AuntfrIE dI sMgq vloN pMcm pfqsLfh dy 400 sflf nMU smripq
ivMzsr gurUdafry qoN imsIsfgf gurduafry qwk 15 rojLf kIrqn
drbfrF dI lVI afrMB
ivMzsr:(sFJ svyrf) AuntfrIE iswK aYNz gurduafrf kONsl vloN
ivMzsr gurUduafry qo izksI roz gurduafrf sfihb qwk 15 rojLf
kIrqn drbfrF dI lVI bIqy aYqvfr nMU ivMzsr qoN sLurU kr
idwqI hY. ivMzsr ivKy BfeI avqfr isMG idwlI vfly, BfeI
gurpRIq isMG hjLUrI rfgI sRI drbfr sfihb aqy kQfvfck BfeI
ipRqpfl isMG, gurduafrf dUK invfrn sfihb vfilaF ny gurU arjn
sfihb jI dI sLhIdI bfry cfnxf pfieaf. iewk irport anusfr ies
kIrqn drbfr vyly ivMzsr gurduafrf sfihb ivKy sMgq df BfrI
iekwT sI. AuntfrIE Kflsf drbfr izksI roz gurduafrf sfihb qoN
vI sMgq iewk bws ivwc svfr ho ky ies kIrqn drbfr ivwc puwjI
sI. dupihr 12 vjy qoN 3 vjy qwk ivMzsr aqy iPr sLfm
nMU lMzn AuntfrIE ivKy kIrqn drbfr sjfey gey. ieh lVI 25 jUn
qwk AuntfrIE Kflsf drbfr izksI roz gurduafrf sfihb ivKy
puwjygI. somvfr 12 jUn nMU ikcnr ivKy BfeI blivMdr isMG
rMgIlf, BfeI avqfr isMG idwlI vfly aqy BfeI gurpRIq isMG
hjLUrI rfgI sRI drbfr sfihb vfly kIrqn rfhIN sMgq nMU inhfl
krngy.
18 jUn idn aYqvfr nMU hYimltn ivKy sLhIdI ngr kIrqn hovygf.

mYtro pMjfbI
sports klwb ny sIjLn df dUsrf kwp ijwiqaf
sLyry pMjfb
sports klwb vloN krvfieaf 11vF nYsLnl kbwzI kwp bysumfr
drsLkF dI gvfhI hyT inrivGn smfpq hoieaf
brYNptn:
pfvryz sYNtr dIaF grfAuNzF ivwc nvIN vhutI vFg blIcr lgf ky
sjfieaf styzIam aiq suhfvxy mOsm aqy bysumfr lokF dI mOjUdgI
ivwc afpxIaF inwgr pYVF Cwzdf 12 jUn 2006 idn aYqvfr sPlqfvF
pRfpq krdf sMpUrn hoieaf. kyvl isMG ny styjL qoN sMpUrnqf
ibafnidaF ikhf ik asIN sB pRmotrF, suportrF, spFsrF qy
drsLkF df aiq DMnvfd krdy hF ijMnF sfrf idn kVkdI Duwp ivwc
sfzf sfQ idwqf, ijs sdkf tUrnfmYNt nMU isKr dI sPlqf pRfpq
hoeI hY. ies tUrnfmYNt ivwc 12 kbwzI tImF ny Bfg ilaf. ieh
pihlI vfr hY ik iksy tUrnfmYNt qy 12 tImF afps ivwc iBVIaF
hox. ieh sbwb bIqy idnIN AuntfrIE kbwzI PYzrysLn dy duPfV
hox kfrx bixaf ik nvIN keI klbwF hoNd ivwc afeIaF. ienHF
nvIN klwbF coN pMjfb sports klwb ijsnMU blijMdr isMG, jIq
iswDU aqy suKivMdr isMG nwq vrigaF ny hoNd ivwc ilaFdf pihly
vrHy hI sYmI PfeInl dy mukfbilaF ivwc
lokF
dy dMd joVn vfly mukfbly dy rhI hY.
nYsLnl kbwzI kwp df pihlf
sYmIPfeInl mYc mYtro pMjfbI sports klwb aqy ieMtrnYsLnl
sports klwb drimafn aqy dUsrf pMjfb sports klwb aqy E[ky[zI[
sports klwb drimafn hoieaf. PlsrUp mYtro pMjfbI sports klwb
aqy E[ky[zI[ sports klwb dIaF tImF PfeInl ivwc afps ivwc
iBVn leI rih geIaF. ieh dovyN tImF lMmy smyN qoN afps ivwc
iBVdIaF af rhIaF hn aqy drsLk vI ienF dovyN tImF df afps
ivwc mYc vyK ky KusL huMdy hn ikAuNik ieh dovyN afps ivwc
myl KFdIaF tImF hn.
afiKr PfeInl mYc dI afvfjL pY
geIaF. pulIs ny pujIsLnF sMBfl leIaF, drsLkF nMU sfvDfn kr
idwqf igaf ik Auh afpxy QF qy bYT ky ijMnF mrjLI rOlf pf lYx
pr iksy ny vI grfAuNz ivwc nhIN afAuxf. sLyry pMjfb dy
vlMtIar vI cOks ho gey ikAuNik bhuqfq ivwc drsLk ienF donF
tImF nfl Bfvnfqimk qOr qy juVy hoey hn aqy AunHF dIaF Bfvnf
juVIaF hox sdkf Auh keI vfr ies
kFty
dI twkr ivwc Kud hI rYPrI vI bx jFdy hn aqy rYPrI vloN kIqy
PYsly nMU cYilMj krn leI stYNz qoN AuWqr ky mYdfn ivwc afAux
dI afdq qoN vI mjLbUr ho jFdy hn. rYPrI ny sItI mfr idwqI
aqy pihlI ryz mYtro dy ihwsy afeI. mYtro pMjfbI sports klwb
vwloN blivMdr isMG (kfkf kfrI-sfrI) suwKI aqy lfzI ryz qy sn
aqy sonI sunyq, BuafxI, ikMdf, bfj, iPMzI aqy Guwdf dy nfm
vrnxXog hn jdoN ik E[ky[zI[ ivwc supr stfr DfvI lwKf, sonU
jMp aqy qIrQ gfKl afid dy nfm vrnxXog hn. ieh mYc aYnf PwsvF
sI ik jdoN ryz pYNdI sI qF drsLk sfh DUh ky vyKdy sI. awDf
smF bIq jfx qwk mYtro pMjfbI sports klwb isrP 3-4 puafieMtF
dy lIz krdI sI pr ieh lIz mwD qoN bfad Kyz sLurU qoN bfad
Kqm ijhI huMdI jfpdI sI jdoN mYtro dy DfvIaF nMU jwPy lwgxy
sLurU ho gey. AuDroN mYtro dy jfPIaF ny vI jwPy lfAuxy sLurU
kr idwqy PlsrUp mYtro pMjfbI sports klwb 43-49 dy Prk nfl
mYc ijwq geI. ies mYc dy cotI dy DfvI suwKI aqy cotI dy jfPI
BuafxI GoisLq hoey. dyvyN iKzfrI mYtro pMjfbI sports klwb
leI Kyz rhy hn.
ies tUrnfmYNt ivwc kYnyzf dy
pRDfn mMqrI dy pfrlImYNtrI skwqr jysn kYnI, aYm[pI[ gurbKsL
isMG mwlI qoN ielfvf kbwzI dy bfbf bohV
dyvI
dieafl, ipMRsIpl srvx isMG, mIzIey coN sfJ svyrf dy mYnyijMg
sMpfdk suKimMdr isMG hMsrf aqy irportr bwbI mMzyr, pMjfbI
post qoN jgdIsL isMG gryvfl, rMglf pMjfb ryzIE qoN idlbfg
isMG cfvlf, ryzIE pMjfb qoN amrjIq isMG rfey, amrjIq isMG
sMGf, ryzIE qihlkf qoN guridafl isMG muMzI afid pRbMDkF vloN
ibafny gey. AuWGy vpfrI swjx, isMgfrf isMG mMz, avqfr isMG
imnhfs, rxjIq isMG duly, blivMdr isMG bYNs, mlkIq isMG
sYxI,bI[ky[ afto bfzI qoN gryvfl, msLhUr rIaltr sqnfm isMG
loty, gurdIsL isMG mFgt aqy ko awp afto bfzI qoN kuldIp isMG
gryvfl dy nfm vrnxXog hn. AUntfrIE Kflsf drbfr izksI roz
gurduafrf sfihb dy muwK syvfdfr jsjIq isMG Buwlr aqy EkvYWl
gurduafrf sfihb dy muwK syvfdfr sMsfr isMG rfey ny vI ies
tUrnfmYNt dI rOxk vDfeI. kul imlf ky ieh tUrnfmYNt gurmIq
isMG kfhloN, kyvl isMG, qfrI aqy hor mYNbrF dI sKq imhnq
sdkf byhwd sPl aqy inrivGn smfpq hoieaf.

dyÈF ivdyÈF qoN sRI qrn qfrn sfihb ivKy puwjx vflIaF sMgqF
leI irhfieÈ, lMgr aqy pfrikMg dy pRbMD mukMml
qrn qfrn 9 jUn:- sRI gurU arjn dyv jI dI 400 sflf ÈhIdI
ÈqfbdI ƒ smripq gurduafrf sRI drbfr sfihb qrn qfrn ivKy hox
vfly Dfrimk smfgmF ivc dyÈ-ivdyÈ qoN puwjx vflIaF sMgqF leI
ÈRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI vwloN irhfieÈ dy sfry pRbMD
mukMml kr ley gey hn. qrn qfrn Èihr aqy ies dy afly duafly
dy smUMh skUl kflË, mYirË pYls aqy srfvF ivc sMgqF dy Tihrn
leI Xog pRbMD mukMml kr ley gey hn aqy afAux vflIaF sMgqF
sRI gurU arjn dyv invfs (srF), qrn qfrn ivKy sQfipq kIqy gey
dPqr ÈqfbdIaF ivKy phuMc ky irhfieÈ leI kmry lY skdIaF hn.
ies sbMDI sR[myjr isMG rtOl mIq skwqr ÈqfbdIaF ny jfxkfrI
pwqrkfrF ƒ idwqI. AunHF ieh vI ikhf ik dyÈF ivdyÈF qoN afAux
vfly XfqrUaF leI lMgr aqy gwzIaF motrF afid leI pfrikMg dy
pRbMD vI iblkul mukMml kr ley gey hn qy XfqrUaF dI shUlq leI
Èihr dy vwK vwK QfvF qy do hËfr dy krIb afrËI tfielYt/bfQrUm
afid bxf idwqy gey hn.

iqMn roËf KflsfeI Kyz myly df AudGftn sR:suKdyv isMG ZINzsf
ny kIqf
qrnqfrn:( sFJ svyrf ) 12 jUn:- ÈRomxI gu:pR:kmytI ny PYslf
ilaf ik hr sfl 50 lwK rupey dI rfÈI KflsfeI KyzF `qy Krc
kIqI jfvygI qF jo pUrn rUp ivwc iswK sjy iKzfrIaF ƒ hor
vDyry AuqÈfh iml sky aqy iswK pirvfrF ivwc afey idn vwD rhy
piqwqpuxy dy ruJfn ƒ roikaf jf sky. ieh pRgtfvf sR:suKdyv
isMG ZINzsf sfbkf kyNdrI Kyz mMqrI ny awj sQfnk ksby ivwc
siQq mhfrfjf rxjIq isMG pbilk skUl ivKy ÈRomxI gu:pR:kmytI
vwloN afXoijq iqMn roËf KflsfeI Kyz myly df AudGftn krn qoN
bfad kIqf. sRI ZINzsf ny ikhf ik pUrn gurisK iKzfrIaF dIaF
inrol vwKrIaF tImF bxf ky vwKry mYc krvfey jfxgy aqy avwl
afAux vfly iKzfrIaF ƒ vKry qOr `qy snmfnq kIqf jfvygf. sRI
ZINzsf ny ikhf ik dyÈ ivdyÈ ivcly Auc-kotI dy pUrn iswKI
srUp vfly iKzfrIaF ƒ snmfnq kIqf jfvygf.
AudGftnI smfroh dy ivÈyÈ mihmfn sR:qrlocn isMG sfbkf cyarmYn
Gwt-igxqI kimÈn ny ÈRomxI kmytI dy pRDfn jQy:avqfr isMG,
skwqr dlmyG isMG aqy smuwcI tIm ƒ mubfrkbfd idwqI, ijnHF
KflsfeI Kyz mylf afXoijq krn df Auprflf kIqf hY. AunHF suJfa
idwqf ik nrol rUp ivwc AuiswK AulMipk KyzF” krvfeIaF jfxIaF
cfhIdIaF hn, ijs ivwc ivÈv pwDr dy sfry iKzfrIaF ƒ Èfml kIqf
jfvy. AunHF ikhf ik pgVI iswKF dI Èfn hY aqy sfzf hr QF `qy
mfx-siqkfr ivwc vfDf krdI hY. awj dy KflsfeI Kyz myly df ÈuB
afrMB skUl dIaF bwcIaF ny Audyih iÈvf br mohY iehY” Èbd
gfien krky kIqf. AuprMq sR: suKdyv isMG ZINzsf aqy sR:qrlocn
isMG ny KflsfeI ZMzf lihrfieaf. JMzf lihrfAux qoN AuprMq
bhuq hI Èfndfr iswKI isDFqF nfl pRpwk mfrc-pfs hoieaf, ijs
ivwc inhMg bfbf ibwDI cMd dwl dy inhMg isMG, Kflsf
sInI:sYkMz: skUl bIV sfihb, gurU nfnk kflj btflf, gurU nfnk
kflj mogf, Kflsf kflj gVdIvflf, gurU goibMd isMG qRY-ÈqfbdI
kflj aMimRqsr, mfqf gujrI kflj PqihgVH sfihb, gurU kfÈI
ieMstIicAUt dmdmf sfihb qlvMzI sfbHo, bIr Kflsf gqkf pfrtI,
ÈhId iswK imÈnrI kflj aMimRqsr, sRI gurU nfnk grlË
sInI[sYkM:skUl aMimRqsr, Kflsf kflj bdovfl afid qoN pUrn
iswK ividafrQIaF aqy iKzfrIaF ny ÈmUlIaq kIqI. ÈRomxI
gu:pR:kmytI dy skwqr sR:dlmyG isMG ny mihmfnF aqy iKzfrIaF ƒ
jI afieaF kihMidaF iqMn idn clx vfly KflsfeI Kyz myly dI
ivsQfr sihq rUp-ryKf vI dwsI. ies mOky muwK mihmfn sRI
ZINzsf ny pihly idn df kbwzI mYc gurU nfnk kflj mogf aqy
ieMtrnYÈl klwb ropV vI afrMB krvfieaf. ies KflsfeI Kyz myly
ivwc sR:hrmIq isMG sMDU aYm[aYl[ey[, sR:suKivMdr isMG iswDU,
sR:suKivMdr isMG Jbfl dovyN mYNbr ÈRomxI kmytI, sR:ajypfl
isMG mIrfkot, zf[kyvl isMG, ipRM: blivMdr isMG, ipR:prmjIq
kOr Buwlr, kbwzI dy ieMtrnYÈnl kumYNtr sRI koCV jI, sR:avqfr
isMG gqkf koc pMjfbI XUnIvristI pitaflf, sR:guirMdr isMG
lohy vfly, sR:hrdyv isMG gFDI, sR:crnjIq isMG Kflsf,
sR:mihMdr isMG ipRMs pRDfn istIjn kOÈl, sR:myjr isMG rtOl
mIq skwqr ÈqfbdIaF, sR:skwqr isMG Èhfbpurf, sR:gurdIp isMG
mYnyjr sRI drbfr sfihb qrnqfrn, sR:idlbfg isMG aqy hor mhfn
sKÈIaqF ies mOky hfËr sn. ies mOky styj sMcfln sR:ibkRmjIq
isMG aqy ipRMsIpl blivMdr isMG ny bfKUbI inBfeI.

