl jfnF lYxIaF aqy dysL dy hfkmF df PojI kfrnfmf afjLfd Bfrq dy ieiqhfs ivc kfly aiDafey vjoN drj ho igaf hY| AunFH ikhf ‘gurisWKI dy somy qy Kflsf pMQ dI afn-sLfn dy pRqIk gurDfmF Aupr tYNkf qy qopF Aupr hmlf krnf,isWK Drm dy vWzmuWly dsqfvyjL aqy gurU gRMQ sfihb dy hwQ-ilKq pfvn srUpF nUM Kurd-burd krky Kflsf pMQ dy gorvmeI ieiqhfs nUM Kqm krn dy iGnfAuxy Xqn dI koVI Xfd hr sfl sfzI mfniskqf nUM AucyVdI hY| AunFH vWD rhy piqqpuxy aqy nisLaf dI vrqoN qy gMBIr icMqf pRgt kridaF ikhf ik ies ibmfrI nUM KLqm krnf jLrUrI ho igaf hY| ijAuN hI jQydfr vydFqI ny afpxf sMdysL KLqm kIqf ,akfl qKLq dy mUhry bYTIaF grm iKaflI jQybMdIaF ny kfrkuMnf ny nMgIaF qlvfrF lihrf ky Kfilsqfn ijLMdfbfd dy nfary lfAuxy suLrU kr idWqy| iesy dorfn akfl qKLq qoN mWQf tk ky QWly afey sRomxI akflI dl dy pRDfn sRI pRkfsL isMG bfdl aqy bIbI jfgIr kor ivruWD vI nfarybfjIL suLrU ho geI|AunFH ies moky jylFH ivc bMd nojvfnF nUM irhfa krn leI afvfjL bulMd vI kIqI| ies moky pYdf hoeI siQqI qoN ieMJ lwg irhf sI ik kuJ vI vfpr skdf hY pr siQqI Aus vyly sLFq ho geI, jdoN sRI bfdl aqy bIbI jfgIr kor df kfPlf iek pfsy dI ho ky cuWp cfp lMG igaf| sRomxI kmytI dI pRDfn bIbI jgIr kor ny gWlbfq kridaF ikhf ik sLhIdF dI Xfdgfr jLrUr bxygI| AunFH sRI ismrnjIq isMG mfn dy ibafn ik gWdfrF dI Xfdgfr AusfrI jfvygI, qy itWpxI kridaF ikhf ik pihlF Auh afpxy nfly rUV isMG dI Xfd qF Ausfrn| AunFH ikhf ik sRomxI kmytI sfry dorfn sLhId hoey sfry isMGf dI Xfdgfr AusfrygI| Ausy dorfn sRomxI akflI dl(aMimRqsr) dy pRDfn sRI ismrnjIq isMG mfn ny KVyH ho ky ikhf ik jQydfr vydFqI vWlo kIqI geI ardfs aDUrI hY| AunFH ikhf ik asIN akfl qKLq sfihb Qwly bxI gYlrI nUM sLhIdI gYlyrI sMq jrnYl isMG iBMzrfvflF vwjoN mfnqf idMdy hF| mnuWKI aiDkfr sMgTn dy cyarmmYn sRI ikrpfl isMG rMDfvf ny iesy dorfn bolxf suLrU kr idWqf ik jy afr[aYs[aYsw dy kYNp gurduafiraF ivc lwg skdy hn qF ieQy sLhIdI gYlrI df borz ikAu nhI lwg skdf| AunFH sRI bfdl nUM gWdfr kihMidaF nIlf qfrf sfly leI ijMmyvfr Tihrfieaf| GWlUGfrf idvs moky soRmxI kmytI dy mulfjLm lok sBf mYNbr zf[rqn isMG ajnflf ,ivDfiek vIr isMG lopoky, sRomxI kmytI mYNbr,ENkfr isMG, zf[mnjIq isMG Bomf,prmjIq kor KflVf aqy dlvIr isMG puWjy sn| GWlUGfrf idvs moky aWj drbfr sfihb ivc BfrI BIV sI| akfl qKLq sfihb dy sfhmxy nIlIaF qy kysrI pWgF df hVH afieaf hoieaf sI| drbfr sfihb smUh ivc iksy vI axsuKfvI Gtnf dy mWdynjLr srkfrI eyjMsIaF pUrI qrFH srgrm sn| bfhr vI drbfr sfihb nUM afAuNdy rfh qy pRsLfsn vWlo sKLq surWiKaf pRbMD kIqy gey sn| gwzIaF dI afvfjLfeI bMd kr idWqI geI sI| tksfl dy muKI bfbf hrnfm isMG Kflsf ny ies moky ikhf ik Auh ies gWl leI muafPI mMgdy hn ik 21 vryH sMq iBMzrFvfilaF nUM sLhId nhI aYlfinaf igaf| AunFH aYlfn vI kIqf ik s iBMzrfvfilaF dI Xfd ivc 12 jUn nUM gurduafrf gurdrsLn pRkfsL cox mihqf ivc sLrDFjlI smfgm kIqf jfvygf| hirafxf ‘c vwKrI iswK gurduafrf pRbMDk kmytI bxfAux df mfmlf ltikaf cMzIgVH: hirafxf ivc vWKrI isWK gurduafrf pRbMDk kmytI bxfAux df mfmlf hfl dI GVI KtfeI ivc pY igaf jfpdf hY ikAuNik muWK mMqrI sRI BuipMdr isMG huWzf ny ies mfmly df hwl kWZx leI hirafxf ivDfnsBf dy spIkr sRI hrmoihMdr isMG cWTf dI agvfeI ivc iek kmytI bxfAux df PYslf kIqf hY| muWK mMqrI dy ies PYsly nfl hirafxf ivc vWKrI kmytI bxfAyux leI lihr clf rhy afgUaF nUM sWt vWjygI| vrnxXog hY ik iek idn pihlf cMzIgVH pRYsw kWlb ivc gWlbfq dorfn hirafxf isWK gurduafrf pRbMDk kmytI dy pRDfn jgdIsL isMG JINzf ,jnrl skWqr sRI dIdfr isMG nlvI aqy hor afgUaF ny dfavf kIqf sI ik muWK mMqrI sRI huWzf 9 jUn qoN ivDfnsBf dy suLrU ho rhy sLYsLn ivc vWKrI kmytI bxfAux df ibl hI nhI ilafAuxgy sgoN iesy sYLsLn ivc ies ibl nUM pfs vI krvfAuxgy| pr muWK mMqrI dy aWj dy PYsly nfl vWKrI kmytI bxfAux leI ibl ilafAyux dI gWl sMBv nhI jfpdI ikAuNik srkfr ny ajy kmytI dy bfkI mYNbrF df PYslf nhI kIqf| sRI cWTf dI agvfeI ivc bxn vflI kmytI hirafxf qoN cuxy sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dy mYNbrF aqy isWKf dy ivcfr suxygI qy Aus qoN bfad afpxI irport srkfr nUM soNpygI| ies leI iek gWl bVI spwsLt hY ik hirafxf dI vWKrI isWK gurduafrf pRbMDk kmytI bxfAux df ibl iesy sYLsLn ivc afAyux dy afsfr nhI BfvyN ik muWK mMqrI sRI huWzf ny ikhf hY ik vWKrI kmytI bxfAux bfry AuhI PYslf kIqf jfvygf jo rfj dy iswK cfhuMxgy| vrnxXog hY ik sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dI pRDfn bIbI jfgIr kor ny ipCly idnIN ikhf sI ik jy hirafxf dI huWzf srkfr ny vWKrI kmytI bxfAux dI koisLs kIqI qF ies srkfr nUM ihlf ky rWK idWqf jfvygf qy ies muWdy nUM lY ky aMdoln kIqf jfvygf| sRomxI akflI dl dy pRDfn pRkfsL isMG bfdl aqy rfj dy hor akflI dlF ny vWKrI kmytI bxfAux dI qjvIjL df zt ky ivroD kIqf sI| sRomxI akflI dl ny ieh muWdf pRDfn mMqrI kol AyyuTfAux df PYslf kIqf sI| rfjnIqk mfihrF df kihxf hY ik sRomxI akflI dl aqy sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dy iqWKy ivroD kfrn huWzf srkfr ny ies muWdy qy holI cWlx df PYslf kIqf hY qy holI cWlx df PYslf kIqf hY iesy rxnIqI ‘c hI spIkr sRI cWTf dI agvfeI ivc kmytI bxfAux df PYslf ilaf igaf hY| pMjfb dy sFJy msilaf leI nojvfn ivDfiek iekmuWT hoey cMzIgVH:- pMjfb dy nojvfn ivDfiek ieiqhfs rcx leI iqafrI ivc hn| sfrIaF pfrtIaF dy ivDfiek pMjfb XUQ ivDfiek Porm dy JMzy hyT iekWTy ho ky KyqI ivMiBnqf dy BWKdy ivsyL qy 8 jUn nUM crcf krngy| KyqI iviBMnqf qy crcf df AudGftn pMjfb dy rfjpfl jnrl aYs[aYP rozirgjL krngy| ieh ivsyLs mIitMg btflf qoN kFgrs ivDfiek asLvnI syKVI,igWdVbfhf qoN sRomxI akflI dl dy ivDfiek mnpRIq isMG bfdl, huisLafrpur qoN Bfjpf ivDfiek qIksLx sUd dI pihlkdmI qy ho rhI hY| vWK-vWK pfrtIaF dy 40 ivDfiekF ny Porm dI hmfieq kIqI hY| asl ivc ieh Porm do sfl pihlf bxfieaf igaf sI pr kuJ rfjnIqk kfrnF kr ky ieh koeI kMm nhI sI kr sikaf| ies df mMqv rfj dy BWKdy msilaF qy sfrIaf rfjnIqk pfrtIaF ivc afpsI sihmqI pYdf krnf hY| sRI rozigrjL ijMnFH ny pMjfb ivc KyqI kimsLn kfiem krn ivc srgrm BUimkf inBfeI sI, qoN ielfvf ies ivsyL dy kuJ mfihr vI mIitMg ‘c sLfml hoxgy| ieh ivcfr-crcf ivc kuJ iksfn vI ihWsf lYxgy| ies sfrI crcf dI irport muWK mMqrI