vwK-vwK QfvF qoN Cy ngr kIrqn qrn qfrn sfihb puwjy
qrnqfrn: ( sFJ svyrf ) 12 jUn:- pMcm pfqÈfh sRI gurU arjn
dyv jI dy ÈhIdI idhfVy ƒ smripq 400 sflf ÈqfbdI ƒ smripq roj
hI hËfrF dI igxqI ivwc sMgqF sRI drbfr sfihb qrn qfrn ivKy
hfËrI Br rhIaF hn.
awj vI sMgqF ngr kIrqn
dy rUp ivwc vwK-vwK QfvF qoN qrn qfrn sfihb puwjIaF. awj
puwjx vfly ngr kIrqnF ivwc civMzf dyvI, kwQUnMgl qoN iek
ivÈfl ngr kIrqn pMj ipafiraF dI agvfeI hyT sRI gurU gRMQ
sfihb dI Cqr-Cfieaf hyT sR: svrnjIq isMG kurflIaF dy ivÈyÈ
Auprfly sdkf eyQy puwjf. ienHF nfl blbIr isMG srpMc, hrBjn
isMG, svrn isMG, bfbf swjx isMG byr sfihb vfly, bfbf ajYb
isMG, jspfl isMG, svrn isMG Aucycy qOr `qy Èfml hoey. iesy
qrHF iek alOikk ngr kIrqn ipMz qfrfgVH jMizaflf gurU qoN
sYNkVy sMgqF smyq ieQy phuMicaf. ies ngr kIrqn ƒ crn isMG,
suwKf isMG, rijMdr isMG, gurdyv isMG dy ivÈyÈ Auprfly sdkf
ilaFdf igaf. joDpur qy inky rpflF qoN iek ivÈyÈ ngr kIrqn
zyrf bfbf kuwlf isMG qoN bfbf Bjn isMG, bfbf svrn isMG dy
Auprfly sdkf ieQy ilaFdf igaf. inAU pRqfp ngr sI blfk ivKy
gu: mfqf gujrI jI aMimRqsr qoN ngr kIrqn ƒ bfbf pRihlfd
isMG, bfbf suKbIr isMG, bIbI ieMdrjIq kOr dy ivÈyÈ sihXog qy
Auprfly sdkf qrn qfrn sfihb puwijaf. iesy qrHF ipMz TwTIaF
Kurd qoN iek ivÈfl ngr kIrqn sR:KuÈivMdr isMG jI BftIaf
mYNbr ÈRomxI kmytI dy ivÈyÈ Auprfly sdkf ieQy puwjf. ienHF
nfl sR:jgIr isMG, sR:mUrqf isMG jI , sR:surjIq isMG burj
pUhlf, bfbf mihMdr isMG jI TwTf, bfbf rqn isMG Aucycy qOr
`qy nfl phuMcy. ienHF ngr kIrqnF ƒ jI aieaF kihx vfilaF ivwc
sR:myjr isMG rtOl mIq skwqr ÈqfbdIaF, sR:hrBjn isMG mnfvF,
sR:myjr isMG suprvfeIËr, sR:idlbfg isMG aYzI[mYnyjr sRI
drbfr sfihb hfËr sn.

400 sflf nMU smripq KflseI KyzF df AudGftn
qrn qfrn: awj imqI 12-6-2006 ƒ sRI gurU arjn dyv jI dy 400
sflf ÈhIdI idhfVy ƒ smripq Kyz Auqsv dI KflsfeI Èfn-ÈOkq aqy
jlO anusfr mhfrfjf rxjIq isMG pbilk skUl,qrn qfrn ivKy s[
suKdyv isMG jI ZINzsf sfbkf rsfiex aqy Kfd mMqrI, Bfrq srkfr
ny AudGftn kIqf. awj svyr qoN hI dUr-dUr qoN sMgqF skUl dy
kYNps ivc iekwqr ho rhIaF sn. skUl df sfrf kYNps JMizaF nfl
sjfieaf igaf .
muwK mihmfn s[ suKdyv
isMG jI ZINzsf aqy smfgm dy ivÈyÈ mihmfn s[ qrlocn isMG jI
sfbkf cyanmYn-mfeInfrtI kimÈn aqy mOjUdf mYNbr rfj sBf df
svfgq skUl dy myn gyt 'qy s[ dlmyG isMG jI skwqr ÈRomxI
gu:pR:kmytI s[ hrmIq isMG jI aYm[aYl[ey[,qrn qfrn, s[
suKivMdr isMG jI pwtI aMiqRMg mYNbr ÈRomxI gu:pR:kmytI, s[
suKivMdr isMG jI Jbfl mYNbr,ÈRomxI gu:pR:kmytI, bIbI hrbMs
kOr jI nOÈihrf pMnUaF mYNbr ÈRomxI gu:pR:kmytI aqy ÈRomxI
gu:pR:kmytI dy pRbMD aDIn vwK-vwK skUlF aqy kfljF dy
ipRMsIpl sfihbfn, bIbI prmjIq kOr jI Buwlr ipRMsIpl, mhfrfjf
rxjIq isMG pbilk skUl,qrn qfrn aqy ielfky dIaF hor pRmuwK
sÉÈIaqF ny buky pyÈ krky aqy hfr pf ky muwK mihmfn df svfgq
kIqf.
muwK mihmfn aqy ivÈyÈ
mihmfn dI agvfeI sRI gurU rfmdfs sI:sY:skUl,ÈRI aMimRqsr aqy
gurU nfnk grlË sI:sY:skUl,sRI aMimRqsr dy bYNz ny kIqI aqy
pMzfl ivc jlUs dy rUp ivc muwK mihmfn ƒ ilaFdf igaf .ÈRomxI
gu:pR:kmytI dy qkrIbn 15 kfljF aqy 10 skUlF dy kMtIjYNts qoN
ielfvf KflsfeI Kyz Auqsv ivc Bfg lY rhIaF gwqky dIaF tImF
aqy bfb ibDI cMd inhMg dl dy GoiVaF ny vI mfrc pfst ivc Bfg
ilaf.
smfgm dI ÈrUafq myËbfn skUl dy ividafrQIaF vloN sbd Audyih
isvf br moh iehY” dy nfl kIqI geI. AuprMq s[ dlmyG isMG
skwqr, ÈRomxI gu:pR:kmytI ny muwK mihmfn, ivÈyÈ mihmfn aqy
hor ies smfgm ivc Bfg lYx afey mihmfnF ƒ jI afieaF afiKaf.
AuhnF dwisaf ik ÈRomxI gu:pR:kmytI afpxy aDIn cwl rhy skUlF
aqy kfljF dy ividafrQIaF leI KyzF dy ivÈyÈ pRbMD kr rhI hY.
ies mMqv ƒ muwK rwKdy hoey pMj sfl pihlF KflsfeI Kyz mukfbly
ÈurU krvfey gey, ijs ivc iswK ividafrQIaF ƒ awlg-2 aYQlYitks
aqy KyzF ivc Bfg lYx leI pRyirq kIqf jFdf hY . AuhnF ieh vI
dwisaf ik ÈRomxI gu:pR:kmytI vloN ies mMqv leI iqMn kfljF
ivc hfkI (lVky), hfkI (lVkIaF) aqy kbwzI dy sports ivMg
sQfipq kIqy gey hn aqy ies dy bhuq sfrQk nqIjy sfhmxy afey
hn. s[ qrlocn isMG sfbkf cyarmYn Gwt igxqI kimÈn aqy mYNbr
rfj sBf df ivÈyÈ snmfn kIqff igaf. s[ suKdyv isMG jI ZINzsf
vloN AuhnF ƒ duÈflf aqy ivÈyÈ snmfn icMn dy ky AuhnF dI hux
qwk iswKI pRqI Xogdfn ƒ muwK rwKdy hoey ÈRomxI gu:pR:kmytI
vloN snmfnq kIqf igaf . ies mOky qy boldy hoey s[ qrlocn
isMG jI ny ÈRomxI gu:pR:kmytI vwloN sRI gurU arjn dyv jI dy
400 sflf ÈhIdI idhfVy ƒ smripq KflsfeI Kyz Auqsv df afXojn
krn leI mubfrkbfd idwqI. AunHF disaf ik 1956 qoN KyzF nfl
iswDy qOr qy juVy hoey hn aqy rom ivc pihlI vfrI s[ imlKf
isMG dI 400 mItr dOV ivc pRfpqI ny smuwcI dunIaF ivc iswKF
df nfm roÈn kIqf.kyvl KyzF rfhIN hI iswKI ivc rol mfzl pYdf
kIqy jf skdy hn aqy ÈRomxI gu:pR:kmytI df ieh Auprflf ies
idÈf vwl ÈlfGfXog AuWdm hY.
smfgm dy muwK mihmfn s[
suKdyv isMG jI ZINzsf ny iKzfrIaF aqy drÈkF ƒ sMboDn krdy
hoey jQydfr avqfr isMG pRDfn, ÈRomxI gu:pR:kmytI aqy s[
pRkfÈ isMG jI bfdl pRDfn, ÈRomxI akflI dwl df sRI gurU arjn
dyv jI dy 400 sflf ÈhIdI idhfVy sbMDI AulIky gey pRogrfmF dI
BrpUr ÈlfGf kIqI aqy piqq-puxy vwl vwD rhI iswK pnIrI ƒ Twl
pfAux aqy iswK nOjvfnF aqy ividafrQIaF ivc KyzF rfhIN iswKI
sbMDI pRpwk krn dy kfrgr XqnF df suafgq kIqf. KflsfeI Kyz
Auqsv ƒ KflsfeI pRMprfvF aqy Èfno-ÈOkq anusfr mnfAux leI
AuhnF s[ dlmyG isMG skwqr, ÈRomxI gu:pR:kmytI aqy ÈRomxI
gu:pR:kmytI dy XqnF slfihaf.
pMjvy pfqÈfh jI dI Èhfdq
ƒ Xfd krdy hoey AuhnF nOjvfnf ƒ pRyrnf kIqI ik iswKI asUlF
aqy iswKI srUp ƒ brrkfr rwKx leI jo pMjvyN pfqÈfh jI ny
Èhfdq idwqI, Auh qF hI pRvfn cVH skdI hY jykr hr iswK pirvfr
gurU sihbfn dI mohr Bfv kysF dI sFB-sMBfl kry aqy dunIaF ivc
lok syvf krdy hoey iswKI df mfx aqy Èfn AuWcI kry. AuhnF
dwisaf ik ies smfgm ivc aMqr-rfÈtrI pwDr qy nfmxf Kwtx vfly
iswK iKzfrIaF ƒ ivÈyÈ snmfn kIqf jfvygf aqy ÈRomxI
gu:pR:kmytI dy aDIn cwl rhy skUlF aqy kfljF dy iKzfrIaF dI
ivÈyÈ hOslf-aPËfeI kIqI jfvygI.
s[ qrlocn isMG sfbkf
cyarmYn Gwt igxqI kimÈn dIaF pRfpqIaF df iËkr krdy hoey AunF
ikhf ik sMsfr dy iksy kony ivc jdoN kdy iswKI df inrfdr
hoieaf qF sR[ qrlocn isMG jo Gwt igxqI kimÈn dy pihly iswK
cyarmYn hoey hn ny inzrqf aqy bybfkqf nfl avfj AuTfeI aqy
iswK srUp, iswK isDFq Drm aqy iPlfsPI bfry rfÈtrI aqy
aMqr-rfÈtrI pwDr 'qy srkfrF aqy dUjy DrmF dy lokF ƒ sucyq
kIqf.AuhnF ny KflsfeI Kyz Auqsv pRbMD kmytI df ivsyÈ DMnvfd
kIqf ijhnF dy ingr Xogdfn sdkf awj df Kyz Auqsv sMBv ho
sikaf.
ies qoN pihlF AudGftn smfroh smyN ÈbdF aqy ngfry dI DunI ivc
JMzf lihrfAux dI rsm adf kIqI geI aqy alwg-alwg kfljF aqy
skUlF qoN afey ividafrQIaF dIaF tukVIaF qy gqwkf pfrtIaF dy
mfrc pfst dI slfmI leI . mfrc pfst smyN gqwkf pfrtIaF ny
kVkdI Duwp ivc afpxI klf dy jOhr ivKfey aqy styË qy bYTy
mihmfn aqy drÈkF ƒ kIilaf.
ieh Kyz mylf iqMn idn imqI 12 qo 14 jUn,2006 qIk clygf. ies
ivc kbwzI, gwqkf, vflIvfl, kuÈqIaF qy nyjy bfjI dy mukfbly
hoxgy.imqI 14-6-06 ƒ s[ pRkfÈ isMG jI bfdl pRDfn ÈRomxI
akflI dl smfpn smfroh dy muwK mihmfn hoxgy.14 jUn 2006 ƒ Èfm
dy smfgm smyN pMjfb aqy pfiksqfn dIaF kwbzI tImF ivckfr mYc
hovygf.ies smfgm ivc isMG sfihb s[ joigMdr isMG jI
vydFqI,jQydfr sRI akfl qÉq sfihb,sRI aMimRqsr qoN ielfvf
jQydfr avqfr isMG pRDfn ÈRomxI gu:pR:kmytI,s[ pRgt isMG
zfierYktr sports pMjfb, s[ krqfr isMG rusqm-ey-ihMd aqy hor
pRmuwK sÉÈIaqF, aYm[pIË, aYm[aYl[eyË aqy mYNbr sfihbfn,
ÈRomxI gu:pR:kmytI qoN ielfvf sMgqF aqy nOjvfn Bfg lYxgy.

sRI akfl qÉq ‘qy hoey smfgm dOrfn kOmI aËfdI dy nfary gUMjy
aMimRqsr: jUn ‘84 dy ieiqhfsk GwlUDfry dI 22vIN brsI mOky
ijwQy dunIaf Br ivc vsdy iswKF ny sfky dy ÈhIdF ƒ ÈrDFjlI
Byt kIqI AuQy aMimRqsr ivc sRI akfl qKq sfihb ivKy hoey muwK
smfgm ivc kuJ pMQk vrkrF ny iek sMkyqk kfrvfeI vjoN iswKF dI
kOmI aËfdI dy nfary lgfey. dunIaf dy hor ihwisaF ivc vI iswK
kfrkunF ny ies mOky iswKF dI afËfdI dy iKafl ƒ bulMd kridaF
Kfilsqfn dy hwk ivc nfary lgfAuNidaF iswKF dy ros aqy AunF
dIaF ieiqhfsk akFiKafvF df ieËhfr kIqf. aMimRqsr qoN pRfpq
irportF muqfbk ies mOky muK smfgm sRI akfl qKq sfihb ivKy
hoieaf. GwlUGfry dI Xfd ivc afKMz pfT dy Bog smfgm dOrfn iek
pfsy pMQk isafsqdfnF ny apxy apxy ivcfr rwKy, dUjy pfsy sR
ismrnjIq isMG mfn nfl sbMDq akflI vrkrF ny smfgm ƒ Kfilsqfn
dy nfairaF nfl gUMjf idwqf. ÈRRomxI akflI dl aMimRqsr dy
afgUaF aqy kuJ hor nOjvfnF ny ‘Kfilsqfn iËMdfbfd‘ aqy ‘iswK
kOm dI kI mMg-aËfdI, aËfdI, aËfdI ‘ dy nfary vI lfey. sRI
akfl qÉq sfihb ivKy juVIaF sMgqF dy ivÈfl iekwT ƒ sMboDn
kridaF sRI akfl qÉq sfihb dy jQydfr igafnI joigMdr isMG
vydFqI ny ikhf ik jUn 1984 dy GwlUGfry dy ÈhIdF ƒ siqkfr aqy
swcI ÈrDFjlI iehI hovygI ik iswK bwicaF ivc niÈaF aqy
piqqpuxy dI vD rhI ibmfrI ƒ TwlH pfeI jfvy, gurbfxI sbMDI
Drm doKIaF vwloN pfey jf rhy Brm-BulyiKaF dIaF sfiËÈF ƒ
pCfiVaf jfey aqy iswKI-isDFqF qy mfx-mrXfdf ƒ Zfh lfAux dIaF
sfiËÈF bfry pMQ sucyq hovy. AunHF ieh vI ikhf ik iswK
ieiqhfs ƒ qoV-mroV ky glq mnsUibaF nfl pyÈ kIqf jf irhf hY,
ies bfry vI sfvDfn hox dI loV hY. AunHF ies sbMDI sfriQk
Auprfly krn dI loV ‘qy Ëor idwqf. jQydfr vydFqI ny ies mOky
jfrI kIqy sMdyÈ ivc smUh iswK pMQ ƒ inwjI rMjÈF qoN AuWpr
AuWT ky aqy afpsI mqByd Bulf ky ieiqhfsk ÈqfbdIaF iekwTy
mnfAux leI apIl kIqI. AunHF ikhf ik iehI smUh ÈhIdF ƒ
swcI-suwcI ÈrDFjlI hovygI. AunHF ikhf ik 22 sfl pihlF awj dy
hI idn sRI hirmMdr sfihb aqy hor gurUDfmF ivKy vfpiraf ieh
mMdBfgf kfrnfmf, ijs ivc sRI hirmMdr sfihb ivKy msUm bwicaF,
bygunfh aOrqF qy ÈrDflUaF ƒ kql kr idwqf igaf sI, sRI akfl
qÉq sfihb dy pfvn asQfn ƒ mlIaf myt kIqf igaf, dI kOVI Xfd
iswK kOm dI mfniskqf ƒ hmyÈf JMjoVdI rhygI. AunHF ikhf ik
iswK kOm ies sfky dI Xfd ƒ kdy vI Bulf nhIN skdI. ies qoN
pihlF sjy dIvfn ivc swcKMz sRI hirmMdr sfihb dy hËUrI rfgI
BfeI nirMdr isMG bnfrs vfilaF ny ielfhI bfxI df kIrqn kIqf.
ies mOky ardfs qKq sRI kysgVH sfihb dy jQydfr igafnI qrlocn
isMG ny kIqI aqy hukmnfmf swcKMz sRI hirmMdr sfihb hYWz
gRMQI igafnI gurbcn isMG ny ilaf.
ieh sMKyp smfgm ijvyN hI Kqm hoieaf qF ÈRomxI
akflI dl aMimRqsr dy pRDfn s: ismrnjIq isMG mfn qy hor afgU
aqy vrkr akfl qÉq qoN hyTF afey, qF AunHF Kfilsqfn iËMdfbfd,
bfdl murdfbfd afid nfary lfey. kuJ nOjvfnF ny Kfilsqfn
iËMdfbfd dy Coty ieÈiqhfr vI lihrfey, AuprMq sRI akfl qÉq
sfihb dy snmuK bYTIaF sMgqF ƒ sMboDn kridaF s: ismrnjIq isMG
mfn ny mOjUdf srkfrF ‘qy iswK kOm nfl ivqkry df doÈ lfieaf.
AunHF ikhf ik tfzf ijhf kfƒn isrP iswKF leI hI vriqaf igaf
hY. AunHF doÈ lfieaf ik kyNdrI eyjMsIaF muV iswKF ƒ mrvfAux
leI srgrm hoeIaF peIaF hn. AunHF s: bfdl smyq kuJ hor iswK
afgUaF ‘qy akfl qÉq sfihb ivKy shuM cuwk ky Kfilsqfn dy
muwdy qoN ipwØCy htx df doÈ lfieaf. AunHF ieh vI doÈ lfieaf
ik ienHF iswK afgUaF ny 1973 df afnMdpur sfihb df mqf vI rwd
kr idwqf hY. ies mOky AunHF hfËr sMgq ƒ afnMdpur sfihb dy
mqy ƒ surjIq krn aqy kFgrs qy Bfjpf ƒ sihXog nf dyx sbMDI
mqf jYkfry lgvf ky qy hwQ KVHy krvf ky pfs kIqf. sR pRkfÈ
isMG bfdl ny ikhf ik kuJ muwTI Br lok mfhOl ƒ ivgfVnf
cfhuMdy hn. AunF kol lokF df bhuqf huMgfrf nhIN hY, pr
isafsI lfB lYx leI aijhf kr rhy hn. aYs[jI[pI[sI[ dy muKI
avqfr isMG mwkV aqy hor kuJ afgUaF ny GwlUGfrf idvs mOky sRI
akfl qKq sfihb ivKy pMQ dI cVdIklHf leI ardfs kIqI.

vrlz iswK afrgynfeIjysLn ny jUn 1984 dy sLhIdF nMU Xfd kIqf
igaf
brYNptn:(sFJ svyrf) 22 sfl pihlF sRI drbfr sfihb Aupr Bfrq
srkfr vloN kIqy gey POjLI hmly dOrfn sLhId ho cuwky smUh
sLhIdF dI Xfd ivwc bIqy hPqy sfrI dunIaF ivwc sLhIdI smfgm
hoey. vrlz iswK afrgynfeIjysLn vloN kYnyzf dI pfrlImYNt dy
vYst blfk ivwc 1 jUn idn vIrvfr nMU pRBfvsLflI smfgm krvfey
gey ijQy kYnyzf dy ieMmIgRysLn mMqrI mONtI solbrg, pRDfn
mMqrI stIPn hfrpr dy inwjI skwqr jysn kYnI qoN ielfvf anykF
aYm[pIjL, sYnytr aqy amrIkf dI aYNbYsI dy numfieMdy puwjy.
sMsQf dy sInIar mYNbr igafn isMG sMDU, ieMtrnYsLnl pRDfn rfm
rGbIr isMG cfhl, nYsLnl pRDfn gurpRIq isMG bwl, AuntfrIE dy
vI[pI[ sqnfm isMG vfGf aqy sfbkf nYsLnl pRDfn ajIq isMG
shoqf qoN ielfvf anykF mYNbrF ny sLmUlIaq kIqI. isLkfgo dy
zf[ hrijMdr isMG sMDU ny muwK bulfry dy qOr qy BfsLn idwqf.
AuprMq AuntfrIE Kflsf drbfr izksI roz gurduafrf
sfihb ivKy sMsQf vloN hr sfl dI qrF sLhIdF nimwq sRI aKMzpfT
krvfey gey ijMnF dy Bog aYqvfr nMU svyry 10 vjy pfey gey
AuprMq sfrf idn dIvfn sjy.
ies mOky sR[ suKimMdr isMG hMsrf ny sLhIdF nMU
sLrDFjLlIaF aripq kridaF ikhf ik pihlF 20-21 sfl asIN sMqF
dI AuzIk ivwc gflH idwqy hn pr hux vkq hY gwl iesqoN awgy
qurn df. AunHF ikhf ik vrlz iswK afrgynfeIjysLn sLhIdF nMU
sLrDFjLlI arpx krdI hY aqy smuwcI sMgq nMU bynqI hY ik Kflsf
pMQ df afpxy dysL kfl df nfhrf hmysLf bulMd rihxf cfhIdf hY
qF ik asIN afpxI mMjLly mksUd qwk phuMcx leI hmysLF XqnsLIl
rhIey.
sLincrvfr nMU sLfm dy ZfzI drbfr dIvfn mOky kYnyzf
invfsI sLhId BfeI suirMdr isMG isLMdr dI brsI AunHF pRIvfr
vloN mnfeI geI. ies mOky awj dI afvfjL ryzIE dy krqf Drqf
suKdyv isMG igwl ny afpxy ivcfr sFJy kridaF iswK kOm nMU
afjLfdI pRqI XqnsLIl hox dI vMgfr pfeI. inrvYr ryzIE dy
sMcflk blivMdr isMG ny vI kOm dI mfniskqf nMU JMjV dI
koisLsL kridaF mnorMjk sPF df ijLkr kIqf. sLhId BfeI suirMdr
isMG isLMdr dy vwzy BYx jI gurjIq kOr bYNs ny afpxy Brf dI
Xfd ivwc ilKI iewk kivqf sFJI kIqI.

sfkf nIlf qfrf ivruD iswKF vloN
BfrqI sPLfrqKLfny awgy ros mujLfhrf
snPrFissko: BfrqI POjF vloN drbfr sfihb dy AuWpr 1984
ivc kIqy gey hmly dy sfkf nIlf qfrf dy sbMD ivc somvfr 5 jUn
2006 nUM kYlIPornIaf dy iswKF vwloN Bfrq sPLfrqKfny sfhmxy
BrvF ros muËfhrf kIqf igaf. hmly dI 22vIN ros vrHygMZ sbMDI
muËfhrf krn leI by-eyrIaf qoN ibnf bykrsPIlz, XUbf istI aqy
stfktn qoN sMgqF phuMcIaF.
ies muËfhry df pRbMD PrImFt gurU Gr dI kmytI vloN kIqf igaf
aqy iswK XUQ afP amrIkf dy mYNbr hr sfl dI qrHF BfrI igxqI
ivc phuMcy. PrImFt gurUGr vloN BfeI gurmIq isMG Kflsf,BfeI
ipRqpfl isMG hnI, BfeI gurbcn isMG rfxf, BfeI kulvMq isMG
Kihrf aqy BfeI kuljIq isMG vloN ies muËfhry ƒ kfmXfb krn leI
Kfs Auprfly kIqy gey. pRfpq jfxkfrI anusfr afpxy afp ƒ bhuq
hI sUJvfn qy KfVkU smJy jFdy do ku lIzrF vloN muËfhrf
nf-kfmXfb krn leI lokF ƒ muËhry ‘qy nf jfx leI roikaf igaf
pr AuhnF afpxf nf vjUd hox krky Auh ies ivc kfmXfb nhIN ho
sky aqy Auh muËfhry ivcoN vI gYrhfËr hI rhy. aiDkfrIaF ny
ros mujLhry nUM iDafn ‘c rKidaF sPLfrqKLfny nUM bMd krn kIqf
hoieaf sI. iemfrq dy awgy kIqy ies ros mujLfhry nUM sMboDn
kridaF Kfilsqfn aPLyarjL sYNtr dy ieMcfrj zf[amrjIq isMG
smyq vwK vwK bulfiraF ny BfrqI hkUmq dy iswKF Auwqy julmF dI
drd BrI dfsqfn duhrfAuNidaF iswKF dI afjLfdI dy sMklp nUM
amlI jfmf pihnfAux df swdf idwqf. hornF bulfiraF ‘c iswK XUQ
afPL amrIkf dy BfeI Bjn isMG iBMzr, BfeI rysLm isMG, iswK
gurduafrf sfihb sYnhojy dy skwqr aqy amYirkn gurduafrf
pRbMDk kmytI dy mIq pRDfn BfeI jsvMq isMG hoTI, gurduafrf
sfihb PrImFt dI suprIm kONsl dy mYNbr BfeI rfm isMG, BfeI
suKdyv isMG bYnIvfl, pRbMDk kmytI dy pRDfn BfeI gurmIq isMG,
dl Kflsf dy BfeI ajIq isMG pnUM, vrlz iswK PYzrysLn dy blbIr
isMG tuwt, gurmq cyqnf lihr dy BfeI krnYl isMG Kflsf, hUstn
qoN afey BfeI kfbl isMG, BfeI jiqMdr isMG sBrvfl, mnjoq isMG
BfeI mnjIq isMG sfbkf PYzrysLn mYNbr, aqy bIbI jsivMdr kOr
Kflsf sLfml sn.
ies sfl dy muËfhry dI Kfs gwl ieh sI ik qkrIbn sfrIaF hI
pMQk jQybMdIaF dy numfieMdy phuMcy hoey sI, pr aYlsbrFty
gurUGr dy pRbMDkF vloN koeI vI muËfhry ivc Èfml nf hoieaf.
muËfhry dI ÈurUafq iswK XUQ afP amrIkf dy BfeI Bjn isMG
iBMzr ny kIqI aqy smfpqI BfeI gurmIq isMG Kflsf ny afeIaF
hoeIaF sMgqF df DMnvfd krky kIqI. sMgqF ivwc muujLfhry leI
AuqsLfh nUM vyKidaF AuwQoN lMG rhy hornF iPrikaF dy lok BfrI
idlcspI lYNdy ivKfeI dy rhy sn.
vrnxXog hY ik jUn 1984 ivc sRI drbfr sfihb AuWqy hoey BfrqI
POj dy kihr qoN bfad iswK lgfqfr ies ivruD ros pRgtfAuNdy af
rhy hn. ieiqhfs gvfh hY ik ijs ihMdusqfn ƒ afËfd krfAux leI
iswKF ny 87 PIsdI qoN vwD kurbfnIaF kIqIaF, Aus dyÈ dI POj
ny iPrkfpRsq hfkmF dy ieÈfry ‘qy iswKF dy jfn qoN ipafry sRI
hirmMdr sfihb, sRI akfl qKq aqy 37 hor gurduafiraF ‘qy hmlf
krky 5000 qoN vwD iswKF df kql kIqf. ijnHF ivc do do mhIny
dy bwcy, 80-80 sflF dy bËurg aqy bIbIaF ƒ vI nhIN bKiÈaf
igaf. iesy nslkuÈI ƒ jfrI rwKidaF iPrkfpRsq ihMdUaF vloN
nvMbr 1984 ivc ihMdusqfn Br ivc 40 hËfr dy krIb iswKF df
byrihmI nfl kql kIqf igaf. iPrkfpRsq ihMdU hfkmF vloN awj vI
ienHF mnsUibaF qihq iswKF df kqlyafm jfrI hY. iswKF ivc
jfigRqI ilafAux vfsqy aqy iswKF AuWqy ipCly 22 sflF ivc hoey
Ëulm dI khfxI dunIaf qwk phuMcfAux vfsqy iswK sMgqF iehnF
ros mujfhiraF ‘c Bfg lYNdIaF hn. amrIkf ‘c hornIN QfeIN aqy
ivdysLF ‘c vI vwK vwK ros mujLhry krn dIaF irportF hn.