pMjfb kYptn amirMdr isMG aqy ivroDI pfrtI dy nyqf pRkfsL isMG bfdl nUM soNpI jfvygI| ies pRQm pihl-kdmI dI sPlqf dy afDfr qy hI Porm dIaF BwivKI srgrmIaF inrBr krngIaF| ies ivcfr-vtFdrf qoN ijLafdf mWhqvpUrn gWl ieh hY ik rfj dy sfry nojvfn ivDfiekF nUM iksy msly qy iek rfie bxfAux leI iek mMc qy iekWTf kIqf jf irhf hY| ieMnFH nojvfnF isafsI afgUaF ny agly 40 sflF qWk rfjnIqI ivc srgrm rihxf hY | pfxI vrgy sMvydnsILl muWdy qoN ibnF aWj qwk pMjfb dIaF isafsI pfrtIaF ny nIqIvfn muwidaF qy eykqf nhI drsfeI| ipwCly 50 sflF ivc isafsI pfrtIaF ivckfr kuWVqx df hI ieiqhfs irhf hY| Porm dy jnql skWqr sRI mnpRIq bfdl ny dwisaf ik mhWqvpUrn muwidaF qy afpsI sihmqI qo ibnF pMjfb ivkfs nhI kr skdf| asIN inWkI ijhI suLrUafq kr idWqI hY aqy afs hY ik TIk soc vfly ivakqI ies dI hmfieq krngy| gurduafry dy BFizaF dy cfrj ipWCy lVfeI zyhlo: gurduafrf sRI gurU rivdfs dy BFizaF dy cfrj nUM lY ky aWj qlvfrF -sotIaF qy gMzfsy cWl gey| ipMz df srpMc qy pMj sxy cfr gMBIr jLKmI ho gey| ieh hux isvl hspqfl luiDafxf dfKl hn| imlI jfxkfrI anusfr dovyN iDrF akflI dl qy kFgrs nfl sbMDq hn| dohF iDrF dy numfieMidaF ny dwisaf ik mfmlf kuJ vI nhI sI| bWs rUM nUM aWg idKfE vflI gWl sI| akflI pWKIaF ny ivroDI iDr Auqy dosL lfieaf ik kFgrsI AunFH Auqy DoNs jmfAuxI cfhuMdy hn| kFgrs pWKIaF muqfbk AunFH ny bMidaF nUM socI smJI cfl anusfr kwuitaf igaf hY| kWtV kFgrsI hI hoey hn| ieMnFH ivco iek df nF hrdip isMG hY| dUjf Aus df Brf hY | dohF DiVaF ivc Dfrf 23,24,25 qihq jgrfAu adflq ivc kys cWl irhf hY| nvIN idWlI:- rfsLtrI soiem sMG ny afpxf idRsLtIkox sKLq krdy hoey aWj rfq Bfjpf pRDfn lfl ikRsLn azvfnI nUM pfiksqfn ivc pfiksqfn dy bfnI muhMmd alIU ijnfh, vMz aqy bfbrI msijs zygy jfx dy bfry ivc idqy gey afpxy vfd-ivvfd vfly ibafnF nUM vfps lYx dI mMg kIqI| sMG dy jnrl skWqr mohn Bfgvq ny azvfnI qy sMG dy ivcfrF qoN ieQy afpxy muWK dPqr ivc aWj dyr rfq Bfjpf nyqfvF vYNkeIaF nfiezU ,sMjy josIL, arux jyqlI aqy afpxy nUM jfxU krvfieaf| sMG dy bulfry rfm mfDv ny dwisaf ik ieh isDFqk sBfvf df mfmlf hY aqy AunFH dI (azvfnI) itwpxI df punr inrIKx kIqf jfxf cfhIdf hY| nfjLfiejL isLLkfr leI nvfb ptodI smyq 8 ivruWD kys drj JWjr:- BfrqI ikRkt tIm dy sfbkf kpqfn nvfb mnsUr alI Kfn ptodI smyq 8 lokF ivruwD aWj iek blyk bWk smyq jMglI jfnvrF df isLkfr krn df kys drj kIqf igaf hY| JWjr puls Qfxy ivc jMglI jIv surWiKaf kfnUMn 1972 dI Dfrf 9, 39 aqy 51 aDIn sRI ptodI aqy AunFH dy 7 sihXogIaF sLsI isMG,idafl isMG,sLfihd aihmd,idafsUdIn ,guVgfE vfsI muhMmd ivruwD kys drj kIqf igaf hY| rohqg ryNj dy zI[afeI[jI[vI aYn rfey ny dwisaf ik nvfb ptodI aqy hornF ivruWD aYP[afeI[afr drj kr leI geI hY| iesy dorfn PFryisk sfieMs lYbfrtrI krnfl dy mfihrF vWlo muljLmF dy kbjyL ivco brfmd kIqy gey hiQafr aqy blky bWk aqy do KrgosLf df inrIKx krn leI JWjr phuMcx dI sMBfvnf hY | bykfbU vYt trWk nfl tkrfeI,4 dI moq reIaf : bINqy idnIN ibafs nyVy iBafnk qy drdnfk hfdsy ipWCo aWj svyry iPr ieQy 3 iklomItr dUr jI[tI[roz Aupr bxy Por sIjLn irjLfrt nyVy iek vYn qy trWk dI tWkr kfrn vYn ‘c svfr 4 ivakqIaF dI moky qy hI moq ho geI| trWk zrfeIvr moky qoN BWjx ‘c sPl ho igaf| Gtnf sQfn qoN imlI jfxkfrI anusfr aMimRqsr vWlo af rhI vYn nUM sqnfm isMG spuWqr crnjIq isMG idWlI clf irhf sI| vYn Por sIjLn irjLfrt nyVy iksy vfhn nUM EvrtYk krn lWgI sfhmixE af rhy trWk ijs ivc pfeIp lWdy hoey sn, nfl tWkrf geI| tWkr ieMnI jLbrdsq sI ik vYn dy prKWcy Auz gey| Gtnf dI sUcnf imlidaF hI Aup mMzl bfbf bkflf dy zI[aYs[pI AuQy puWjy| bfdl dI Bfjpf nfl iBaflI Plfp ho geI : mfn pTfnkot : sRomxI akflI dl dy pRDfn pRkfsL isMG bfdl dI BfrqI jnqf pfrtI nfl iBaflI qy gwTjoV vflI nIqI pUrI qrFH Plfp ho geI hY,ikAuNik BfrqI jnqf pfrtI dy komI pRDfn lfl ikRsLn azvfnI ny qF pfiksqfn jf ky muslfmfnf nfl smJoqf kr ilaf hY| ieh gWl akflI dl (aMimRqsr) dy komI pRDfn qy sfbkf mYNbr pfrlImYNt ismrnjIq isMG mfn ny kfnPrMs ivc khI| AunFH ikhf ik jd Bfjpf qy ihMdU kWtVvfdI sMgTnF dy sfl 1992 ivc bfbrI msijd qy hmlf krky Aus nUM Zfihaf sI qF Aus smyN sRI bfdl ny idWlI siQq afpxy jQydfr avqfr isMG ihWq nUM vI Bfjpf guWt dy nfl Byijaf sI,pr hux jdo azvfnIO ny iekWly jf ky hI muslmfnF nfl smJoqf kr ilaf hY qF bfdl sfihb dWsx ik Auh hux kI krngy| AunFH sRI bfdl dI ies gWlo KUb aflocnf kIqI ik AunFH ny dfgI mMqrIaF nUM mMqrI mMzl ivWc sLfml krn dy muWdy qy Bfjpf dy ipWCy lWg ky afpxI pfrtI dy aYm[pIjL nUM pfrlIMymYNt dy sfry sLYsLn ivco bfeIkft krvfeI rwiKaf jdoN ik isWKf dy bhuq sfry aijhy msly sn,ijMnFH bfry sMsd dy sYLsLn ivc hI afvfjL AuTfAux dI loV sI| AunFH ikhf ik isWKf ivWc kuVI-mfr qy nVI mfr leI koeI sQfn nhI| sRI mfn ny ikhf ik12 jUn nUM dmdmI tksfl dy muWK kyNdr cok mihqf ivKy sMq jrnYl isMG iBMzrfvfilaF df sLhIdI idhfVf mnfieaf jfvygf| AunFH pMjfb,ihmfcl,jMmU -ksLmIr,hirafxf,rfjsQfn qy idWlI dy smUh isWKf nUM ies sLhIdI smfgm ivWc huMmf-huMmf ky Bfg lYx dI apIl kIqI| iek hor svfl dy jvfb ivc AunFH dljIq isMG ibWtU aqy gfmf nUM Aumr kYd dI sjfL suxfAux dy PYsly nUM mMdBfgf krfr idWqf| AunFH ikhf ik ibWtU aqy gfmf qF pihlf hI jylH ‘c bMd rih ky kfPI sfrI sjLf Bog cuWky hn,AunFH nUM hor sjLf suxfAux dy PYsly qoN sfbq huMdf hY ik ihMd dI hkUmq ajy vI isWKf nfl sulfh nhI krnf cfhuMdI| sRI mfn ny ikhf ik pMjfb aMdr hux qWk ijMnIaF vI srkfrF afeIaF hryk ny pTfnkot sLihr nUM axgoilaF hI kIqf hY| ies krky ieh sLihr vpfrk pWKo bhuq pwCV igaf hY| AunFH ies sLihr aMdr AudXog lfAux leI AudXogpqIaF nuM nfl lWgdy guaFZI sUibaF ihmfcl pRdysL qy jLMmU ksLmIr vFg tYks irafieqF dI shUlq dyx dI mMg kIqI| sRI akfl qKLq’qy hmly dIaF qsvIrF keIaF dy pfj AuDyVngIaF : aiqMdrpfl pitaflf:sRomxI akflI dl(ieMtrnYsLnl) vWlo ijLly dy ipMz ZYNTl ivKy sMq jrnYl isMG iBMzrfvfilaF aqy AunFH dy sfQIaF smyq hor isWK sLhIdF dI AusfrI jfx vflI Xfdgfr sbMDI kWlH qoN iqMn rojLf smfgm suLrU hox jf irhf hY ,ijs sbMDI iqafrIaF mukMml kr leIaF geIaF hn |ies smfgm dI suLrUafq Blky sRI aKMz pfT sfihb df pRkfsL krn nfl hovygI| muWK pRbMDkF anusfr ies dorfn akfl qKLq sfihb dy hoe hmly dIaF aslI aqy aihm qsvIrF dI pRdrsLnI vI