jUn 84 dy GwlUGfry dy sLhIdF nUM Bry
mnF nfl Xfd kIqf
gurduafrf isMG sBf isaftl ivKy ÈhIdF dI Xfd ‘c Dfrimk smfgm
isaftl : gurduafrf isMG sBf dIaF sMgqF ny ies vfr jUn
1984 df ÈhIdI GwlUGfrf hPqf jF kih lvo ik iswKF dI nslkuÈI
df smF duKI ihridaF nfl pr joÈo KroÈ nfl mnfieaf. ÈhIdF dI
Xfd ivc aKMz pfT krvfey gey. ÈhIdI dyg vMzI geI. lMgr aquwt
vrqy. BfrI dIvfn sjy, gurU Gr dy kIrqnI jQy BfeI jrnYl isMG
mihk aqy BfeI dlbIr isMG dy jiQaF ny vYrfgmeI kIrqn duafrf
sMgqF ƒ inhfl kIqf. BfeI amrIk isMG ËÉmI hurF dy kIrqnI jQy
ny vI pUrf hPqf kIrqn dI Cihbr lfeI. sMgqF vwloN jQy dI bhuq
ÈlfGf hoeI. BfeI gurdyv isMG jI rmdfs vfly kvIÈrI jQy ny
sMgqF ƒ iswK ieiqhfs suxf suxf ky moh ilaf. ieh kvIÈrI jQf
bfbf buwZf sfihb jI dy dr qoN vrosfieaf hoieaf hY.
zfktr amrjIq isMG ny vfiÈMgtn zI sI qoN ies mOky
phuMc ky sMgqF dy drÈn kIqy aqy afpxI DVwlydfr qkrIr nfl iek
GMtf sMgqF ƒ kIl ky rwiKaf. iswKF dI ikvyN nslkuÈI ho rhI
hY. mOjUdf hflqF df iswKI ‘qy asr. iswKF dI rfjsI aqy Dfrimk
ÈkqI ƒ ikvyN Zfa lwg rhI. ies sB kuJ bfry AuhnF ny bVf
ivsQfr pUrvk cfnxf pfieaf. bfad ivc zf[ amrjIq isMG hurF nfl
isaftl dIaF pRmuwK ÈÉsIaqF, kmytI mYNbr aqy nOjvfnF dI iek
bYTk hoeI, ijs ivc pMQ dy aihm msly aqy nOrQ amrIkf dy ivÈyÈ
msilaF ‘qy aihm ivcfrF hoeIaF.
bIbI sohnjIq kOr supqnI ÈhId BfeI KVk isMG iGwlI,
kwlr BYxI( ijlHf pitaflf), ny sfD sMgq ƒ sMboDn huMidaF styj
qoN afiKaf ik kOm ÈhIdF dy pirvfrF dI sfr lvy. bIbI jI ny
afiKaf ik AuhnF dy pirvfr dy swq jIa ies GwlUGfry ivc ÈhId
hoey hn aqy AuhnF dy pirvfrF ‘qy bhuq axmnuwKI qÈwdd
hoieaf-idl kMbfAUu khfxIaF hn. ies vyly bIbI sohnjIq kOr jI
pMjfb ivc ”mfqf gujrI shfrf trwst“ clf rhy hn ijs ivc bhuq
sfry ÈhIdF dy bwcy rih rhy hn qy AuWc ivwidaf pRfpq kr rhy
hn. AuhnF dI sFB sMBfl df Krc bhuq hY-afp jI ƒ bynqI hY ik
AuhnF dI sfr lvo.
ies mOky ‘klgIDr gqkf dl` vwloN 1984 dy GwlUGfry
dIaF mUMhoN boldIaF qsvIrF dI pRdrÈnI lgfeI geI aqy 1984 dy
smyN dI bxI hoeI iek mUvI idKfeI geI jo dyK nhIN sI huMdI.
mwlo mwlI awKIaF hMJUaF nfl BrdIaF sn. ieh sfrI imhnq BfeI
siqnfm isMG jQydfr klgIDr gqkf dl dy pirvfr vwloN kIqI geI,
ijs leI sMgqF ny AuhnF df DMnvfd kIqf . ÈhIdF dI Xfd ivc
KUndfn aqy bon mYro dfn kYNp lwigaf, ijs ivc dfn krn vfilaF
dI svyry 10 vjy qoN Èfm qwk lfeIn nhIN tuwtI. cfr jUn aYqvfr
2006 ƒ hI gurduafrf isMG sBf isaftl dI srbsMmqI nfl cux geI
sfl 2006-2007 dI pRbMDk kmytI ny cfrj sMBfl ilaf. iesy smyN
BfeI avqfr isMG afdmpurI ny nvyN pRDfn BfeI hirMdrpfl isMG
bYNs hurF ƒ sMgqF dy Bry iekwT ivc gurUGr dIaF kuMjIaF
sONpIaF. nvIN pRbMDk kmytI pfsoN sMgqF ƒ afs hY gurU Gr ƒ
cVHdIaF klf ivc rwKxgy. aDUry pRojYktF ijvyN pfrikMg, bwicaF
leI skUl, PrMt gyt aqy nOjvfn pIVHI ƒ iswKI vwl pRyrn leI
Xog kdm puwtxgy. cMgy pRcfrkF ƒ ilaf ky vDIaf pRcfr hovygf,
pr ieh hoxf smuwcI sfD sMgq dy sihXog nfl hI hY. ies mOky
BfeI amrIk isMG ËÉmI dy jQy, BfeI gurdyv isMG dy kvIÈrI jQy,
zf[ amrjIq isMG hurF ƒ aqy ipCly sfl dI syvf inBf geI kmytI
dy mYNbrF nUM gurUGr vloN isropfE dI bKiÈÈ hoeI.
vrnxXog hY ik ies smfgm mOky bhuq sfry Auh guriswK
vI hfËr hoey jo ipCly smyN kuJ kfrnF krky nfrfË sn. vYsy
isaftl dI sMgq df ieh vI ieiqhfs hY, iek vfr do gurduafiraF
qoN vI iek vI hoieaf sI. awj BfvyN vD rhI loV anusfr
vfiÈMgtn styt ivc nON gurduafry bx gey hn. gurduafrf isMG
sBf sfry hI gurduafiraF df sYNtr hY, Durf hY. iqMno idn sRI
aKMz pfT sfihb dI aqy lMgrF dI syvf trwkF vfly vIrF aqy
akflI dl aMimRqsr (sR[ ismrnjIq isMG mfn) aqy sMgqF dy
sihXog nfl aquwt cwlI.

jUn 84 dy ÈhIdF dI Xfd ƒ smripq
smfgm ircmMz ihwl inAUXfrk ivKy smuwcIaF pMQk jQybMdIaF vloN
mnfieaf igaf
inAUXfrk : jUun mhIny df pihlf hPqf sMn 1984 qoN bfad
iswK mfniskqf ivc iek duKFqk hPqy dy qOr ‘qy aMikq ho cuwkf
hY. scKMz sRI drbfr sfihb qoN ibnf 37 hor gurduafrf sfihbfn
AuWqy ihMdosqfnI POjF vwloN tYNkF qopF nfl hmlf krky iswK
kOm ƒ gulfmI df aihsfs qF krvfieaf hI igaf, nfl hI iek kfly
dOr dI ÈurUafq vI kIqI geI, ijs qihq iswK nslkuÈI df kfrj
afrMiBaf igaf. ijwQy ihMdusqfnI hkUmq vwloN hwd drjy dI
krUrqf df pRgtfvf kridaF drbfr sfihb ivc golIaF mfrIaF
geIaF, sRI akfl qKq sfihb ƒ qopF nfl Zfihaf igaf pMjvyN
pfqÈfh sRI gurU arjn dyv jI dy ÈhIdI idhfVy ‘qy juVIaF sMgqF
ƒ koh koh ky mfiraf igaf, iswK rYPrYNs lfiebryrI aqy kImqI
iswK ieiqhfsk vsqUaF ƒ sfiVaf igaf, AuWQy pUry pMjfb ƒ
kriPAU lgf ky POjI ÈRyxI ivc qbdIl kr idwqf igaf. ies duKFq
vrqfry dy bfvjUd smuwcIaF pMQ pRsq iDrF AuhnF ÈhId isMGF ƒ
ies hPqy pRxfm krdIaF hn, jo sMq jrnYl isMG jI Kflsf
iBMzrFvfilaF dI agvfeI ivc sRI akfl qKq ivKy BfrqI POjF nfl
twkr lYNidaF ÈhIdI pRfpq kr gey, ijhnF ny gurU DfmF dI
rwiKaf afpxy pRfx dy ky kIqI. iehnF idnF ƒ cyqy kridaF hr
iswK mn ies hPqy afpxy mn dy vydnf pRgt krdf hY. iswK klcrl
susfietI ircmMz ihwl inAUXfrk dIaF sMgqF ny vI 4 jUn aYqvfr
df idhfVf ies vrqfry ƒ smripq kIqf. do jUn qoN afrMB sRI
aKMz pfT sfihb jI dy Bog svyry 9 vjy pfey gey, AuprMq gurU
Gr dI bx rhI nvIN iemfrq dy ivÈfl hfl ivc dIvfn sjy, ijwQy
sMgqF bVy AuqÈfh nfl svyr qoN hI juVnIaF ÈurU ho geIaF aqy
iek ivÈfl iekwT ies smfgm dOrfn dyKx ƒ imilaf. smuwcIaF pMQk
jQybMdIaF ny ies smfgm ƒ mnfAux df Auprflf bVy joÈ nfl kIqf.
hukmnfmy dI ivafiKaf kridaF hI BfeI jspfl isMG jI ny jUn dy
ÈhIdF ƒ ÈrDFjlI aripq kIqI aqy sMq jrnYl isMG jI dI ÈhIdI ƒ
aduwqI ÈhIdI krfr idwqf. ies smfgm ivc ivÈyÈ bulfry dy qOr
‘qy swdy gey pRo[pRBÈrnbIr isMG jI ny afpxy BfvpUkq ivcfrF
nfl sMgqF ƒ iswKI dy anUTy mMzlF dy drÈn krvfey. AuhnF iswK
ieiqhfs dy vrky ProlidaF AuhnF muwK ieiqhfsk GtnfvF df iËkr
kIqf, ijhnF ny iswK ieiqhfs ‘qy gihrI Cfp CwzI. jUn 84 qoN
bfad iswK kOm dI lIh ‘qy iswK soc hor cfly awgy vD rhI hY.
ieh hux BfrqI isstm nfl smJOqf nhIN kr skdI. sMq jrnYl isMG
jI ƒ AuhnF iswKI dy AuWc mMzlF df pFDI dwsidaF ikhf ik asl
ivc sMq jI hI Auh vfihd iswK sn, ijhnF ny BfrqI Èfsn vwloN
idwqy hr Coty moty smJOqy dy lflc ƒ Tukrfieaf aqy kOm ƒ
afpxI shI iswK soc dy cOqVy qy iekwTf kIqf. drasl ieho hI
gwl srkfr ƒ mnjUr nhIN sI jo hmly df aqy sMqF dI ÈhIdI df
kfrn vI bxI. Èbd kIrqn qoN ibnf kuJ hor coxvyN bulfiraF ny
vI sMgqF nfl ivcfr sFJ pfeI.
pUry pMzfl ivc ÈhId isMGF dIaF PotoaF lfeIaF geIaF sn.
vwzakfrI ZwTy hoey akfl qKq sfihb dI Poto aqy sMq jrnYl isMG
jI dI vwzI Poto ies idhfVy ƒ Xfd krvf rhIaF sn. amr isMG nUr
dy ZfzI jQy ny imly smyN ivc sMgqF ƒ kIl ky rwK idwqf. hmly
df Bfvuk vrnx aqy isMGF vloN jvfbI kfrvfeI ƒ joÈIly aMdfË
ivc AunHF bfKUb pyÈ kIqf. gurU Gr dI pRbMDk kmytI dy pRDfn
BuipMdr isMG aqy styj sYktrI jgIr isMG jI ny sfrIaF
jQybMdIaF aqy smUh sMgqF df DMnvfd kridaF awgy qoN ieho ijhy
idhfVy iml ky mnfAux df aihd kIqf igaf.

iswKF vloN lMzn ‘c mfrc
lMzn: iswK jgq dy srb pivwqr sQfn sRI hirmMdr sfihb
Aupr BfrqI POj vwloN jUn 1984 ivwc kIqy hmly dI 22vIN vrygMZ
mOky sYNtrl lMzn ‘c iswKF vloN ivÈfl mfrc kIqf igaf. hfeIz
pfrk qoN trfPlfgr sukyar qk kIqy ies mfrc ‘c inky qoN lY ky
ibrD avsQf qwk dI hr Aumr dy iswK Èfml sn ijhVy Bfrq ‘c
iswKF leI KudmuKiqafr aiDkfrF dI mMg kr rhy sn. Xfd rhy ik
BfrqI abfdI ‘c iswKF dI igxqI 3 pRqIÈq hY.
hËfrF byksUrF ƒ golIaF aqy qopF-tYNkf nfl BuMnx vfly sfkf
nIlf qfrf vyly BfrqI POj ƒ 6 jUn 1984 ƒ sRI drbfr sfihb
kMplYks ‘c Gusx df hukm AudoN pRDfn mMqrI ieMdrf gFDI ny
idwqf sI ijs ƒ kuJ mhIinaF bfad Ausdy iswK surwiKaf gfrzF
sqvMq isMG aqy byaMq isMG ny mfr idwqf sI .ies ipCoN hoey
iswK ivroDI dMigaF dOrfn 3000 qoN vwD byksUr iswK iPrkU
guMizaF ny byrihmI nfl mfr mukfey.

jUn 1984
dy iswK GwlUGfry dI Xfd ivc sYn ÌrFissko siQq ihMdosqfn
sÌfrqKfny awgy BfrI ros muËfhrf
sYn ÌrFissko bya (blivMdrpfl isMG Éflsf)
jUn 1984
dy iswK GwlUGfry df bfeIvF ros idvs mnfAux aqy ihMdosqfn dy
bRfhmx hfkmF ƒ ieh dwsx leI ik iswK kOm kdy vI afpxy Auqy
hoey bRfhmxvfdI Ëulmo isqm ƒ BuwlygI nhIN, ies vfr vI sYn
ÌrFissko bya aqy afly duafly dy ÈihrF ivc rihx vfly iswKF ny
sYn ÌrFissko ivcly BfrqI kFslyt jnrl sfhmxy somvfr, jUn
5
ƒ BfrI ros muËfhrf kIqf ijs ivc sYNkVy iswK bËurgF, nOjvfnF,
bIbIaF aqy bwcy bwcIaF ny ihwsf ilaf . ies ros muËfhry ivc
Èfml hox leI bykrËÌIlz, sYkrmYNto, XUbf istI, stfktn,
mntIkf, trysI aqy mozYsto afid ÈihrF ivcoN sMgq phuMc hoeI
sI .
ies muËfhry ƒ kfmXfb krn leI Éfilsqfn dy ÈhIdF dI Xfd ivc
bxy gurduafrf sfihb ÌrImFt, sYn hoËy iswK gurduafrf sfihb,
gurduafrf sfihb aYl sbrFty, smUMh jQybMdIaF aqy sfD sMgq ny
sFJy qOr qy sihXog kIqf . BfeI krnYl isMG skwqr gurduafrf
sfihb ÌrImFt rfhIN ardfs krn nfl muËfhrf ÈurU hoieaf . sMgqF
ny vwzy vwzy Bfrq ivroDI bYnr cuwky hoey sn . jUn
84
vyly dy ÌOjI hmly smyN ZwTy sRI akfl qÉq sfihb dI vwzI qsvIr
vI muËfhry smyN Èfml sI jo ihMdosqfn dy rfÉÈ hfkmF df krUp
cyhrf nMgf kr rhI sI . ÉfilsqfnI JMzy hvf ivc lihrf ky Éflsf
pMQ dI aËfdI df aYlfn kr rhy sn aqy kFslyt awgy lwgy bwuZy
ÈyrF vfly BfrqI JMzy df muMh icVf rhy sn . hfeI skUlF aqy
kfljF ivc pVHdy bwcy bwcIaF df joÈ vyKx vflf sI . Auh sB qoN
AucI avfË ivc Éfilsqfn iËMdfbfd dy nfary lf rhy sn . iswK
XUQ afÌ amrIkf dy BfeI gurbcn isMG rfxf, BfeI pirqpfl isMG
hnI, BfeI ieMdrjIq isMG aqy BfeI gurÈrn isMG hYpI afpxy
sfQIaF nfl Éfilsqfn iËMdfbfd aqy ihMdosqfn murdfbfd df nfhry
lf rhy sn . BfeI jfhn isMG igwl, qijMdr isMG dusFJ aqy
gurmyj isMG igwl aqy AunHF dy sfQI afpxy jQy smyq hfËr sn .
mntIkf qoN BfeI jspRIq isMG gqky vfly afpxy jQy nfl hfËrI Br
rhy sn .
bulfiraF ivc gurduafrf
ÌrImFt dy pRDfn BfeI gurmIq isMG Éflsf, aqy suprIm kONsl dy
cyarmYn BfeI rfm isMG, suprIm kONsl mYNbr BfeI suKdyv isMG
bYnIvfl . sYn hoËy iswK gurduafrf sfihb dy swkqr aqy amrIkn
gurduafrf pRbMDk kmytI dy mIq pRDfn BfeI jsvMq isMG hoTI .
vfiÈMgtn zI sI qoN Éfs qOr qy afey Éfilsqfn aÌyarË sYNtr dy
sMcflk zf: amrjIq isMG . iswK XUQ afÌ amrIkf dy sInIar mYNbr
BfeI ryÈm isMG aqy BfeI Bjn isMG iBMzr . BfeI ajIq isMG pMnU
dl Éflsf . amYrIkn gurduafrf kONsl dy cIÌ afrgynfeIËr aqy
jnrl sYktrI BfeI blbIr isMG tuwt . gurmiq cyqnf lihr dy BfeI
krnYl isMG Éflsf . XUbf istI qoN mfstr mihMdr isMG . mnjIq
isMG ÌYzryÈn mYNbr . nOjvfn mnjoq isMG . Éfilsqfn dy ÈhId
BfeI bljIq isMG dI BfxjI aqy ÈhId BfeI jsivMdr isMG dI BqIjI
punIq kOr Éflsf . akflI dl aMimRqsr dy BfeI gurjIq isMG,
hUstn qoN BfeI jiqMdr isMG sBwrvfl aqy BfeI kfbl isMG . mfqf
hrbMs kOr jI ny iek kivqf suxfeI . mfqf hrBjn kOr pƒ jo
stfktn qoN afey sn ny bRfhmxvfdI srkfr dI inKyDI kIqI aqy
Kfilsqfn iËMdfbfd dy nfhry lfey . bIbI jsivMdr kOr Kflsf ny
Auienf Ëulm Bulfieaf nhIN jf skdf” kivqf suxf ky mfhOl
gMBIr kr idqf .
skwqr dI syvf BfeI srvx isMG stfktn ny inBfeI .
AunHF dy srU vrgy kwd aqy AucI BfrI afvfË ny Éfilsqfn
iËMdfbfd dy nfhry lfAux aqy sMgqF pfsoN lvfAux ivc bhuq mdd
kIqI . AunHF dI syvf pRBfvÈflI sI . gurduafrf sfihb ÌrImFt
dy skqr BfeI krnYl isMG, suprIm kONsl mYNbr BfeI kuljIq isMG
aqy gurcrn isMG mfn vI hfËr sn aqy Éfilsqfn iËMdfbfd dy
nfhry lf rhy sn .
ies muËfhry dI ÉfsIaq sI iswK bËurgF dI BfrI ÈmUlIaq . ieh
sYn hoËy aqy ÌrImFt qoN Éfs qOr qy phuMcy sn . jsvMq isMG
hoTI afpxIaF iqMn pIVHIaF (afp, afpxI bytI aqy dohqrI) smyq
hfËr sn . ievyN hI pRo: pIqm isMG cImf afpxI mfqf, aqy afpxy
puwqr smyq hfËr sn . BfeI avqfr isMG aqy BfeI qrsym afpxIaF
do bwsF lY ky hfËr sn . ienHF ny afpxIaF do bwsF syvf leI
pyÈ kIqIaF ijnHF rfhIN sMgq muËfhry ivc Èfml hoeI .
sB bulfiraF ny iek afvfË ivc awj qoN bfeI sfl
pihlF pUry pMjfb (Éfilsqfn) ivc kriÌAU lf ky sRI hirmMidr
sfihb aqy 37
hor ieiqhfsk gurduafiraF qy BfrI hmlf bol ky hËfrF inhQy
iswKF ƒ kql kr dyx aqy sRI akfl qÉq sfihb ƒ ZfAux dI BfrI
inKyDI kIqI aqy ikhf ik awj vI iswK kOm ƒ mhfn ÈhId sMq
jrnYl isMG jI Kflsf iBMzrFvfilaF dy ieh kImqI bol Xfd hn ik,
AujdoN BfrqI ÌOj sRI hirmMidr sfihb aMdr pYr DrygI AudoN
Éfilsqfn dI nINh rwKI jfeygI” . awj iswK kOm df inÈfnf afpxf
dyÈ Éfilsqfn hY . sB ny iek afvfË ivc ikhf ik iswK hoNd ƒ
bcfAux leI afpxf dyÈ hoxf lfËmI hY .
ies muËfhry dI ÉfsIaq sI iswK bËurgF dI BfrI ÈmUlIaq .
ieh sYn hoËy aqy ÌrImFt qoN Éfs qOr qy phuMcy sn . jsvMq
isMG hoTI afpxIaF iqMn pIVHIaF (afp, afpxI bytI aqy dohqrI)
smyq hfËr sn . ievyN hI pRo: pIqm isMG cImf afpxI mfqf, aqy
afpxy puwqr smyq hfËr sn . BfeI avqfr isMG aqy BfeI qrsym
afpxIaF do bwsF lY ky hfËr sn . ienHF ny afpxIaF do bwsF
syvf leI pyÈ kIqIaF ijnHF rfhIN sMgq muËfhry ivc Èfml hoeI .
do vjy ieh ÈFqmeI
muËfhrf smfpq hoieaf . BfeI suKdyv isMG lMgr ieMcfrj aqy
AunHF dy sfQIaf duafrf myhnq aqy Éfilsqfn dy ÈhIdF pRqI ÈrDf
Bfvnf nfl iqafr kIqf igaf grm lMgr sMgqF ny siqkfr nfl Cikaf
.

8 ngr kIrqn qrn qfrn sfihb puwjy
qrnqfrn: 11 jUn:- ÈhIdF dy isrqfj pMcm pfqÈfh sfihb sRI gurU
arjn dyv jI dy 400 sflf idhfVy ƒ smripq awj vwK vwK QfvF qoN
8 ngr kIrqn pMj ipafiraF dI agvfeI ivc aqy sRI gurU gRMQ
sfihb dI Cqr Cfieaf hyT sRI drbfr sfihb, qrn qfrn sfihb
puwjy. ipCly krIb iek mhIny qoN lgfqfr ngr kIrqn dy rUp ivc
sMgqF BfrI igxqI ivc qrn qfrn puwj rhIaF hn. awj afAux vfly
ngr kIrqnF ivc gu:lkIr sfihb, Pqihcwk qoN iek ivÈfl ngr
kIrqn ieQy puwjf. ies ngr kIrqn ivc bfbf joigMdr isMG jI
kfrsyvf vfly, hrjIq isMG, jgIr isMG nMbrdfr, aMimRqpfl isMG
jOVf, aqy hor vI keI sKÈIaqF Èfiml sn. iesy qrHF hI gu:
hirgoibMd sfihb pf:CyvIN mMzI goibMdgVH qoN bIqy kwl qoN
cwilaf hoieaf iek ivÈfl ngr kIrqn awj ieQy puwjf. ies ngr
kIrqn ivc Èfiml pRDfn iBMdr isMG, rivMdr isMG BMgU, qyjvIr
isMG, suKdyv isMG afid Èfiml sn. iesy qrHF hI ieQy puwjx
vfly ngr kIrqnF ivc aMimRqsr ijly dy ipMz murfdpurf qoN iek
ivÈfl ngr kIrqn ieQy puwjf. ies ngr kIrqn ivc bfbf mihMdr
isMG rwKF vfly, bfbf anUp isMG, sR[gurnfm isMG srpMc, srbjIq
isMG doDI, suKdyv isMG afid hfËr isMG. gurU kI vzflI, aqy
vrpfl qoN vI do ngr kIrqn ieQy puwjy. vrpfl qoN puwjy ngr
kIrqn ivc ÈromxI kmytI dy mYNbr bfpU jgIr isMG vrpfl dy
ivÈyÈ Auprfly sdkf BfrI sMgqF smyq ngr kIrqn ieQy puwjf.
bfbf bkflf sfihb qoN iek ngr kIrqn gurU kI lfzlI POË smUMh
inhMg isMG jQybMdIaF aqy ÈRomxI kmytI mYNbr sfihbfn dy ivÈyÈ
Auprfly skdf ieQy puwjf. ies ngr kIrqn ƒ sR[mnijMdr isMG kMg
nOjvfn akflI afgU aqy jQy:avqfr isMG pRDfn ÈRomxI kmytI
vwloN rvfnf kIqf igaf. ies smyN sR[jgIr isMG kMg, bljIq isMG
jlfl Ausmf, guirMdrpfl isMG reIaf sfry mYNbr ÈRomxI kmytI
aqy sR[rGbIr isMG skwqr ÈRomxI kmytI dy ivÈyÈ Auprfly sdkf
ieQy puwjf. ieQy puwjx qy Auprokq ngr kIrqnF df ÈRomxI kmytI
dy pRbMDkF aqy hor jQybMdIaF vwloN inwGf suafgq kIqf igaf.
suafgq mOky sR[myjr isMG rtOl, sR[pRqfp isMG aYzI[mYnyjr,
suKijMdr isMG jI hYz gRMQI sRI drbfr sfihb qrn qfrn, mnjIq
isMG iZwloN kOslr, sR[hrpRIq isMG jI, sR[afjfdIp isMG
pblIistI ivBfg, sR[kulvMq isMG ieMtrnYt ivBfg, sR[byaMq
isMG, sR[mnjIq isMG afid vI hfËr sn.

ijlfnI dI pRYsW kfnPrMs ‘c isLv sYinkf df hmlf
jMmU :- iPrkU ihMsf PYlfAux dy dosL ‘c igRPqfr kIqy gey
kWtVpMQI vwKvfdI ksLmIrI nyqf seIad alI sLfh ijlfnI nUM awj
jLmfnq qy irhfa kr idWqf igaf| AunFH vWloN sWdy gey pwqrkfr
sMmyln ivc isLv sYnf vrkrF ny joLrdfr hMgfmf kIqf| sRI
ijlfnI nUM ieQoN dI kyNdrI jylH ivcoN awj dupihr irhfa kIqf
igaf qy AunFH ny 2 vjy jMmU dy pRImIar hotl ivc pWqrkfr
sMmyln swidaf | pWqrkfr sMmyln surU hox qoNkuJ imMt pihlF
isLv sYnf dy vrkr Bfrq mfqf dI jY’ aqy ‘XdI Bfrq my rihnf hY
qoN vMdy mfqrm kihxf hogf’ dy nfary lgfAuNdy hoey aMdr dfKl
hoey| Auh ijlfnI dy Bfrq ivroDI qy pfik pwKI ruwK df ivroD
kr rhy sn| isLv sYnf dy vrkrF ny cIKdy hoey ikhf ik asIN
pfiksqfnIaF nUM jMmU ivc Bfrq ivruwD ibafnbfjLI krn dI
iejfjq nhIN dyvFgy| AunHF ny ijlfnI qy AunHF dy hmfieqIaF
nUM pfiksqfnI ikhf| ienFH isLv sYinkF ny pwqrkfrF dI mojUdgI
ivc ijlfnI nUM ikhf ik jd qwk qusIN ihMdusqfn ijMdfbfd nhIN
khogy, quhfnUM jMmU ivc pRYsW, kfnPrMs nhIN krn idWqI
jfvygI|
ijlfnI ny sKq rvweIaf apxfAuNdy hoey ikhf ik mYnUM
pRYsW kfnPrMs krn idE jf nF krn idE, mYN ihMdusqfn ijMdfbfd
nhIN khFgf| puils ny moky qy dKl dy ky siQq nUM ivgVn qoN
rok ilaf| AuQy mojUd puils mulfjLm ijlfnI nUM hotl dy kmry
ivc lY gey qy iPr AunHF ny isLv sYinkF nUM AuQoN htfieaf|
ijlfnI nUM buwDvfr nUM igRPqfr kIqf igaf sI| puMC
dy cIP juzIsLIal mYijstRyt dy hukm qy AunHF ny jylH qoN
irhfa kIqf igaf hY| vYsy qF jwj ny AunHF nUM suwkrvfr nUM hI
jmfnq dy idwqI sI pr ies dI kfpI jylH aiDkfrIaF nUM awj
svyry imlI | jylH aiDkfrIaF ny ishq dy afDfr qy jLmfnq leI
arjLI idwqI sI| ijlfnI idl dy gurdy dI ibmfrI qoN pIVq hn|
AunHF afpxI irhfeI qoN bfad pwqrkfrF nUM ikhf ik AUnHF dI
igRPqfrI isafsI Bfvnf qoN pRyirq sI|