lfeI jfvygI | roNgty KVyH krn vflIaF ieMnFH qsvIrF bfry AunFH df kihxf hY ik pihlI vfrI sfhmxy af rhIaF ieh qsvIrF keIaF dy pfjL AuDyVngIaF|dWsxXog hY ik sMq iBMzrfvfilaF aqy sfkf nIlf qfrf dy sLhIdf dI Xfd ivc bxn vflI ivsLv Br dI ieh pihlI aijhI Xfdgfr hY|aKMz pfT dy Bog moky 8 jUn nUM akfl qKLq sfihb dy jQydfr igafnI joigMdr isMG vydFqI vWlo XfdgfrI iemfrq df nINh pWQr rWiKaf jfvygf|ies moky qKLq dmdmf sfihb dy jQydfr blvMq isMG nMdgVH aqy qKLq kysgVH sfihb dy jQydfr igafnI qrlocn isMG vI hfjLr hoxgy| ies smfroh dy muWK pRbMDk sfbkf mYNbr pfrlImYNt BfeI aiqMdrpfl isMG ny spMrk krn qy dWisaF ik sLhIdF dI Xfd ivc bxn vflI ieh XfdgfrI iemfrq iqMn sflf ivc mukMml kIqI jfvygI|ies ivc sMq iBMzrfvfilaF dI Xfd ivc gurduafrf sfihb bxygf|ieh iemfrq 48 PuWt AuWcI aqy 60 PuWt coxI hovygI| ies dy hyTF bysmYNt ivc ajfieb Gr bxygf jo jrnYl subyg isMG dI Xfd nUM smripq hovygf|ies iek eykV QF dy cfry koinaF qy gol buMgy Ausfry jfxgy| iqMn-iqMn mMjLly ieh buMgy qrqIbvfr BfeI amrIk isMG ,BfeI mihMgf isMG aqy BfeI Qfrf isMG dI Xfd nUM smripq hoxgy jd ik coQy buMgy ivc dPqr hovygf| BfeI aiqMdrpfl isMG ny dWisaF ik ies dy duafly jYqo dy mrcy qoN lY ky hux qWk dy sLhIdf dI Xfd ivc sLhIdI kMD AusfrI jfvygI| AunFH df ieh vIkihxf sI ik ies kMD nUM rihMdI dunIaf qWk rWKx leI ies nUM kWc ivc mVfHieaf jfvygf| iek hor aihm jfxkfrI idMidaF AunFH dwisaF ik 7 jUn nUM ieQy ZYNTl ivKy tYNt ivc ‘isWK ajfieb Gr vjoN qsvIrF dI pRdrsLnI leI jfvygI| ijs ivc akfl -qKLq sfihb dy hoey hmly dIaF sWcIaF aqy aslI qsvIrF lfeIaF jfxgIaF | AunFH dWisaF ik ijvyN koTf sfihb dy TIk hox df pRcfr kIqf igaf sI,pr ies dI CWz AuWzI hox dIaF qsvIrF hn| iesy qrFH qosf Kfnf ivc aWg lWgI hox dIaF qsvIrF aqy iPr BfeI subyg isMG dI imRqk dyh nUM PojIaF vWlo lWqF qoN PV ky GsItx smyN dI qsvIr afid 42 aihm qy sWcIaF qsvIrF sLfml hn | AunFH ieh vI dWisaF ik Xfdgfr leI iek eykV jLmIn dfn vjoN dyx vfly BfeI mihMdr isMG nUM 8 qfrIK nUM kfr syvf dI dsqfr pihnf ky ies dI kfr syvf df kMm AunfH hvfly hI kIqf jfvygf| hirafxf’c kFgrs ny iqMno ivDfn sBf sItF ijWqIaF cMzIgVH : hirafxf ivDfn sBf dy iqMn hlikaF dI ijLmnI cox dy aYlfny geyanIijaF ivc kFgrs pfrtI ny huMJf Pyr ky iqMny sItF vWzy Prk nfl hfsl kr leIaF qy hirafxf dy cox ieiqhfs ivc nvF irkfrz kfiem kr idWqf| ieMnFH hlikaF ivc ikloeI,qosLm aqy ihsfr sLfml hn | muWK mMqrI BuipMdr isMG huWzf ny sMkyq idWqf hY ik 9jUn qoN suLrU ho rhy hirafxf ivDfn sBf dy syLsLn qoN bfad mMqrI mMzl ivc vfDf kIqf jfvygf| hirafxf dy muWK mMqrI BuipMdr isMG huWzf ny ikloeI ivDfn sBf hlky qoN iek lWK 3hjLfr 635 votF dy vWzy Prk nfl ijWq hfsl kIqI hY | ienYlo dy AumIdvfr afjLfd ismG aqrI nUM isrP3.063 votF hfsl hoeIaF | ies hlky dy sfry AumIdvfrF dIaF jLmfnqF jLbq ho geIaF hn| ies hlky dI cox df aihm pihlU ieh vI hY ik muWK mMqrI afpxy hlky ivc iek idn vI pRcfr leI nhI gey aqy kyvl vot pfAux leI hI afey sn| hirafxy hlky qosLfm qoN kFgrs dI ikrn coDrI ny 1,25,520 votF dy vWzy Prk nfl ijWq hfsl krky nvF irkfrz kfiem kr idWqf | Auh,hvfeI hfdsy ivc mfry gey mMqrI suirMdr isMHG dI ivDvf hn|ies hlky ivc vI bfkI sfry AuMmIdvfr vI jLmfnq jLbq hoeI| ijMdl ny 1,02,280 votF dy Prk nfl ijWq hfsl kIqI| bIbI ijMdl dy pqI AuWGy snaqkfr E[pI ijMdl dI hvfeI hfdsy df isLkfr ho gey sn| hirafxf kFgrs ieMnFH iqMn sItF qy afpxf kbjLf kfiem kr lYx nfl 90 myNbrI sdn ivc pfrtI dI ivDfiekf igxqI 67 qWk puj geI hY | ienYlo dy 9 ,Bfjpf dy do mYNbr hn| azvfnI jWdI Gr dyK ky Bfvuk ho AuWTy krfcI: sfbkf Aup pRDfnmMqrI aqy Bfjpf pRDfn aYl[ky azvfnI aWj ieQy afpxf jWdI Gr dyK ky Bfvuk ho AyuQy jdik AunFH dI pqnI kmlf azvfnI sLihr dy sdr Kyqr ivc afpxf jWdI Gr lWBx ivc nfkfm rhI ijQy Aus ny Bfrq -pfik vMz qoN pihlF afpxf bcpn gujfiraF sI I| sRI azvfnI df Gr 37,jmsyLs kuafrtrjL ivKy 1350 gjL jgfH ivc bixaf hoieaf hY ijQy aWj kWlH anykF bhu-mMijlY PlYt Ausfry hoey hn | ies qoN pihlF azvfnI vI kfPI qbdilIaF hox kfrn afpxf Gr pCfnx ivc AulJ gey sn ikAuNik Auh jdon sfl 1978 ivc AuQy gey sn qF Aus mgroN bhuq kuJ bdl igaf| AyussmyN vI sRI azvfnI AunFH dy Gr bfry muhMmd iekbfl ijvfnI dy ipqf ny dWisaf sI| ijvfnI aWj kWlH iesy kMplYks dy iek PlYt ivc rihMdy hn jo Aus ny iqMn lwG rupey ivc KrIidaf hY| sRI azvfnI dy ipqf iksLndfs Drmdfs azvfnI ny dysL dI vMz smyN ieh Gr 80 hjLfr rupey ivc muhMmd alI jlIl nF dy ivakqI nUM vyc idWqf sI| vWKrI kmytI hirafxf dy isWKf df aiDkfr cMzIgVH: hirafxf dy isWKf leI vWKrI sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI bxfAux dy muWdy qy sRomxI akflI dl nUM isWKf dy jLjbfq BVkfAux dI sfijsL nUM sPl nhI hox idaFgy hr hflq ivc vWKrI sRomxI kmytI bx ky rhygI|vWKrI kmytI lYxf rfj dy isWKf df aiDkfr hY qy ies aiDkfr qoN koeI munkr nhI ho skdf | sRomxI akflI dl dy pRDfn pRkfsL isMG bfdl aWj qk isWKf dy jLjbfqF nUM BVkf ky rfjnIqI krdy rhy hn qy sWqf kfbjL huMdy rhy hn|pr hux isWKf AunFH dIaF isafsI cflf nUM purI qrFH smJ cuWKy hn| ieh ivcfr aWj ieQy cMzIgVH pRYs kWlb ivc gWlbfq dorfn pysL kridaF hirafxf qy sRmoxI gurduafrf pRbMDk kmytI dy mYNbr aqy hirafxf isWK gurduafrf pRbMDk kmytI dy jnrl skWqr dIdfr isMG nlvI aqy pRDfn jgdIsL isMG JIONzf ny 1966 dy pMjfb punrgTn aYkt dIaF Auh DfrfvF vMzIaF ijs aDIn hirafxf dI vWKrI kmytI bxfeI jf skdI hy| ies dy nfl hI sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dI pRDfn jgIr kor aqy sromxI akflI dl dy pRdfn pRkfsL isMG bfdl nUM cuxoqI idWqI ik Auh aijhI Dfrf idKfAux ijs qihq hirafxf dy gurduafiraF dI vWKrI kmytI bxfeI nhI jf skdI| AunFH ikhf ik Ayuh keI vfr sRI bfdl aqy bIbI jgIr kor nUM iml cuWky hn pr AunFH df ivhfrs sIrIaF qoN vI mfVf irhf hY dovF afgUaF ny kdy vI hirafxf dy isWKf dy iksy msly nUM gMBIrqf nfl nhI ilaf| AunFH ikhf ik hr sfl isWKf dy jQy pfiksqfn ivcly gurDfmF dI Xfqrf leI Byjy jFdy hn pr hirafxf qoN sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dy mYNbrF nUM ikhf jFdf hY ik Auh pMjfb ivc rihMdy isWKf dy nF jQy ivc Byjx dI hI isPfrsL krn| AunFH dWisaF ik 2000 ivc AunfH ny hirafxf ivc vWKrI kmytI bxfAux dI lihr clfeI sI qy ies ipWCo sRomxI