200 sLrDflUaF nUM pfik jfx dy vIjLy jfrI, bfdl, mwkV, bIbI
jfgIr kOr, rxIky qy lopoky vI sLfml
atfrI :- pMcm pfqsLfh sRI gurU arjn dyv jI dI cOQI sLhIdI
sLqfbdI pfiksqfn siQq gurduafrf zyhrf sfihb lfhor ivKy
mnfAux leI sROmxI gurduafrf pRbMDk kmytI vwloN aMimRqsr qoN
lfhor iljfey jfx vfly ngr kIrqn leI awj pfiksqfn aMbYsI nvIN
idwlI vwloN 120 iswK XfqrIaF dy pfsport Aupr vIjyL lwgf
idwqy hn|
bfkI dy 80 hor vIjyL BfeI mrdfnf susfietI
iProjLpur, nnkfxf sfihb iswK XfqrI jwQf puqlIGr(aMimRqsr)
aqy hor sMsQfvF nUM jfrI kIqy hn, ieh 200 iswK XfqrIaF df
jwQ ivsLysL ngr kIrqn dy rUp ivc 12 jUn nUM kOmFqrI vfhgf
srhwd (atfrI) sVk rfhIN pfiksqfn ivc dfKl hovygf| ngr kIrqn
leIidwlI iswK gurduafrf pRbMDk kmytI ny koeI pfsport vIjLy
leI aplfeI nhIN kIqf sI| so idwlI kmytI vwloN ies ngr kIrqn
ivc koeIsLrDflU pfiksqfn nhIN jfvygf|
pr 13 jUn nUM atfrI rylvy stysLn qoN ivsLysL ryl
gwzIaF rfhIN idwlI kmytI, sROmxI kmytI, KflVf imsLn kmytI,
jMmU ksLmIr, muMbeI qoN iswK sLrDflUaF df 5000 mYNbrI jwQf
pfiksqfn jfvygf|
ies sbMDI nnkfxfsfihbiswK XfqrI jwQf dy pRDfn
pRIqm isMG BftIaf ny sFJy qOr qy dwisaf ik awj pfiksqfn
aMbYsI vwloN sROmxI gurduafrf pRbMDk kmytI dI agvfeI hyTly
ngr kIrqn ivc jfx leI sRomxI akflI dl dy pRDfn s[ pRkfsL
isMG bfdl, sROmxI gurduafrf pRbMDk kmytI dy pRDfn avqfr isMG
mwkV, sfbkf pRDfn bIbI jgIr kOr, ivDfiek guljLfr isMG rxIky,
ivDfiek vIr isMG lopoky, zf[ dljIq isMG cImf aqy anykF hornF
sInIar akflI afgUaF nUM vIjLy idwqy gey sn|
AunHF dwisaf ik aYqkIN pfiksqfnI aMbYsI vwloN
pfiksqfn ivcly gurDfmF dI Xfqrf leI 10 idnf koty ivcoN iek
idn Gtf ky isrP 9 idnF df vIjLf 13 qoN 21 jUn qwk df kIqf
igaf hY| BfrqI iswK sLrDflU 16 jUn nUM gurduafrf zyhrf sfihb
lfhor ivKy sLhIdI sLqfbdI mnfAux AuprMq gurduafrf jnm asQfn
nnkfxf sfihb, gurduarf pMjf sfihb (hsn abdfl), gurduafrf
swcf sodf sfihl PfrUkfbfd, gurduafrf sRI drbfr sfihb
krqfrpur, gurduafrf roVI sfihb aYmnfbfd aqy hor gurDfmf dy
drsLnF AuprMq 21 jUn nUM vfps dysL prq afAuxgy| AunHF dwisaf
ik ngr kIrqn qoN ielfvf pfiksqfn jfx vfly 5000 iswK
sLrDflUaF nUM vIjLy kwlH 11 jUnaqy prsoN 12 jUn nUM pfiksqfn
aMbYsI vloN jfrI kIqy jfxgy|

rfKI dy bfad hux myGnf dy sLoa ivc hoieaf hMgfmf
muMbeI :- lok ajy rfKI sfvMq dy styj sLoa qy hoey hMgfmf nUM
Bwuly vI nhIN sn ik kwlH jUnfgVH ivc aiBnyqrI myGnf nfiezU
dy styj sLoa nUNMlY ky bvfm mc igaf hY| myGnf dy sLOa ivc
hoey hMgfmy df kfrn sLoa ivc Aus vwloN pihny gey Coty kwpVy
nhIN sgoN lokF ny qF sLoa ivc Aus dI sihXogI zFsr dy kwpiVaF
nUM lY ky hMgfmf kIqf| myGnf dy sLoa dy ivroD ivc rfjkot ivc
kFgrsI vrkrF ny muwK mMqrI nirMdr modI df puqlf sfVn df
PYslf kIqf hY| lokF df kihxf sI ik myGnf dI sihXogI zFsr
sMBfvnf syT ny sLoa ivc byhwd Coty aqy Auqyjk kwpVy pihny
hoey sn ijs kfrn Auh zFs nhIN kwpiVaF nfl lokF df iDafn
afpxy vwloN afkrsLq kr rhI sI|
myGnf df ieh zFs sLoa jUnfgVH tUirjLm vwloN sYr
spfty nUM AuqsLfh dyx leI afXoijq kIqf igaf sI| EDr dUsry
pfsy ies mfmly nUM lY ky myGnf df kihxf hY ik AunHF dy
muqfbk AunHF df sLoa dyKx ijMny lok afey sn AunHF sfiraF ny
Aus dy sLoa dI sLlfGf kIqI sI| sMBfvfnf, ijs dy kwpiVaF nUM
lY ky ivvfd KVHf hoieaf sI, df kihxf hY ik lokF nUM hMgfmf
KVf krn dI bjfey AunFH dy zFs dI sLlfGf krnI cfhIdI sI|

iek pMjfb ieh vI !
luiDafxf(qijMdr isMG):- iek pMjfb gurUaF, pIrF, sMqF aqy
drvysL dI rwbI bfxI nfl vrsoieaf hoieaf| DIaF BYxf, aqy
buwZIaF mfvFdI iejwq df sFJIdfr| kdy smyN dy DfVvIaF ny
ienHF dIaf DIaF BYxF dI iewjq nUM hwQ pfieaf qF DfVvIaF nUM
Ausdy Gr qwk jf ky sbk isKfieaf| iek pMjfb ieh vI| swqr sflf
bjurg aorq nUM nMgI krky ipMz dIaF glIaF ivc Gumfieaf igaf
qF iksy dI awK ivcoN sLrm nfl iek awQrU vI nhIN izigaf| iek
hor mfmly ivc ipMz dy hI muMzy kuVI nUM iewtF vwty mfr ky
QfeyN ZyrI kr idwqf aqy pUry df pUrf ipMz GUk suwqf irhf|
pMjfb dy hI mflvyN dy jlflfbfd Qfxy ivc pYNdf ipMz
sVIaf| ipMz dI bjurg aorq krqfr kor ijs ny 70 vrHy hr duwK
suwK ivc afpxy BfeIcfrI nfl kwty| buZfpy ivc iek suxI suxfeI
gwl dI sjLf ieh imlI ik ipMz dy hI lokF ny Ausdy kwpVy pfV
idwqy aqy nMgI krky ipMz dIaF glIaF ivc Gumfieaf| iksy dI mF
dy sfrI Aumr dI kmfeI, sPYd vfl kwt idwqy| ipMz dI pMcfieq
qwk nhIN kuskI| mnuwKI pfglpx nUM rokx leI koeI awgy nhIN
afieaf| ieh sfrf kuJ dysL dI siBaqf dy mohrI aqy rKLvfly
vjoN jfxy jFdy pMjfb ivc vfpiraf| kwKF qoN holI ho geI mF,
kwKF qoN hOlf ho igaf pMjfb| pMjfb ijs dy ipMzF ivc phu
Putfly qoN pihlF hI gurduafiraF ivc ielfhI bfxI df kIrqn
surU ho jFdf hY| mMdrF ivc sLrDflU suwK sLFqI leI GMtIaF
vjfAuNdy hn| idn dhfiVaF Auqy lMgr lfey jFdy hn aqy hr afAux
jfx vfly nUM hwQ joVy jFdy hn| Aus dy hI iek ipMz ivc iksy
dI mF nUM nMgI krky Pyiraf jf irhf hY|
mnuwKI sbMDF ivc dirMdgI dI iek hor imsfl| duafby
dy ipMz BwtIaF ivc nOjvfn sMdIp kumfr aqy lVkI mnjIq kOr nUM
iek iDr ny iewtF vwty mfr ky Kqm kr idwqf| Auh dovyN Gr
vfilaF dI mrjLI dy iKlfP ivafh krvfAux leI Bwjx lwgy sn pr
dohF nUM QF hI ZyrI kr idwqf| ipMz dy iksy bMdy ny ies mfmly
ivc pwlf dUr rwKx ivc hI isafxp smJI|
iek hor Gtnf ivc duafby dy kpUrQlf ksby ivc iek
nUMh ny afpxy nOjvfn pRymI dy rsqy ivc roVf bxy bjurg shurf
mihMdr isMG aqy sws dljIq kOr nUM Kqm krvf idwqf| ies bjurg
joVy df lVkf kuJ sfl pihlF mr igaf sI aqy hux Auh afpxI
ivDvf nUMh nfl rih rhy sn|
duafby ivc hI iek hor Gtnf ivc nUr mihl ksby ivc
bFgV nF df ivakqI ies krky kql df isLkfr ho igaf ik Ausny
suhfg rfq vfly idn hI afpxy imwqr dI bIvI nfl blfqkfr kIqf|
ies mfmly ivc bFgV aqy Aus df zrfeIvr mfry gey aqy AunHF
dIaF lfsLF hux ihmfcl ivcoN imlIaF hn|
ienFH sfry hI mfmilaF ivc puils df kihxf hY ik
dosLIaF nUM igRPqfr kr ilaf igaf hY| puils ny afpxI kfrvfeI
pf ky ieh dws idwqf hY ik pMjfb ivc pUrI qrHF sLFq hY| bjurg
aOrq nUM ipMz ivc nMgf GumfAux vfly dosLIaf iKlfP kys drj ho
gey hn aqy igRPqfrIaF df islislf jfrI hY| nOjvfn joVy nUM
iewtF nfl mfrn vfly lokF ivruwD kys drj ho igaf hY | ies dy
nfl surU hovygf kcihrIaF df islislf| hr pysLI qoN pihlF aqy
bfad ivc qrIk Bugqx vflf vkIl iensfP df drvfjf KVkfAux vfly
vwl pRLsLn icMn vFg vyKygf| AunHF adflqF ivc iensfP leI
avfjLF pYxgIaF ijQy iensfP lYx leI lok ibrK ho jFdy hn|
bjurg aOrq dy kwty hoey vfl hux kcihrIaF ivc Auzxgy| iksy dI
DI dy iksy Qfxy df qfienfq munsLI kcihrIaF dI idn Br dI
Qkfvt lfhux leI jyb grm krn dy nfl sLfm dy aDIey, pAUey df
ieMqjLfm vI krygf| ieh kOx jfxdf hY ik iensfP lYx leI pihlF
mr cuwkI buwZI aOrq jdoN dUjI vfr mrygI qF adflq ijhI hfsI
hws ky buwZI qur jfx bfry adflq nUM ieqlfh dyvygf aqy mOky
dy jwj nUM slUt mfr ky afpxI kcihrI ivc hfjLrI vI luafeygf|
buwZI mF dy sPYd vflF df iensfP lYx vfly Aus vrgy ikMny jdoN
aglI pysLI leI sLfhUkfr qoN pYsf lYx jFdy hn qF Auh pysLI
hor vI koVI bx jFdI hY aqy iensfP lYx df ieh aml keI hor
bydrd khfxIaF nUM jnm idMdf hY|

dmdmI tksfl vwloN sfrIaF pMQk iDrF nUM iek styj Auqy iewkTf
krn dy Xqn surU
cMzIgVH :- dmdmI tksfl ny sfrIaF pMQk jQybMdIaF qy sMsQfvf
nUM Dfrimk smfgmF leI iek styj Auqy iewkTy krn leI Xqn surU
kr uidwqy hn| ies jQybMdI dy afgUaF dI koisLsL hY ik Gwto
Gwt Dfrimk aqy sLhIdI smfgm sFJy kIqy jfx| ies nfl iswK pMQ
‘c eykqf dI Jlk imlygI qy pMQ vfsqy cMgy iswty kwZx leI rfh
pwDrf hovygf| ieh gwl qF smF hI dwsygf ik vwK vwK DiVaF qy
dlFivc vMizaF pMQ ienFH XqnF nUM ikMnI ku aihmIaq idMdf hY|
awj ieQy pRYsw kfnPrMs nUM sMboDn kridaF dmdmI
tksfl dy muwK syvfdfr suKdyv isMG, igafnI primMdrpfl isMG,
afl ieMzIaf iswK stUzYNts PYzrysLn dy pRDfn krnYl isMG pIr
muhMmd, akflI dl(1920) dI cMzIgVH iekfeI dy pRDfn gurnfm
isMG iswDU, jnrl skwqr jsivMdr isMG brfV aqy akflI afgU
gursyv isMG hrpflpur ny ikhf ik pMjvyN gurU sRI arjn dyv jI
df cfr so sflf sLhIdI smfgm 16 jUn nUM qrnqfrn ivc krvfieaf
jf irhf hY qy smfgm krvfAux leI sROmxI gurduafrf pRbMDk
kmytI vwloN iek hI styj lfeI jfvygI ijs qoN vwK vwK akflI
dlF aqy pMQk jQybMdIaF dy afgU sMboDn krngy| iek hI smfgm
krn, ies leI sROmxI gurduafrf pRbMDk kmytI dy pRDfn avqfr
isMG mwkV aqy sRI akfl qKq dy jQydfr vwloN ilKqI inrdysL dyx
dI sMBfvnf hY| ies nfl iek smfgm hox dy afsfr bx jfxgy| ies
qrHF dmdmI tksfl dy 300 sflf sQfpnf idvs nUM smripq smfgm
krvfey jf rhy hn|
AunHF ikhf ik iesy islisly ivc 11 jUn nUM sLfmIN
swq vjy qoN rfq 11 vjy qwk gurduafrf nfBf sfihb ivKy smfgm
krvfieaf jf irhf hY ijs nUM sROmxI gurduafrf pRbMDk kmytI dy
pRDfn, idwlI akflI dl dy pRDfn smyq vwK vwK dlF dy afgU ieko
styj qoN sMboDn krngy| ieh smfgm vI sFJf smfgm krfAux leI
afDfr bx skdf hY| ieh puwCy jfx qy 5vyN pfqsLfh dy sLhIdI
smfgm moky pfiksqfn jh rhy jiQaF ivc idwlI gurduafrf pRbMDk
kmytI aqy sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI(a) vwloN Byjy jf rhy
sLrDflUaF nUM vwK vwK qOr qy vIjf idwqf igaf hY qF AunHF
ikhf ik kuJ sLkqIaF sdf hI iswKF ivc ivqkry pYdf krn dy Xqn
krdIaF rhIaF hn pr ienFH sLkqIaF dy Xqn sPLl nhIN hoxgy| ieh
puwCy jfx Auqy ik srnf BrfvF vwloN qrnqfrn ivc vwKrI styj lf
ky smfgm krfAux dI crcf hY, qF AunHF ikhf ik ieh mslf vI hwl
hox dI sMBfvnf hY| afgUaF ny cMzIgVH pRsLfsLn vwloN Dfrimk
sQfnF dI QF aYkvfier krn dIaF koisLsLF dI sKq inKyDI kridaF
ikhf ik jypRsLfsLn ny aijhf koeI kdm cuwikaf qF Aus df zt ky
ivroD kIqf jfvygf|