kmytI ny hirafxf dyu gurduafiraF vl iDafn dyxf suLrU kIqf| Aus qoNM pihlF sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI ny kdy vI koeI pYsf rfj dy gurduafiraF dI ibhqrI leI lfieaf qy nf hI aWj qk iek vIskUl rfj ivc KoilHaf hY | rfj dy gurduafiraF dI golk qy jLmIn df sfrf pYsf sRomxI kmytI kol afAuNdf hY |ieMnFH ivqkiraF iKlfP hI vWKrI kmytI bxfAux leI muihMm suLrU hoeI hY | AunFH afs pRgtfeI ik muWK mMqrI BuipMdr isMG huWzf ny jUn qoN suLrU ho rhy ivDfn sBf syLsLn ivc vWKrI kmytI bxfAux df ibl, nf kyvl ilafAuxgy sgoN ibl nUM pfs vI krvfAuxgy| sRomxI akflI dl vlo iksy vI hflq ivc vWKrI kmytI nf bxn dyx dI crcf kridaF AunFH ikhf ik AunFH ny afpxI vWKrI kmytI cox kimsLn kol rijstrz krvfeI hY qy iesy kmytI dy JMzy hyT cox lVI sI qy iesy kmytI dy aDIn hI vWKrI kmytI bxfAux leI sLfmeI ZMg nfl aMdoln kIqf jf irhf hY|afl ieMzIaF gurduafrf aYkt dy KrVy sbMDI suafl dy Auqr ivc jQydfr nlvI ny ikhf ik ies ivc hirafxf nfl Gor ivqkrf kIqf igaf hY | ijhVy rfjF dI vso hirafxf nflo qIjf ihWsf vI nhI ,AunFH dy mYNbr vWD bxfAux dI qjLvIjL hY| ieMnFH rfjF nUM sUbfeI pWDr dy borz bxfAux dI KuWlH hY pr hirafxf nUM nhI | ies leI asIN KrVy nUM iblkul pRvfn nhI krFgy | akflI dl (aMimRqsr) vWlo mInfr-ey-gdfr bxfAux df aYlfn mfE sfihb: sRomxI akflI dl aMimRqsr dy komI pRDfn sRI ismrnjIq isMG mfn ny aWj ieQy aYlfn kIqf hY ik AunFH dI pfrtI drbfr sfihn Aupr nIlf qfrf afpRysLn krn leI ieMdrf gFDI nUM sihmqI dyx vfly akflI afgUaF dy ichry nMgy krn leI pMjfb aNdr mInfr -ey gdr sQfpq krygI aqy Aus smyN dy isWK kom dy ivroDI rvfieqI akflI afgUaF dy ies Aupr nF Aukry jfxgy qF ik kom ieMnFH akflI afgUaF dyiGnfAuxy rol qoN jfxU ho sky|ies dy nfl hI aYlfn kIqf ik syLryvfl ipMz ivc aMimRqsr akflI dl bIbI jfgIr kor dI DI hrpRIq kor dI Xfdgfr bxfeygf aqy ies Xfdgfr rfhIN iswK sMgqF nUM kuVI mfr qy nvI mfrF nfl koeI nfqf nf rWKx aqy isWK bIbIaF nUM Brux hWiqafvF dy ivruWD ztx df sunyhf idWqf jfvygf| sRI mfn ieQy sLhIdf dI Xfd ivc kIqy smfgmn smyN juVy ieWKT nUM sMboDn kr rhy hn | Auh isWDy sLbdF ‘c dosL lfAuNidaF ikhf ik nIlf qfrf kfrvfeI krvfAux leI sRI pRkfsL isMG bfdl ,svrgI gurcrn isMG tohVf qy surjIq isMG brnflf muWK dosIL hn| sRI mfn ny ikhf ik sRI bfdl qy AunFH dy sfQIaF pfs aWj isWK kom df koeI vImuWdf nhI irhf ijs krky ieNMnFH afgUaF aMdr lokF ivco tuWt kjfx krky pRysLfnI qy qxfAu dI siQqI bxI hoeI hY|21 sflF bfad ijhVf ieMnFH afgUaf nUM mInfry -sLhIdf bnfAux df iKafl afieaf hY,ies nUM ieh isafsI rotIaF sykx leI kfrgr hiQafr mMndy hn|sRI mfn ny svfl kIqf ik apRysLn nIlf qfrf qoN bfad 1985 aqy 1997 ivc do vfr kRmvfr surjIq isMG brnflf aqy sRI pRkfsL isMG bfdl dIaF akflI srkfrF bxIaF qy ieh dovyH afgU dWsx ik 1984 dy sLhIdF bfry ivDfn sBf aNMdr idwlI qKLq dy jfLlnfmf rvWeIey bfry koeI mqf ilaFdf igaf| sRomxI kmytI dy 21 sflfnf jnrl iejlfs lMGy hn,sLhIdf bfry koeI crcf ikAuN nhI CyVI grI| AunfH dosL lfieaf ik sRomxI kmytI dI pRDfn bIbI jfgIr kor qy hornF ny sRI bfdl dy iesLfry qy mInfry sLhIdf bnfAux df aYlfn ies leI kIqf qF ik AunFH dI isWK kom ivWco izWgdI jf rhI sfK bc sky| sRI mfn ny ikhf ik rvfieqI akflI lIzrisLp hfly isWKf dI afjLfdI leI lVy gey 15 sfl dy isWK sMGrsL bfry hI duibDf ivc hY | ieh lIzrisLp sMGrsL dorfn mfry gey nojvfnF nUM kdy aWqvfdIO dWsdI hY qy kdy sLhId|Auh pihlf afpxIaF anykF dy siLsy sfP kry aqy sRomxI kmytI aMdr iswK sMGrsL bfry sfP qy spsLt sLbdF ivc iek mqf lY ky afvy | AunFH ikhf ik pMjfb aMdr Auprokq sMGrsL dorfn lWK dy krIb iswK nojvfn sLhId hoey hn|pMjfb dI DrqI dy cWpy -cWpy qy ieMnFH sLhIdf df KUn zuWilaf hoieaf hY| ieMnFH sLhIdf dI qkrIbvfr sUcI iqafr kIqI jfvy| AunfH ikhf ik AunfH nUM sRomxI kmytI vWl oXfdgfr sQfpq krn qy ieqrfjL nhI ,ieriqhfs isrP kmytI dI aspsLt soc qy hY| AunFH ieh vI qfVnf idWqI jfvygI| sRI mfn ny ikhf ik isWK isDFq ivc zyrfvfd nUM koeI QF nhI hY ,Aus sUrq ivc qF Aukf hI nhI,ik koeI ivakqI sRomxI kmytI df ahudydfr vI hovy qy zyry dfcVfHvf vI CkI jfvy| ies leI AunFH dI pfrtI bIbI jgIr kor df bygovfl zyrf sMq tyk isMG Dnolf df aqy blbIr isMG GuMns dy zyiraF nUM sRomxI kmytI dy hvfly krvfAux leI jdo jihd krygI| Kfilsqfn dy hfmI afgU jgjIq isMG cohfn ny ies moky bolidaF ikhf ik 1984 qoN 1994 qWk pulIs aqy nIm PojI dsiqaF ny pMjfb ivc iek lWK qoN vwD ivakqIaF nUM sLhId kIqf hY| aijhf ax -mnuWKI vrqfrf styt dI srpRsqI hyT pYdf kIqy aiqvfd duafrf nypry cfiVHaf igaf| ieMdrf gFDI dy kql qoN bfad idWlI aqy Bfrq dy hor sLihrF ivWc 20,00,isWK kql kIqy gey|aijhyy iGnfAuxy vrqfry ivWc isWK ies dysL nUM afpxf dosL ikvyN kih skdy hn | pfrtI dy jnrl skWqr sRI crn isMG luhfrf ny ikhf ik sRomxI kmytI dI nIXq sfP nhI hY | rvfieqI lIzrisLp kyvl ies vyly sLhId isMGf dIaF kurbfnIaF df muWl vWtx dy leI Xfdgfr sQfipq krn dy nF QWly ieWk koeI cfl cWl rhI hY,ijs nUM pMjfb dy iswK BlI BFq smJdy hn| sRomxI kmytI ny Xfdgfr dI AusfrI 6 jUn nUM afrMB krn df aYlfn kIqf sI pr hux tflmtol dI nIqI aKiqafr kr leI hY |sfbkf aYm[pI iDafn isMG mMz ny sRI bfdl nUM slfh idMidaF ikhf ik Auh akflI ihWqF dI rfKI krn dy Xog afgU nhI rhy ies krky Auh Gr bYT jfx| kom dy Kun nfl ilKy ieiqhfs dy aKer qfiraF dI CfvyN imtfAux dI nfpfk isafsI KYz nf Kyzx| sMG pirvfr’skqy ‘c ,lflU qy kFgrsI bfgo -bfg krfcI: BfrqI jnqf pfrtI (Bfjpf) dy prRDfn lfl ikRsLn azvfnI vWlo muhMmd alIO ijnfh dy ksIdy pvYH jfx mgroN sMG pirvfr dy sKLq pRqIkrn nUM kuJ nrm krn leI Bfjpf pRDfn dy shfiek ny aWj ieQy sRI azvfnI vWlo kfiedy afjLm bfry idWqy gey BfsLn dIaF kfpIaF mIzIaF nUM jfrI kr idWqIaF | iest dorfn ryl mMqrI lflU pRsfd Xfdv ny sRI azvfnI dy ivcfrF dI BrpUr slfGLf kIqI| vyrivaF anusfr sRI azvfnI dy mIzIaf mYnyjrF ny kfiedy afjLm bfry pusqk ‘tuvrzjL ijnfhjL pfiksqfn dy jo ihQsy Bfjpf pRDfn nUM muhWeIaF krvfey AunFH ivWc ijnFh vwlo pfiksqfn dI sMsd nUM 11agsq 1947 nUM kIqy gey sMboDn df ijLkr sI| sMboDn ivWc ijnFh ny ikhf sI ik lok pfiksqfn ivcly iksy vI mMdr ,msjId ivc jf skdy hn ikAuNik lokF dy Dfrimk mfmilaF nfl hkUmq df koeI sbMD nhI hY| muhMmd alI ijnfh nfl sbMDq msijs dI PyrI mgroN kWlH Bfjpf pRDfn ny ivjLtrjL