GroN Bwjx dI koisLsL krdy pRymI joVy nUM koh koh ky mfiraf
BwtIaF(jlMDr):- afpxy ipafr nUM prvfn cfVHn leI ksmF Kf ky
GroN nwTx df Xqn krdy iek pRymI joVy nUM koh koh ky mfr
suwtx dI idl kMbfAU Gtnf ny smuwcy ielfky nUM ihlf ky rwK
idwqf hY| imlI jfxkfrI muqfbk ies ipMz dy nojvfn sMdIp kumfr
puwqr mdn lfl dy ipMz dI hI lVkI mnjIq kOr AurP rwjI puwqrI
kyvl rfm nfl ipwCly kfPIn smyN qoN pRym sbMD sn|
ieh dovyN afpxI vwKrI dunIaF vsfAuxI cfhuMdy sn pr
lVkI dy Gr vfilaF nUM ieh iksy vI kImq qy mnjUr nhIN sI|
dohF nUM Gr dy bjurg mYNbrF aqy ipMz dy vfsIaF ny smJfAux dI
vI koisLsL pr ipafr dy awgy dohF pRymIaF dIkoeI vws nf cwlI|
aKIr jdoN AunHF nUM lwgf ik Gr dy mYNbr aqy ipMz vfsI sfry
ipafr dy dusLmx hn qF AunHF nUM GroN nwT ky afpxf Gr vsfAux
df PYslf kIqf pr hoxI nUM kuJ hI mnjUr sI|
iesy qihq awj svyry iqMn vjy dy krIb sMdIp kumfr
afpxI pRyimkf mnjIq kOr dy Gr afieaf aqy jdoN Cwq qy peI
mnjIq kOr nUM nfl lY ky jdoN jfx lwgf qF mnjIq dy Brf kuldIp
ny llkfrf mfiraf| ies qoN bfad dovyN jixaF ny Gbrf ky koTy
qoN CflF mfr idwqIaF| ienFH izwgy ipaF qy hI lVkI dy ipqf
kuldIp ny iewtF roiVaF df mINh vrfAuxf surU kr idwqf| mnjIq
aqy sMdIp ny bhuq duhfeIN pfeIN por pRym dy dusLmxF awgy
AunFH dI koeI vws nf cwlI aqy ipMz dy iksy bfisMLdy dI vI
ihMmq nhIN peI ik Auh ienHF dohF nUM mOq dy mUMh ‘coN kwZ
sky| dyKidaF hI dyKidaF iewtF roiVaF dI mfr nf Jwldy hoey
dovyN pRymI QF qy hI Zyr ho gey| ieh vI pqf lwgf hY ik dohF
pRymIaF dy ipMz ivc nyVly pirvfrk sbMD vI hn| ipMz dI
pMcfieq ny hI ies pRymI joVy nUM mOq dy Gft Auqfrn sbMDI
puils nUM sUicq kIqf| Qfxf iPlOr dI puils aqy jlMDr dy
aYs[pI[ hYzkuafrtr AuipMdrjIq isMG GuMmx Gtnf sQl qy phuMcy|
zI[aYs[pI[ iPlOr gursLrnjIq isMG gryvfl ny dwisaf ik puils
ny sMdIp kumfr dy ipqf mdn lfl ibafnF dy afDfr qy muljLmF
kyvl rfm puwqr syvf rfm aqy Ausdy puwqr kuldIp isMG ivruwD
Dfrf 302 qihq mukwdmf drj krky dohF nUM igRPqfr kr ilaf hY|

asIN akflI dl qy kFgrs df bdl dyvFgy : ibwtU
sMgrUr :- sROmxI akflI dl(a) dy sInIar mIq pRDfn dljIq isMG
ibwtU ny awj ieQy gurduafrf isMG sBf ivKy pRYsw nfl gwlbfq
kridaF ikhf ik awj pMjfb aqy pMQ nUM nroeI aqy gurUaF dI soc
nUM pRxfeI hoeI Aus jQybMdI dI jrUrq hY ijhVI mojUdf ZFcy df
bdl iswD hovy| AunHF ikhf ik kFgrs, Bfjpf qy akflI dl sB
ieko sFcy ivc Zly hoey hn qy lok ienHF qoN Cutkfrf pfAuxf
cfhuMdy hn| AunHF dwisaf ik sROmxI akflI dl(a) lokF nUM ieh
bdl pRdfn krygI| jQybMdI vwloN lokF ivc jfgrUkqf muihMm CyVI
jfvygI|
gurU arjn dyvjI dI sLhIdI dy cfr sO sflf sLqfbdI
smfrohF df ijLkr kridaF AunHF ikhf ik aijhy komIO smfgm sFJy
qor qy mnfey jfxy cfhIdy hn| AunHF ikhf ik AunHF dI pfrtI
qrnqfrn sfihb aqy idwlI ivKy ho rhy smfgmF ivc isLrkq krygI|
AunHF ikhf ik jykr kyNdr aqy pMjfb srkfr sLhIdI
smfgmF pRqI sMjIdf hY qF jylHF ‘c bMd byksUr nojvfnF nUM
irhfa kry| pMjfb dy lokF qoN sihXog mMgidaF AunHF ny Brosf
idwqf ik lokF nUM pfrtI vwloN srbwq dy Bly vflf bdl pRdfn
kIqf jfvygf| nyVy BivwK ivc af rhIaF ivDfnsBf coxF sbMDI
AunHF ikhf ik CyqI hI pfrtI vwloN rfjnIiqk mfmilaF bfry
kmytI df gTn kIqf jfvygf| ies moky pfrtI ijlHf iekfeI dy
pRDfn jIq isMG afloarK, sLihrI pRDfn hirMdrpfl isMG Kflsf,
hrkMvl isMG, ismrnjIq isMG buwtr afid afgU hfjr sn|
cox kimsLn akflI dl (b) dI mfnqf rwd kry : mfn
luiDafxf (qijMdr isMG):- sROmxI akflI dl (bfdl) dI cox
kimsLn mfnqf rwd kry ikAuNik ies pfrtI ny cox kimsLn sfhmxy
akflI dl dy sYkUlr pfrtI hox df dfavf kIqf hY| jd ik ieh
pfrtI sROmxI gurduafrf pRbMDk kmytI aqy sQfnk gurduafiraF
dIaF Dfrimk coxF lVdI hY| ieh mMg awj ieQy akflI dl (a) dI
vrikMg kmytI dI hoeI mIitMg ivc kIqI geI| ies mIitMg dI
pRDfngI dl dy kOmI pRDfn jsvMq isMG mfn ny kIqI| AunHF ikhf
ik 1996 ivc mogf ivc sRI bfdl dI pRDfngI hyT sROmxI akflI dl
dI 75vIN vrHy gMZ mnfeI geI sI ijs ivc mqf pfs krky ikhf
igaf sI ik akflI dl pfrtI pMjfb aqy pMjfbIaq dI muwZlI
sYkUlr pfrtI hY| ies leI ies pfrtI nUM iswKF dy Dfrimk
msilaF, gurduafrf coxF vgYrf ivc ihwsf lYx df koeI hwk nhIN|
AunHF Aultf ikhf ik bfdl DVf iswKF dy Dfrimk sQfnF qy kbjLy
krky iswKF dI Dfrimk mirafdf df mlIaf myt kr irhf hY|
sRI mfn ny ikhf ik akflI dl Bfjpf df smJoqf svfrQ
qy itikaf hoieaf hY| ikAuN ik Bfjpf afr[aYs[aYs[ df iek ivMg
hY jo dysL aMDr Dfrimk kwtVqf PYlfAux qy lwigaf hoieaf hY|
sRI mfn ny bfdl DVy nUM Cwz sfrI akflI pfrtIaF nUM ikhf ik
Auh bfdl aqy kFgrs nUM hrfAux leI iek mMc qy iewkTy hox|
AunHF kyNdr srkfr nUM ikhf ik Auh iswKF dy ltk rhy mfmly
pihl dy afDfr qy hwl kry| iesy dorfn pfrtI dI jMmU ksLmIr
iekfeI df gTn kIqf igaf| ijs anusfr jnk isMG nUM pRDfn
bxfieaf igaf| Bgq isMG huMdl aqy ieMdrjIq isMG DUrI nUM mIq
pRDfn, klm nYn isMG nUM jnrl skwqr, sMqoK isMG nUM KLjfncI
aqy avqfr isMG bydI nUM skwqr bxfieaf igaf hY|

BVkfAU BfsLn dyx sbMDI kitafr qy vrmf ivruwD mfmlf drj
jMmU :- BfrqI jnqf pfrtI dy afgUaF ivny kitafr qy sfihb isMG
vrmf vwloN awqvfdIaF df kql kr dyx vfly afm lokF nUM nkd
ienfmF nfl snmfny jfx dy aYlfnf mgroN jMmU ksLmIr puils ny
dovyN afgUaF ivruwD mfmly drj kr ley, pr afgUaF nyss mfmly
qoN bcfE dI Kfqr dfavf kIqf ik Auh lok ivcfr dI qrjmfnI kr
rhy sn| jMmU ksLmIr puils dy zI[afeI[jI[ inafj mihmUd ny
dwisaf ik afgUaF ivruwD BVkfAU ibafn dyx qy jfnUMnI BfvnfvF
BVkfAux dy dosLF hyT rxbIr pYnl koz dIaF DfrfvF 123ey aqy
153 ey aDIn mfmly drj kIqy gey hn|
vrnxXog hY ik Bfjpf dy jnrl skwqr ivny kitafr qy
mIq pRDfn sfihb isMG vrmf ny vIrvfr nUM iek rYlI ivc aYlfn
kIqf sI ik iksy awqvfdI df kql krn vfly afm ivakqI nUM AunHF
dI pfrtI iek lwK rupey aqy awqvfdI nfl lVky jfn dyx vfly
afm ivakqI dy pirvfr nUM 2 lwK rupey dI PorI shfieqf adf
krygI| ivnY kitafr, jo ik bjrMg dl dy sfbkf muwKI hn,
AUDmpur qy zozf ielfikaF ivc ihMdU BfeIcfry dy ivakqIaF dy
kql ivruwD awj kwlH ieQy ‘siqafgRih’ kr rhy hn|
iesy dorfn pfrtI dy qrjmfn pRkfsL jvfzykr ny ikhf
hY ik AunFH nUM pfrtI afgUaF ivruwD mfmly drj hox df koeI
ielm nhIN, pr ies mfmly ivc kfnUMnF mfihrF dI rfie leI
jfvygI| kFgrs, pIzIpI qy nYsLnl kfnPrMs pihlF hI Bfjpf
afgUaF dy ibafnF df iqwKf ivroD pRgt kr cuwkIaF hn|

jpAu ijn arjn dyv gurU ,iPr sMkt join grBu nf afXE
sLhIdf dy isrqfj,bfxI dy boihQ sLFqI dy puMj aqy pRB dy Bfxy
nUM imwTf kr ky mMnx vfly sfihb sRI gurU arjn dyv jI mhfrfj
df 400 sflf sLhIdI idhfVf smUh nfnk nfm lyvf sMgqF aqy
dysLivdysL dy sLrDflUaF vWlo bVy AuqsLfh aqy josL nfl
mnfieaf jf irhf hY| dysL dy kony kony qy ngr kIrqn sRI
drbfr sfihb qrnqfrn ivKy phuMc rhy hn| ieMnFH ngr-kirqnF dy
auafgq siqkfr aqy syvf -shfieqf leI smUh sMgqF pWBf Bfr ho
ky pUrf qfx lf rhIaF hn| sRI goieMdvfl sfihb,sRI qrnqfrn
sfihb aqy sRI aimRqsr ivKy iek afloikk njLrf dyKx nUM iml
irhf hY| ijQy ihMdU,isWK ,muslm ,aqy hor sB DrmF -vrgF dy
lok ies lfsfnI gurU dI lfsfnI sLfhdq nMU pUrI sLrDf nfl
mnfAux leI idn-rfq iek ky ky juty hoey hn|
sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI ny afpxf iek ivsysL
dPLqr qrnqfrn ivKy KolH idWqf hY,mIzIaf sYNtr vI sQfpq kr
idWqf hYaqy sRomxI akflI dl dy nyqf aqy vrkr vI gurU dy
crnF’c nqmsqk hox leI vWzI hfjLrI ‘c ieMnfH gurDfmF ivKy
phuMc ky hfjLrIaF Br rhy hn|
DMn -DMn sRI gurU arjn dyv jI dI df jnm coQy gurU sRI
rfmdfs jI dy Gr mfqf bIbI BfnI jI dI kuWK qoN 15 apRYl 1563
nUM hoieaf dWisaf jFdf hY,jo ik 19 ivsfK sMmq 1620 muqfbk
bxdf hY| bIbI BfnI jI qIjy gurU sfihb sRI amrdfs jI dI
spuWqrI sn ies qrFN amrdfs jI irsLqy anusfr sRI gurU arjn
dyv jI dy nfnf jI lWgy| ies irsLqy kfrn hI nfnf jI ny afpxy
kol riKaf aqy pRMBU dIaF rmjLf dy nfl -nfl duinafvI gWlF
aqy smfijk vrqfry dI jfxkfrI vI idWqI| sRI gurU arjn dyv jI
bfl avsQf ivc hI bhuq qyjL buWDI vfly aqy bhuq CyqI hI hr
cIjL bfry jfx lYx jF isWK lYx dI smrWQf rwKdy sn|
sMsikRq,ihMdI ,gixq ,Xog sfDnf iDafn lfAuxf
ieMnFH sB gWlf nUM sfzy dysL ivc pRfcIn kfl qoN hI mfnqf
aqy mhfnqf pRfpq hY| ieMnFH dy igafn qoN bgYr isWiKaf aDUrI
smJI jFdI sI | iesy krky sRI gurU arjn dyv jI ny vI sMsikRq
BfsLf df igafn smyN dy pRisWD ivdvfn pMzq byxI jI kolo
pRfpq kIqf aqy ies ivc muhfrq hfsl kIqI| aMkVf -ivigafn
arQfq gixq dI isWiKaf gurU sfihb ny afpxy mfmf mohrI jI kolo
pRfpq kIqI aqy sfDnf bfry igafn vI ies ivDf dy mfihr afpxy
mfmf mohn jI klo hfsl kIqf| sRI gurU arjn dyv jI Aumr ajy
16 sfl dI hI sI ik pirvfr ny AunFH dI sLfdI ieiqhfsk ngr mo
sfihb (nyVy iPlor ) dy rihx vfly iksLn cMd jI spuWqrI mfqf
gMgf jI nfl kr idWqI|gurU arjn dyv jI AuWc pWDrI sUJ ,syvf
Bfvnf ,igafnvfnqf aqy hor anyk pRkfr dIaF ivsysLqfvF dyKdy
hoey hI gurU rfmdfs jI ny afpxy qoN bfad AunFH nUM gurU
-gWdI sopx df inrxf ilaf| ies qrFH 1 sqMbr 1581 nUM bfbf
buWZf jI ny afp nUM guirafeI Dfrn krvfeI|iesy idn gurU
rfmdfs jI colf iqafg gey sn|
isWKI dy pRcfr aqy ivsQfr dI lihr nUM pRcMz
krnf ,smfj nUM agvfeI dyx,smfj nUM pRgqI dy rfh pfAux ,nvyN
sLihr vsfAux ,qlfa,KUh bxfAux dy mnorQ nfl gurU jI ny bVy
ieiqhfsk aqy mhfn kfrj kIqy|ieMnFH kfrjF ivco iek sRI
hirmMdr sfihb dy pfvn srovr dI AusfrI krvfAuxf vI sI | 3
jnvrI 1588 nUM iek ivlwKx kdm cuWkidaF sRI gurU arjn dyv
jI ny rfmdfs srovr dI nINh Aus vyly dy phuMcy hoey PkIr
sfeI mIaF mIr jIkolo rKvfeI| bfad ivc plfsor dy mWsy coDrI
kolo 1lWK 57 hjLfr rupey ivc jLmIn KLrId ky gurU sfihbfn ny
qrnqfrn ngrI vsfeI| bfbf buwZf jI vwlo ardfs sopx AuprMq
gurU sfihb ny qrnqfrn dy pfvn srovr dI nINh 3 jnvrI 1588
nUM rKvfeI| sRI aimRqsr aqy sRI qrnqfrn nUM vsfAux ivc gurU
arjn dyv jI df mhfn Xogdfn hY| iesy dorfn hI gurU sfihb
nyvWK-vWK BgqF ,gurU sfihbfn dI bfxI dIaF sYNcIaF iekWqr
kr ky sRI gurU gRMQ sfihb dI sMpfdnf kIqI aqy ies nUM
ilKvfAux df kfrj Bfe gurdfs jI kolo krvfieaf | jIvn Br smfj
syvF ,dIn -duKIaf dIsyvf aqy ivkfs kfrjF ,gurbfxI rcnf leI
sMGrsLsILl rihx dorfn gurU jI ny hr juLlm jLbr df mukfblf
sLFqI aqy sbr nfl kIqf aqy sKIr ivc ies juLlm aWgy nf Jukdy
hoey anykF qsIhy sihMdy hoey sRI gurU sfihb cylf iqafg gey|
jdoN qk ieh dunIaf rhygI,smuWcI lokfeI sLrDf nfl gurU sfihb
dI mhfn dyx aqy kurbfnI sfhvy nqmsqk huMdI rhygI| ieho kfrn
hY ik aWj smWucf pMjfb hI gurU jI sbMDI mnfey jf rhy smfgmF
ivc vD cVH ky Bfg lYx|