buWk ivc drj kIqy afpxy ivcfr ivc kfiedy afsLm dy iesy BfsLn bfry iliKaf ik BfsLn afpxy afp ivc Audfhrx sI qy kfiedy afjLm hr ivakqI nUM Dfrimk pWK qoN pCfnx dI QF ivakqI dy qor qy pCfxy jfx dy hfmI hn | ivsLv ihMdU pRIsLd aqy afr-aYs[aYs ny azvfnI dy bfbrI msijs Zfhy jfx sbMDIqy kfiedy afjLm sbMDI ibafnF dI sKq nukqfcInI kridaF ikhf ik aijhy ivcfr sMG pirvfr dI mUl ivcfrDfrf dy isWDy ivroDI hn |vI[aYc[pI dy komFqfrI jnrl skWqr pRvIn qogVIaF ny vzodrf qoN jfrI ibafn ivWc qF sRI azvfnI df sMsd mYNbrI qoN asqIPf mMgidaF ikhf ik ijnfh dI sLlfGf krn vflf Bfjpf pRDfn afp hI dysL DrohI hY| AuDr Bfjpf dy mIq pRDfn aYm[ vYNkWeIaF nfiezU aqy jnrl skWqr rfj nfQ isMG ny vWK -vWK ibafnF ivc ikhf ik sRI azvfnI dy ivcfrf nUM zUMGfeI qWk vfcx qoN ibnF AunFH df asqIPf mMigaF jfxf jF ivroD kIqf jfxf srfsr nfjLfiejL hY | jgIr kOr qy bfdl muafPI mMgx : kuldIp isMG mMzIaihmdgVH: sRomxI akflI dl (a) dy XUQ ivMg aqy ijLlf iekfeI ny icqfvnI idWqI hY ik sRomxI kmytI pRDfn bIbI jgIr kor aqy akflI dl dy pRDfn sRI pRkfsL isMG bfdl ny bIqy idn afnMdpur sfihb ivKy isWK sLhIdf dI Xfd ivWc krvfey jfxvfly smfgm leI QF qy nf dy ky iswKf dI byaqbI krn leI jnqk qor qy muafPI nf mMgI qy pfrtI vWlo vWzy pWDr qy smGrsL suLrU kIqf jfvygf| XUQ ivMg dy komI jnrl skWqr kuldIp isMG kVvl aqy pfrtI dy ijLlf pRDfn jIq ismG afloarK ny dosL lgfieaf ik sRI bfdl dI sLih qy bIbI jfgIr kor ny sUby dy 42 PIsdI isWK sLrDflUaF nUM isrP ies gWl leI gurU GrF dy drsLnf qoN vFJy rWiKaf hY ikAuNik Auh sRI ismrnjIq isMG mfn dIaF Dfrimk mirafdf purx nIqIaF dI pflxf krdy hn | isWKf dI dusmx jmfq afr[aYs[aYs dIaF kiQq BVkfAU kfrvfeIaF leI qF AunFH ny gurduafiraF nUM pulIs CfAuxIaF ivWc qbdil kr idWqf pr AunFH hjLfrf isWK sLhIdF nUM sLrDFjlI Byt krn leI afigaf nhI idWqI ijMnFH ivc 1978 ivWc Kud s[bfdl aqy mrhUm sMq hrcMq isMG loNgovfl vlo lgfey DrmXuWD morcy dorfn sLhId hox vfly juJfrU isWK sLfml hn | myar df ieh ivdysIL dorf vI pihl vrgf hI rhygf luiDafxf :ngr ingm dy myar nfhr isMG igwl ny afpxy kYnyzf dory qoN vfps af ky sLihr nuM ivdysIL qknIkF nfl pRdusLx mukq bxfAux df dfavf qF kr idWqf hY pr AunFH vWlo ies qoN pihlF kIqy gey ivdysIL doiraF aqy ivdysIL myarF nfl hoeIaF mIitMgf dy nqIijaF bfry myar koeI Tos jvfb nhI dy sky| sRI igWl ny iek ivsyLs gWlbfq dorfn dWisaf ik kYnyzf dory ivc AunFH pitaflf jlMDr qy aMimRqsr dy myarF nfl AuQy cl rhy vftr aqy solzvsyt trINtmYNt plftF dI kfrgujFrI df jfiejLf ilaf aqy vfqfvrx nUM sfP suQrf rWKx leI bUqy lgfAux dI nvIN qknIk bfry vI jfxkfrI hfsl kIqI| ieMglYNz dy iswK afgU dsqfr sbMDI PrFsIsI aiDkfrIaF nUM imly jlMDr : PrFs srkfr ny ajy qWk dsqfr qy lfeI pfbMdI nhI htfeI| PrFs dy akflI afgU pUry jd ojihd kr rhy hn| ies sbMD ivc PrFs dy aiDkfrIaF nfl mIitMgf df islislf vI cl irhf hY | ipCly idnIH ieMglYNz qoN afey isWK afgUaF ny PrFsIsI aiDkfrIaF nfl mulfkfqF kIqIaF| sRomxI akflI dl dy nojvfn akflI afgU s[suKbIr isMG bfdl aYm [pI nfl PrFs dy akflI afgU s[iekbfl isMG BWtI 10 jUn nUM ieMglYNz ivc mulfkfq krngy| BfrI virMdr isMG pRDfn sRomxI akflI dl PrFs aqy jnrl skWqr s[iekbfl isMG BWtI vWlo pRys not anusfr ipCly mhIny PrFs dy AuWc aiDkfrIaF nfl 25-26 qy 27 meI nUM iqMn mIitMgf kIqIaF geIaF ikASuNik Bfrq qoN vPd kuJ aVcnF aqy smyN dI Gft krky ieh Gftf pUrf krn leI ieMglYNz qoN sulJy hoery isWK afgU gwlbfq krn vfsqy bulfey gey| ies vPd s[puryvfl dI agvfeI ivc AuQy puWjf| dusry vPd ivc s[surjIq isMG pnysr gurduafrf hfeI strIt smYiDk ,s[mohn isMG mfxkU pRDfn rfmgVHIaF isWK tYMpl zrbI aqy s[ lCmx isMG BMmrf brimMGm sLfiml sn\ bfbf rxjIq isMG aMbflf jy AuQy inWjI qor qy dsqfr df kys lV rhy hn,vI PrFs dy aiDkfrIaF nUM imly |s[mfn aqy s[BWtI anusfr Aukq mIitMgf df jo incoV inkldf hY ,Aus anusfr PrFs srkfr CotI dsqfr sjfky Poto kfgjLf qy lgvfAux leI sihmq ho jfvygI | ijvyN amrIkf ivc kysrI sjfAux AuprMq mWQf aqy kMn idKdy hn Auho ijhI dsqfr vflI Poto dI sihmqI iml skdI hY | cMzIgVH: sRomxI akflI dl dy pRDfn aqy pMjfb dy sfbkf muWK mMqrI pRkfsL isMG bfdl ny pMjfb dIaF sfrIaf rfjnIqk pfrtIaF nUM sRomxI kmytI vwlo drbfr sfihb kMplYks ivc sMn 1984’c hoey aprysLn bilAU stfr ivc mfry gey logF dI Xfd ibvc mInfr -ey -sLhIdf bxfAux dyu pRsqfv nUM lY ky icVy vfd ivvfd nUM qurMq Kqm krn dI apIl kIqI hY|AunFH ikhf ik ‘mYN pMjfb dI jnqf nUM ivsLvfs duafAuxf cfhUMdf hF ik akflI dl kdy vI koeI aijhI kfrvfeI nhI krygf,ijs nfl pMjfb df sLfqmeI vfqfvrn Krfb hovy| akflI dl pMjfb ivc sLfqI aqy afpsI BfeIcfrf bxfeI rWKx leI koeI vI kurbfnI dyx leI iqafr hY| AunFH ikhf ik akflI dl pMjfb ivc aWqvfd dy kfly dor nUM BuWilaf nhI hY |ies dor ivc agr sB qoN ijLafdf iksy pfrtI df nuksfn hoieaf hY qF Auh akflI dl hY | sfzy pRdfn sMq hrcMd isMG loNgovfl aWqvfdIaF dy hWQo mfry gey| Aus vyly dy sRomxI kmytI dy pRDfn gurcrn isMG tohVf qy vI jfnlyvf hmlf hoieaf ,ijs ivc Auh mrdy -mrdy bcy| iek hor akflI afgU jgdyv isMG qlvMzI qy vI jfnlyvf hmlf hoieaf| ies qoN ielfvf akflI aYm[pI BfeI sLimMdr isMG smyq bysLumfr akflIaF nUM afpxI jfn qoN hWQ Doxy pey| myN Kud hfly qk jyLz drjy dI isikEirtI leI GuMmdf hF |ies leI jy koeI khy ik akflI aWqvfdIaF nfl imly hoey sn aqy AunFH nUM sLih idMdy sn qF ieh gWl sWc qoN pry hovygI| sRI bfdl df kihxf sI ik iek pfsy qF aWqvfd dy dor ivc akflIaF nUM BfrI nuksfn AuTfAuxf ipaf aqy dUjy pfsy kFgrsIaF nUm kdI JrIt qk nhI afeI| AunFH ny ikhf ik akflI dl afpsI BfeIcfry ,sLfqI aqy aihMsf ivc ivsLvfs rWKdf hY | sWc qF ieh hY ik isWK Drm dI buinafd hI Drm inrpWKqf qy hY| gurbfxI df mfnvqf dy pRqI jo sMdysL hY,Auh hY srbWq df Blf | akflI afgU dy iwes ibafn dy nfl hI pMjfb ‘c ipCly kuJ smyN qoN drbfr sfihb kMplYks ivKy mInfr-ey -sLhIdf qfmIr krn dy pRsqfv nUM lY ky vD rhy qxfa ivc kmI afAuxI suLrU ho geI hY| sRI bfdl ny ieh vI sMkyq idqf ik akflI dl aqy sRomxI kmytI mInfr -ey sLhIdf dy kWl drbfr sfihb kMplYksivc nINh pwQr rWKy jfx dy pRogrfm qoN vI ipWCy ht rhI hY | idlcsp gWl ieh hY ik sRI bfdl aqy pMjfb dy rfjpfl jnrl aYs[ayP rozirgj drimafn kWl sLfm cMzIgVH ivKy rfj Bfn ivc mulfkfq hoeI,ijhVI lgfqfr aWDf GMtf cWlI| ies bYTk df koeI ibErf qF nhI imilaf pr ieh ikafs lgfey jf rhy hn ik mInfr-ey -sLhIdf qy vI ivcfr vtFdrf kIqf igaf| sRI bfdl ny ikhf ik drbfr sfihb kMplYks ivc aprysLn bilAU stfr dI brsI nUM GWlUGfrf idvs dy qor qy hr sfl mnfieaf jFdf irhf hY| ies sfl vI ies qrFH ho irhf hy|AunFH ikhf ik 6 jUn 1984 nUM gurpUrb sI ,ijs nUM mnfAux leI sYKVy sLrDflU ijMnFH ivc ihMdU,isWK ,eIsfeI drbfr sfihn mwQf tykx phuMcy hoey hn | pr ies kfrvfeI ivc mfry gey | mrn vfilaF ‘c KfVkUaF dI igxqI 20-25 qo ijLafdf nhI sI| ies leI ieh kihxf ik smfrk isrP AunfH dI Xfd ivc hI bxfieaf jfeygf,TIk nhI hY| ies qrFH dy smfrk pMjfb ivc ijQy ikqy vI GWlUGfry hoey,bxfey jfxgy| AunFH df ivcfr sI ik idWlI ivc isWK ivroDI dMigaF dI Xfd ivc vI smfrk bxnf cfhIdf hY | bIbI jgIr kor dy bygovfl zyry nUM sRLomxI kmytI aDIn ilafAux leI muihMm ivWZFgy : mfn lohgVH sfihb: sRomxI akflI dl (aMimRqsr) ny aYlfn kIqf hY ik 1984 dy sfkf nIlf qfrf dorfn sLhId hoey isMGf dI Xfd nUM smripq mnfey jf rhy GWlUGfrF hPLqy dI smfpqI qoN qurMq bfad sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dI pRDfn bIbI jgIr kor dy bygovfl siQq zyry aqy zyry dI smuWcI jfiedfd nUM sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dy aDIn ilafAux dI muihMm clfeI jfvygI| pfrtI dy komI pRDfn qy sfbkf lok sBf mNYbr ismrnjIq isMG mfn ny aWj ieQy ivsLfl iekWT vflI sLhIdI isWK knvYnsLn ivWc ikhf ik sfbkf muWK mMqrI pRkfsL isMG bfdl qoN sRomxI akflI dl df aqy bIbI jgIr kor qoN sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI df ‘KihVf CuzvfAux leI ‘axK’ vfly isWKf nUM nfl lY ky joLrdfr srgrmI kIqI jfvygI qy ieh aml Aus vyly qk jfrI rhygf jd qWk ieMnFH dovF ‘mokfpRsq afgUaF nuM isWK kom qoN KdyV nhI idWqf jFdf| sRI mfn ny DmkI idWqI ik AunFH srgrm vrkr bYgovfl dy zyry qy kbjLf krn leI iksy vI vyly afpxy qor qy AuWQy ‘Dfvf’ bol skdy hn |ies qoN pihlF 1984 dy sLhIdf dI Xfd ivWc sRI aKMz pfT dy Bog pfey gey aqy AyunFH nUM sLrDFjlIaF Byt kIqIaF geIaF | dmdmI tksfl dy muKI bfbf hrnfm isMG DuMmf ny ikhf ik sMq jrnYl isMG iBMzrfvfilaF nUM sLhId krfr dyx df ijhVf inrxf tksfl vWlo ilaf igaf hY Aus pRqI hux koeI ikMqU-pRMqU nhI hY aqy ies sbMD ‘c 6 jUn nUM sRI akfl qKLq sfihb qy sMqf dI sLhIdI sbMDI ardfs kIqI jfvygI| AunFH ikhf ik ies qo bfad tksfl dy muWK kyNdr cok mihqf ivKy iek vWzf smfgm krky pihlI vfr sMq jrnYl iBMzrfvfilaF df sLhIdI idhfVf mnfieaf jfvygf |ies moky qy hr iDr nUM ieWk mwq huMidaF dosL lfieaf ik mojUdf isWK isafsq qy KudgrjL qy isWK ivroDI Kymf BfrU ho igaf hY ijs nfl lMmy smyN qoN pMQ nUM Korf lfAux leI qfk ivc bYTIaF ‘gupq sLkqIaF ‘afpxy jlvy idKfAux lWgIaF hn| ies moky qy bolidaF ismrnjIq isMG mfn ny dosL lfieaf ik sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI qy kfbjL lokF ny sRI bfdl dI sLih qy idWK ivroDI jmfq rfsLtrI(afr[aYs[aYs) nUM qF gurduafrf ibBor sfihb ivWc isKlfeI kYNp lgfAux dI iejfjLq dy idWqI pr iswK sLhIdF nUM sLrDfjlI Byt krn vfsqy isWKf df gurduafiraF ivWc dfKlf bMd kr idWqf hY| AunFH ikhf ik GWt igxqIaF dI dusmx jmfq afr[aYs[aYs ny ies kYNp ivc nojvfnF nUM bMdUkF qy lfTIaF clfAyux dI isKlfeI idWqI hY ijhVI pMjfb dy amn nUM iksy vI vyly Kqry ivWc pf skdI hY| akflI nyqf ny ikhf ik sRI bfdl afpxy inWjI svfrQF dI purqI leI isWK isDFqF df hr Kyqr ivWc mjLfk Auzf rhy hn qy AunFH ny afpxy Auwpr drj hoey kiQq iBRstfcfr dy dosLf qoN bcfa leI pMjfb dy kFgrsI muWK mMqrI kYptn amirMdr isMG nfl ‘aMdrKfqy’sFJ pf leI hY|sRI mfn ny ikhf ik qlvMzI sfbo qoN bfad sRomxI kmytI ny AunFH dI pfrtI nUM afnMdpur sfihb ivKy vI sLhIdI smfgm leI jgfH dyx qoN ienkfr kr idWqf hY pr AunFH dy vrkr sLfqI qihq dmdmI tksfl dy hfl ivc sLhIdF nUM sLrDFjlIaF Byt krngy| pMjfb ivc aiqvfd PYlx sbMDI mIzIey dy kuJ ihWisaF ivc hoey pRcfr nUM byqukf krfr idMidaF sRI mfn ny ikhf ik jykr dysL dI eykqf qy aKMzqf nUM iksy pRkfr df koeI KLqrf hY qF Auh ihMdUqv dy gupq eyjMzy qoN hY|sRI mfn ny ikhf ik bfbrI msIq nUM Zfhux qy muslfmfnF ivruWD iPrkU nPrq PYlfAux vflf sKLs BfrqI jnqf pfrtI df pRDfn lfl ikRsLn azvfnI aWj muslmfnF dy dysL ivc sYr kr irhf hY aqy muslmfnf ny qF Aud df inroD nhI kIqf hY pr hux AunFH dI pfrtI pfiksqfn ivc vsdy isWKf nUM sunyhf idMdI hY ik Auh BfeI boqf isMG qy grjf isMGH vFg mYdfn ivWc inqrn qy sRI azvfnI nuUM kflIaf JMzIaF idKf ky afpxf ivroD drj krvfAux | Xfdgfr aiqvfdIaF dI nhI, sLhIdF dI hovygI: bfdl jlMDr: sRomxI akflI dl dy pRDfn pRkfsL isMG bfdl ny pMjfb dy muWK mMqrI kYptn amirMdr isNMG qy isWDf hmlf kridaF ikhf ik muWK mMqrI dy pMjfb dy aiqvfdIaF nfl guVyH sbMD rhy hn ijs dI imsfl muwK mMqrI dI kYnyzf PyrI dorfn AuQoN dy grmdlIaF dy kbjyL hyTly gurduafry ‘c jfx qoN imldI hY|sfbkf muWK mMqrI ny aWj ieQy gWlbfq kridaF srkfr vWlo sfkf nIlf qfrf dy sLhIdf dI Xfd ivc bxfeI jfx vflI Xfdgfr sbMDI vfvylf KVfH krn dI inKyDI kridaF ikhf ik sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI iekWly aiqvfdIaF dI Xfdgfr nhI bxf rhI sgoN sfkf nIlf qfrf dorfn sLhId hoey smuWcy isWKf ijMnFH ivc sLrDflU vI sLfiml hn,dI Xfdgfr bxf rhI hY|sRI bfdl ny ikhf ik aWj muWK mMqrI kYptn amirMdr isMG sfkf nIlf qfrf dy sLhIdf dI Xfd ivc bxfeI jfx vflI Xfdgfr df ivroD kr rhy hn jdoN ik 1984 ivc Kud AunFH nIlf qfrf aprysLn dy ivroD ‘c kFgrs pfrtI iqafg idWqI sI|akflI dl (a) dy pRDfn ismrnjIq isMG mfn qy muWK mMqrI nfl imly hox df dosL lfAuNidaF AunFH ikhf ik‘84 dy sLhIdf dI Xfdgfr df ivroD dovyN sFZU kr rhy hn,ijs qoN isWD huMdf hY ik ieh afpo ivc iGE-iKcVI hn|AunFH ikhf ik muwK mMqrI doglI nIqI qy cWl rhy hn| sRI bfdl ny ikhf ik sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI aiqvfdIaF dI Xfdgfr nhI bxf rhI| AunFH ikhf ik jdoN sfkf nIlf qfrf hoieaf sI AuNdy pMjvy pfqsLfh gurU arjn dyv jI df sLhIdI idhfVf dI aqy hjLfrf sLrDflU pMjvy pfqsLfh df sLhIdI idhfVf mnfAux leI drbfr sfihb phuMcy hoey hn aqy ieh sLrDflU BfrqI PojLf dIaF golIaF df isLkfr hoey aqy tYkF hyT ilVfey gey| AunFH ikhf ik sRomxI kmytI sfkf nIlf qfrf dy smuWcy sLhIdf dI Xfdgfr bxfAux jf rhI hY ijs sbMDI iksy nUM ieqrfjL nhI hoxf cfhIdf |akflI dl dy pRDfn ny ieh vI dosL lfieaf ik kYtpn amirMdr isMG dy KfilsqfnI aiqvfdIaF nfl guVyH sbMD rhyhn | AunFH ikhf ik ipCly idnIH jdo muWK mMqrI kYnyzf PyrI qy gey sn,AunFH kynyzf dy Aus gurduafry ivc jfx nUM qrjIh idqI ijQy grmdlIaF ny kbjLf kIqf hoieaf hY | AunFH ikhf ik sRomxI akflI dl iek Drm-inrpWK pfrtI hY aqy aiqvfd dI ivroDI ho jdoN ik kFgrs ny pMjfb ivc pihlF vI aiqvfd pYdf kIqf sI aqy hux vI pMjfb dI sLfqI BMg krn qy qulI hoeI hY | brfV smrQk sfbkf ivDfiek dI pqnI nUM PsfAux df Xqn rfeykot : rfeykot dy sfbkf kFgrsI ivDfiek inrml isMG mhMq dI pqnI rfjvMq kor ijhVI ik sQfnk aYs[zI[aYm dPqr ‘c’ klrk hY,ivruWD ivjIlYNs ivBfg dI tIm vWlo iBRstfcfr dy dos ‘c rMgy hWQI nf PVy jfx dy bfvjUd kys drj kIqy jfx ivruWD ijwQy sfry ivBfgF dy mulfjLmF ‘c BfrI ros hY,AuQy sfbkf ivDfiek ny ies nM kYptn srkfr dI jgmIq isMG brfV dy smrQkF nUM zrfAux DmkfAux dI sfijsL dWisaf hY |ieQy dWsxXog hY ik bIqy kWlH ivjIlYNs ivBfg dI tIm ny nirMdr isMG zI[aYs[pI dI agvfeI hyT iek ivakqI jsmyl cMd puWqt gurmyl cMd vfsI (mukqsr) dI isLkfieq qy Cfpf mfiraf hY |pRMqU ivjIlYs dI tIm mihlf klrk nUM rMgy hWQI nf PV skI aqy dPqr dy mulfjLmF vWlo kIqy sKLq ivroD kfrn ivjIlYNs tIm klrk nUM igRPqfr krky nhI iljf skI| sfbkf ivDfiek inrml isMG mhMq ny dosL lfieaf ik AunfH vWlo kFgrsI afgU jgmIq isMG brfV dI mdd krn aqy Ausdy hWk ivc ibafn dyx krky AusdI pqnI nUM iek sfijsL rc ky Psfieaf jf irhf hY| sfbkf ivDfiek dI pqnI ivruWD ivjIlYNs ivBfg vwlo kIqI geI ies kfrvfeI ny rfeykot dI rfjnIqI ‘c BfrI hlcl pYdf kr idWqI| sRomxI kmytI ‘mInfr -ey-sLhIdf’dI AusfrI krn leI idRVH cMzIgVH: sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI sfkf nIlf qfrf dy sLhIdF dI Xfdgfr ‘mInfr-ey-sLhIdf’ bxfAux dy PYsly qy pUrI qrFH kfiem hY| sRomxI kmytI vWlo sRI drbfr sfihb kMplYks Xfdgfr kfiem krn leI muZlIaF iqafrIaF mukMml kr leIaF geIaF hn aqy jUn mihny ivc hI ies Xfdgfr df pMj isMG sfihbfn vWlo nINh pWQr rWiKaf jfvygf| ijLkrXog hY ik sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dI aMiqRg kmytI vWlo ipCly mhIny dy aKIr ivc afnMdpur sfihb ivKy mIitMg krky sfkf nIlf qfrf dy sLhIdf dI Xfdgfr bxfAux df PYslf ilaf igaf sI| ies PYsly dy nfl hI pMjfb dy Dfrimk aqy rfjsI hlikaF ivc iek vfr iPr hlWcl mc geI| muWK mMqrI kYptn amirMdr isMG ny ies df sKq ivroD kIqf| akflI dl (aMimRqsr) vlo ikhf igaf ik sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI aqy akflI dl (bfdl) isafsI lfhf lYx leI ieh sfrf kuJ kr rhy hn| pMjfb dy izptI muwK mMqrI bIbI rfijMdr kor BWTl ny ikhf ik bygunfhF nUM mfrn vfilaF dI srkfr Xfdgfr nhI bxn dyvygI|ies dy nfl hI pMjfb ivc grm mfhol bxnf suLrU ho igaf aqy keI iDrF vlo iek dUjy qy lgfqfr dosL lfey jf rhy hn | pRfpq jfxkfrI anusfr sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI srkfr dy ivroD dy bfvjUd sRI drbfr sfihb kMplYks ivc sLhIdf dI Xfdgfr kfiem krn leI muZlIaF iqafrIaF mukMml krn leI sRomxI kmytI lIzrisLp dI bfkfiedf hmfieq kIqI hY aqy pfrtI lIzrisLp ny ikhf ik srkfr isWKf dy Dfrimk mfmilaF ivc dKl dy rhI hY | sRomxI kmytI ny sRI drbfr sfihb pirkrmf dy bfhr QF dI sLnfKq kIqI hY,ijQy ik ies Xfdgfr dI AusfrI kIqI jfvygI |sRomxI kmytI dy hlikaF df kihxf hY ik hmysLf vFg 6 jUn nUM pMjfb ivc GWlUGfrf idvs mnfieaf jfvygf|Aus idb gurduafiraF ivc aKMz pfT dy Bog pfey jfxgy aqy isMG sfihb kom dy nF sMdysL dyxgy| ies mhIny ivc hI isMG sfihbfn ies Xfdgfr df nINh pWQr rWKxgy| Xfdgfr dy nksyL mukMml krn leI afrkItYkt nfl mIitMgf kIqIaF jf rhIaF hn | sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dI pRDfn bIbI jgIr kor ny sMprk krn qy ikhf ik sRomxI kmytI qF sLhIdf df 300 sflf mnf rhI hY| AunFH ikhf ik isWK BfeIcfrf sLhIdf dI Xfdgfr kfiem krn df PYsly bfry KUsL hY| AunFH ikhf ik Auh hI lok sfkf nIlf qfrf dy sLhIdf dI Xfdgfr mnfAux df ivroD kr rhy hn ijhVy ik huc qwk aprysLn nIlf qfrf df muWl vWtdy rhy hn|AunHF ikhf ik Aus hmly ivc 15000 sLrDflU vI golIaF df isLkfr ho gey sn| ieMnFH sLhIdF nUM kox Bulf skdf hY| AunFH ikhf ik iksy sMsQf vWlo afey suJfa bfry ivcfr kIqf jfvygf pr sRomxI kmytI isWKf dy pRqIinS sMsQf hY aqy ies nUM PYslf lYx df aiDkfr hY| ies mfmly nUM aiqvfd nfl joV ky vyKx vfly qWQf nUM qroV mroV ky pysL kr rhy hh | bIbI jfgIr kor ny srkfr dy ivroD nUM rWD krdy hoey ikhf ik muwK mMqrI kYptn amirMdr isMG afp styjLfqy afKdy rhy hn ik AunFH ny sfkf nIlf qfrf dy ivroD ivc asqIPf idWqf sI| AunFH ikhf ik pihlF muwK mMqrI ies sfky df muWl vWtx leI boldy rhy | sRomxI kmytI vlo qF ies Xfdgfr qoN ielfvf pMjfb ivc hor ieiqhfsk QfvF qy vI sLhIdf dIaF XfdgfrF bxfeIaF jf rhIaF hn | KfVkU ibWtU qy gfmy nUM Aumr kYd jlMDr: sMbn 1986ivc luiDafxf ivKy hoey iek golIkFz ijs ivc iek puls aiDkfrI df puWqr mfiraf igaf sI aqy 4 hor jLKmI ho gey sn ,sbMDI cWl rhy mfmly df aMq kridaF jlMDr dI syLsLn kort ny ies kys ivc muK dosIL smJy jFdy sRomxI Kflsf dl dy prDfn BfeI dljIq isMG ibWtU aqy Aus dy sfQI gursLrn isMG gfmf nUM Aumr kYd dI sjLf suxfeI| kys sbMDI imlI jfxkfrI muqfbk 10 jUn 1986 nUM BfeI bflf jI cok luiDafxf ivKy vfpry iek golI kFz ijs ivc smyN dy aYs[aYs[pI sRI rfj ikRsLn bydI dy puWqr asoLk bydI dI moq ho geI sI aqy 4 hor jLKmI ho gey sn,moky dy gvfh aqy luiDafxf dy aslf vpfrI ivnod kumfr puWqr amrnfQ dI isLkfieq qy Qfxf zvIjLn nMbr 5 luiDafxf ivKy mfmlf nMbr 184 imqI 10[6[86 joLry Dfrf 302,307 afeI[pIsI tfzf dI Dfrf 3/4 aDIn kys drj kIqf igaf |BfeI ibWtU ny suprIm kort ivc iek drKfsq dy ky iensfP dy qkfjyL nUM muK rWKidaF kys nUM luiDafxf qoN trFsPr krn dI bynqI kIqI ijs qy suprIm kort dy hukmF nfl hI qkrIbn 6 mhIny pihlF ieh kys jlMDr ivKy sRI aYs[ky grg aYzIsLnl ijLlf aqy syLsn jWj dI adflq ivc trFsPr kIqf igaf sI ijs df zrfpIsn kridaF mfxXog adflq ny bIqI 2 meI nUM ibWtU aqy gfmf nUM dosIL krfr idWqf sI aqy sjLf dI mfqrf suxfeI| adflq ny dohF nUM Dfrf 302 aDIn Aumr kYd ,Dfrf 307 aDIn 7 sfl kYd ,Dfrf 307 aDIn 7 sfl aqy tfzf dI Dfrf 3/4 aDIn 10 sfl dI sjLf suxfeI| afr[aYs [aYs nUM gurduafiraF ‘c vfVn ivruWD mfn vlo cyqfvnI afnMdpur sfihb : akflI dl (a) dy pRDfn ismrnjIq isMG mfn ny aWj aYlfinaF ik sRomxI kmytI qy bfdl dl ny afr[aYs[aYs nUm iksy gurduafrf sfihb ivKy tryinMg krn dI afigaf idqI qF AunFH dIaF lWqf -bfhF BMn dyvFgy| sRI mfn dmdmI tksfl zyry ivc 1984 dy sLhIdF isMGf ,isMGxIaF dI Xfd ivc krvfeI geI kfnPrMs ivc sLfml hox qoNpihlF pWqrkfrF nfl gWlbfq kr rhy sn | ies moky AunFH dy nfl pfrtI dy jnrl skWqr s[crnjIq isMG luhfrf ,zf[hrijdr isMG jWKU aqy ijLlf ropV dy pRDfn Bfgf isMG sulqfnpur vI sn|AunFH ikhf ik ibBor sfihb ,ijQy mhfrfjf ny copeI sfihb dI rcnf kIqI,ivKy tryinMg leI bfdl qy bIbI jgIr kor ny afr[aYs[aYs vfilaF nUM jgfH idqI| ioes vfr qF AunFH cuWp kr ky hox idqI pr aWgo brdfsLq nhI kIqf jfvygf| AunFH ikhf ‘sfnUM pfiksqfn dy muslmfl nf smJ ilaf jfvy ijhVy ik Bfjpf pRDfn aYl[ky azvfnI nfl hWs Kyz rhy hn|AunFH dosL lgfieaf ik bIbI jfgIr kor ny gurduafrf pirvfr ivCoVf sfihb ivKy svf kroV rupey dI jLmIn hWVp leI hY | ieh pYsf inAUjILlYNz ivc lfieaf jf irhf hY ijQy Aus dy jvfeI qy DI jfky afey hn | AunFH ikhf ik jykr AunFH nUM 6 jUn nUM sRI akfl qKLq sfihb ivKy ardfs krn qoN roikaF igaf (ijs qrFH ik aWj qKLq sRI kysgVH sfihb ivKy ardfs krn qoN roikaf igaf ) qF auh drbfr sfihb dy bfhro hI ardfs krdyxgy| AunFH spsLt ikhf ik AunFH dI pfrtI jldI hI pMjfb ivc gurduafiraF nUM bfdl dy cuMgl ivco afjLfd krvfeygI| ijMnFH zyiraF dI sflfnf afmddn iek lWK qoN vD hY ,sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dy aDIn krn leI pfrtI muihMm ivZygI| sRI mfn ny ikhf ik sRomxI kmytI ny jo sLhIdf df mInfr bxfAux df aYlfn kIqf ieh bxnf nhI cfhIdf| cyqy rhy ik aWj sRomxI akflI dl (a)vWlo GWlUGfrf idvs mnfAux dy kIqy aYlfn qy sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI vWlo afpxI iksy vI qF qy ieh idvs mnfAux dI iejLfjq nf idqy jfx kr ky dovF iDrF ivc tkrfa hox df zr bx igaf sI,ijs nUM vyKdy hoey afnMdpur sfihb puls dy muKI s[jgdyv isMG sMDU vWlo krVy surWiKLaf pRbMD kIqy gey| qKLq sRI kysgVH sfihb dy afly -duafly anykF sInIar aPsr qy zMzfDrI puls aWj svyry qoN hI qfienfq kIqI hoeI sI|AuQy hI qKLq sfihb dy njLdIk puls vwlo klojL srkt kYmry vI lgfey gey sn qF jo hr afAux -jfx vfly qy ingrfnI rWKI jf sky|sRI mfn ny ikhf ik sRomxI kmytI dIaF coxF moky kYptn amirMdr isMG vWlo aMimRqsr ivc lfeI geI puls df bfdl qy bIbI jgIr kor ny ivroD kIqf sI pr hux ieh Kud AunFH ivruWD puls qfienfq krvf rhy hn| syvfdfr isWK kom zyrfvfd vWl ikAuN vWD rhI hY luiDafxf : lMby smyN qoN ieh mMg krdy af rhy sRomxI akflI dl (a)dy nyqfvF nUM afKrkfr ieh ibafn aKbfrF ‘c vI dfg idqf ik pMjfb dy zyry qy Kfskr bygovfl vflf zyrf sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dy aDIn ilaFdf jfvy| ieQy dWsxf Auicq hovygf ik ies zyry dI muWK syvfdfr sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dI pRDfn bIbI jgIr kor hY|kWl akflI dl (a) dy komI pRDfn s[ismrnjIq isMG mfn ny ijs qrIky nfl bygovfl smyq hor zyry sRomxI kmytI ‘c imlfAux dI mMg kIqI hY,Aus nfl isWK hlikaF ‘c iek nvIN crcf iCV geI hY | isWK hlikaF ny dWisaF ik pihlf mhMqf dy zyry qoN gurduafiraF df kbjLf isWK kom ny Cuzvfieaf sI pr ajy qk zyrfvfd ijAuN df ijAUN cldf af irhf hY|isWK hlikaF ‘c ies gWl qy vI icMqf hY ik pMjfb dy ijLafdfqr lok aWjkwlH zyiraF qy hor QfvF qy vDyry jFdy hn | ies df kfrn BfvyN sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI hI dWs skdI hY ikAuNik vDyry lokF df zyrfvfd vwl jfxf sRomxI kmytI dy kMmF‘c Gft nUM jnm idMdf hY |isWK hlikaF ny mMg kIqI hY ik jy sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dI pRDfn bIbI hI afpxy bygovfl vfly zyry nUM sRomxI kmytI dy hvfly kr dyvy qF hor pMjfb ivcfly zyry vI afpxy afp gWl kr skdy hn | isWK hlky ies gWl nUM ipCly smyN dyKdy af rhy hn,ijMnFH pRsfr qy pRcfr qoN isWKI df hixf cfhIdf sI |Enf nhI hoieaf|jdoNik hor vWK -vWK zyiraF ‘c Dfrimk smfgm dI lVI idno-idn vDdI jf rhI hY | sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dy mYNbr jQydfr blivMdr isMG bYNs ny zyryvfd qy puWCy svfl dy jvfb ivc ikhf ik ieh zyry Gr qy dukfnf hn | sfzI isWK kom iek vfr aMDivsLvfs ivc Ps ky ieMnFH zyiraF qwy jf rhI hY qy Auh smF bcfAux leI sLfml hoey hn sRI aKMz pfT dI kyvl ardfs hI AunFH dy nF dI kIqI jfvy ijs krky AunFH dy duK -drd dUr ho jfx|jQydfr bYNs ny ikhf ik isWK sMgqF kyvl gurU dI bfxI qy Qfxy nfl kI juVn | sRomxI kmytI dy mYNbr jQydfr avqfr isMGmWkV ny zyry bfry aprfD pWK dWsidaF ikhf ik ieh zyry jykr afpxy afp afl ieMzIaF gurduafrf aYkt dy aDIn af jfx qF iswKf dI sLrDf qy Drm dy pRsfr qy pRcfr ‘c hor vfDf ho skdf hy| hux dyKxf ieh hY ik ies qfjyL BKy mfmly qy zyiraf dy muKI kI ruK apnfAuNdy hn| pRdysL kFgrs dy punrgTn df mfmlf kuJ smyN leI hor ltkx dI sMBfvnf cMzIgVH : pMjfb pRdysL kFgrs dy punrgTn df mfmlf ajy kuJ hor smyN leI ltk jfx dI sMBfvnf hY ik ikAuNik kFgrs pRDfn sRImqI sonIaf gFDI ijMnFH nUM dysL Br dIaF pRdysL pRDfnF dI cox dy aiDkfr idWqy gey hn vWlo vWK -vWK pRdysL kFgrs kmytIaF sbMDI PYsly lYx leI ivcfr vtFdiraF df dor ajy suLrU hI nhI kIqf jf sikaf hflFik vWK vWK rfjF qoN af rhy kFgrs vPdF aqy kuJ coxvyN afgUaF dy ivcfr Auh jLrUr sux rhy hn | sUcnf anusfr ijMnfH rfjF ivc inkt BWivK ivc coxF afAux vflIaF hn AunFH rfjF dIaF kFgrs kmytIaF df punrgTn kFgrs pRDfn vWlo pUry soc ivcfr qoN bfad kIqy jfx dI sMBfvnf hY| lyikn pMjfb iek aijhf rfj hY ijQy afm coxF bhuq CyqI vI nhI af rhI lyikn bhuqIaF dUr vI nhI smJIaF jf skdIaF aqy kFgrs hfeI kmfn kuWJ kfrnF krky pMjfb vrgy rfj ivc pfrtI dI pkV nUM hor mjLbUq vI krnf cfhuMdI hY| AWuWc kFgrs sUqrF df kihxf hY ik kFgrs pRDfn sRImqI sonIaf gFDI qy mgrly kuJ smyN qoN pMjfb dI vfgzor iksy dilq afgU nMU dyx df ivcfr kfPI BfrU sI aqy ies mMqv leI kFgrs pRDfn vwlo kfPI hWd qWk sfbkf mMqrI s: smsyLr isMG dUlo dy hWk ivc PYslf leI bYTy sn lyikn mgrly kuJ smyN dorfn muwK mMqrI kYptn amirMdr isMG vwlo ijvyN s[dulo dy nFa dI ivroDqf kIqI geI hY aqy kuJ dUjy kFgrsI afgUaF vWlo s:dUlo sbMDI lokpfl vWlo lgfey gey dosLf aqy AunFH dy jfqI jIvn sbMDI cricaF nUM pRcfiraf igaf hY|Aus kfrn kFgrs pRDfn rfj leI koeI aijhf PYslf vI sLfied nf lYxf cfhux ijs | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||