qrkÈIl siBafcfrk susfietI kYnyzf vwloN qIsrf slfnf mylf,
pMjfbI rMgmMc dy bfbf bohV gurÈrn Bfa jI df hovygf snmfn.
srIH :- 08 jUn 2006(suirMdr pfl cfhl) vihmF,BrmF aMDivÈvfÈF
dy iKlfP lokF ƒ jfgrUk kr rhI qrkÈIl siBafcfrk susfietI
kYnyzf rij:afpxf qIsrf slfnf mylf 15 julfeI 2006 idn
Èincrvfr ƒ bYWl prPfrimMg afrts sYNtr 6250-144 strIt srIH
ivKy pUrI DUm Dfm nfl krvf rhI hY.hr sfl dI qrFH ies vfr vI
ies myly dI Èfn vDfAux leI pMjfb qoN pMjfbI rMgmMc dy bfbf
bohV aqy lokF dy hrmn ipafry gurÈrn Bfa jI afpxI tIm smyq
ies myly ivwc Èfml ho rhy hn.Bfa jI horF ƒ kYnyzf df vIjf
iml cuwkf hY.hr sfl dI qrFH ies myly ivwc nftk, gIq, sMgIq,
sikwtF, korIEgrfPI, BMzF dIaF nklF qy hor bhuq kuwJ Bfa jI
dI tIm aqy qrkÈIl susfietI dI tIm vwloN afpdI njr kIqf
jfvygf. susfietI vwloN gurÈrn Bfa jI dIaF qrkÈIl lihr dy
psfry ihwq Aumr Br dIaF lok pwKI srgrmIaF/ GflxfvF bdly
snmfn kIqf jfvygf.afp sBƒ Kuwlf swdf idwqf jFdf hY ik afE
ies snmfn smfroh ivwc Èfml hoky Bfa jI df snmfn vDfeIey.ies
myly dI koeI itkt nhIN hY.mylf TIk 12;45 qy ÈUrU ho
jfvygf,hfl dy drvfjy TIk 12:30 vjy Kol idwqy jfxgy aqy ieh
mylf TIk 5 vjy smfpq ho jfvygf.ivnIpYWg ivwc vI aijhf
pRogrfm hoxf qih ho cuwikaf hY.pRogrfm spoNsr krn, hor iksy
Èihr ivwc pRogrfm krvfAux,jF hor koeI jfxkfrI lYx leI hyT
ilKy nMbrF qy Pon kIqf jf skdf hY.
avqfr igwl pRDfn (604) 728-7011, suirMdr pfl cfhl skwqr
(604) 825-1923

bdl vloN ngr kIrqn dI agvfeI krnI gurU grMQ sfihb jI dy
apmfn smfn
kfvYNtrI- sRLomxI akflI dl Bfjpf dy pRDfn sR, pRkfsL isMG
bfdl vloN pfiksqfn jfx vfly ngr kIrqn dI agvfeI krn dI gwl
gurU grMQ sfihb jI df iswDf apmfn hY . jo ik iksy vI sUrq
ivwc iswK brdfsLq nhIN krngy .koeI isafsI ivafkqI Kfsfkr
iBsLtfcfr dy dosLF df shmxf krn rhy aqy iswK hwkF ihwqF nUM
ihMdUqvIaF kol igrvI rwK ky kOm nfl ivsLvfsLGfq krn vfly
ivafkqI nUM koeI hwk nhIN ik Auh iswK kOm dy srbsFJy smfgm
jF ngr kIrqn dI agvfeI kry . sRLomxI akflI dl aMimRqsr Xu,ky
dy sInIar mIq pRDfn sR, virMdr isMG ibwtU aqy jnrl skwqr sR,
lvisMLdr isMG zwlyvfl vloN ies sbMDI sRI akfl qKq sfihb dy
jQydfr igafnI jogMdr isMG nUM apIl kIqI geI hY ik Auh
bfdlikaF vloN afey idn iswK iswDFq aqy iswK rvfieqF dy kIqy
jf rhy Gfx nUM rokx leI hdfieq jfrI krn . agr pfiksqfn ivwc
bfdikaF vloN koeI vI iswK isDFq ivroDI jF iswK sMGrsL dy
ivprIq gwl kIqI geI qF iesdf zwt ky ivroD kIqf jfvygf .
AuhnF pfiksqfn gurdvfrf pRbMDk kmytI dy pRDfn sR, ibsLn isMG
vloN pMQ dIa sfrIaF numfiedf jQybMdIaF nUM swdf pwqr Byjx qy
qihidloN DMnvfd kIqf . sfihb sRI gurU arjn dyv jI dI cOQI
sLhIdI sLqfbdI sbMDI smyq smUh pMQk kfrjF ivwc sR, ibsLn
isMG nUM zwt ky hmfieq dyx df aYlfn kIqf .

isLkfgo dy iswKF ny kFslyt jnrl nMU Xfd pwqr idwqf
iÈkfgo (ieMdrmohn isMG): 6 jUn, 1984 ƒ drbfr sfihb Aupr Bfrq
srkfr vloN kIqy gey POjI hmly dOrfn ÈhId hoey isMG isMGxIaF
dI Xfd ivc aj BfrqI kONslyt dy bfhr mujfhrf kIqf igaf. 40
krIb isMGF ny Bfrq srkfr dy iKlfP nfarybfjI kIqI aqy iswK
irlIjIas susfietI dy borz mYNbrF jiqMdr isMG gryvfl, rGivMdr
isMG mfhl pRDfn, sfDU isMG irKIrfj, nirMdrpfl isMG mfrvfh
vlo[ kONsl jnrl arun kumfr ƒ Bfrq srkfr dy nF iek mMg pqr
idqf igaf ijs ivc mMg kIqI geI ik jylF ivc bMd nOjvfnF ƒ
irhf kIqf jfvy, byshfrf bwicaF dI sfr leI jfvy, doÈIaF ƒ sKq
sjfvF idqIaF jfx.
qsvIr ivc jiqMdr isMG gryvfl, rGivMdr isMG mfhl pRDfn, arun
kumfr, sfDU isMG irKIrfj, nirMdrpfl isMG mfrvfh aqy jgdIÈ
rfey vI njr af rhy hn

pMcm pfqÈfh dI Èhfdq ny dwby kucly lokF ƒ julm dy iKlfP lVn
dI jfc isKfeI - jQy: avqfr isMG
nOjvfnF ƒ afpxy amIr ivrsy nfl joVnf smyN dI muwK loV
aMimRqsr-10 jUn: ÈhIdF dy isrqfj pMcm pfqÈfh sfihb sRI gurU
arjn dyv jI dI Èhfdq ny iswKF ƒ nfm jpx nfl-nfl Ëulm qy Ëbr
nfl twkr lYx df bl bKÈ ky iswK Drm dIaF nIhF ƒ ienF mËbUq kr
idwqf ik smyN dy anykF JwKV AunHF df kuJ nf ivgfV sky, gurU
jI df jIvn mnuwKqf qy dIn dunIaF dI BlfeI leI GflnfvF
GflidaF guËiraf. AunHF ny mnuwKqf ƒ gurU gRMQ dI bKiÈÈ krky
dunIaF ƒ swc dy mfrg qy cwlxf, pRmfqmf dI BYa BfvnI qy AUc
nIc qoN ivcrn qy rihq nroaf smfj Ausfrn leI pRyrnf kIqI. ieh
ivcfr jQy avqfr isMG ny ÈRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI ny
pMcm pfqÈfh dI Èhfdq dI cOQI ÈqfbdI ƒ smrpq sQfnk gurU nfnk
Bvn ivKy aXoijq aMqr-rfÈtrI sYmInfr dI arMBqf smyN afpxy
svfgqI BfÈn ivc pRgt kIqy.
AunHF ikhf ik gurU arjn dyv jI dI sKÈIaq bfry kuJ
kQn krnf iksy mnuwK leI bhuq aOKf hY.gurU jI dy jIvn qy Jfq
mfiraF sihjy hI nËr afAuNdf hY ik AunHF ny mnuwK mfqr dI
BlfeI leI bhuq GflxfvF GflIaF aqy dUr aMdyÈI nfl afpxy
ÈrDflUaF df df hr pwKo ivkfs krn df hr Auprflf kIqf. AunHF
pRfxI mfqr df jIvn Aucf krn leI imhnq krky nvyN ngr vsfey,
AUc nIc dI qy Byd Bfv dI pRQf ƒ Kqm krky sFJI vrqo vfly
srovrF df inrmfx kIqf. mnuwKqf dI syvf ƒ Auqm drjf idMidaF
AunHF Aus smyN dy mfrU qy iBaMkr 'kÈt rog` dy rogIaF dy
ielfj df pRbMD kIqf qy hwQIN syvf krky rog mukq krdy rhy.
AunHF sYmInfr ivKy puwjy mihmfnF qy ivdvfnF ƒ jI afieaF
ikhf.
ies mOky pMjfb dy mfnXog gvrnr jn[ (syvfmukq)aYWs[ aYP
rozirgË ny afpxy AudGftnI BfÈn `c ikhf ik gurU arjn dyv jI
dI Èhfdq mnuwKI kdrF kImqF qy sMsfr dy Drm inrpwK lokF leI
iek ivlwKx Audfhrx hY. gurU sfihb ny lokF ƒ AUc nIc qy jfq
pfq qoN Aupr AuT ky jIvn ijAux dI jFc isKfeI. AunHF ikhf ik
sfzf ivrsf bhuq amIr hY aqy ies ivrsy nfl joVn leI awj dy
nOjvfn ƒ iswiKaf dyxf smyN dI muwK loV hY.mfnXog rfjpfl ny
ikhf ik gurU jI ƒ swcI ÈrDFjlI dyx leI BrUx hwiqaf qy niÈaF
vrgIaF smfjk burfeIaF ƒ dUr krn leI smfj dy hr vrg ƒ iehnF
awgy afAux df swdf idwqf. AunHF ikhf ik pMcm pfqÈfh dIaF
iswiKafvF anusfr pMjfbIaF ƒ iekwTy ho ky smfjk, afriQk qy
sd-Bfvnf dy Kyqr ivc kMm krky pMjfb ƒ Bfrq df pihly nMbr df
sUbf bnfAuxf cfhIdf hY.
ies mOky ÈRomxI akflI dl dy pRDfn qy sfbkf muwK
mMqrI s[ pRkfÈ isMG bfdl ny ikhf ik gurU arjn dyv jI sMsfr
dy pihly ÈhId sn ijnHF ny mnuwKqf dI BlfeI leI asih qy akih
kÈt Jldy hoey Èhfdq idwqI. AunHF dwby kucly lokF ƒ Ëulm aqy
Ëbr awgy nF Jukx dI jFc isKfeI. AunHF gurU gRMQ sfihb dI
sMpfdnf krky dunIaF ƒ iek aijhy Dfrimk gRMQ dI bKiÈÈ kIqI
ijs qoN syD lY ky ajoky Xug dIaF sfrIaF muÈklF qoN Cutkfrf
pfieaf jf skdf hY.
ies mOky vrlz kOsl afP afrIaf smfj dy pRDfn svfmI agnIvyÈ
ny afpxy sMboDn ivc ikhf ik gurU arjn dyv jI iek mhfn kRFqI
kfrI sMq sn ijnHF ny dwby kucly lokF ƒ gly lfAux dI gwl kIqI
aqy AunHF ƒ ZukvF snmfn idwqf. AunHF gurU gRMQ sfihb dI
sMpfdnf krky dunIaF `qy bhuq vwzf Aupkfr kIqf hY. ijs ivc
smfj dy hr vrg dy BgqF dI bfxI drj krky jfq pfq ƒ Kqm krn df
Xqn kIqf. AunHF ikhf ik jfq-pfq ƒ mMnx vflf kuJ vI ho skdf
hY pr Gwto-Gwt gurU df iswK nhIN ho skdf. AunHF iswK kOm ƒ
pyÈkÈ kIqI ik afrIaf smfj pMjfb ivc jfq, pfq, dhyj, mUrqI
pUjf, BrUx hwiqaf afid vrgIaF smfijk burfeIaF ƒ dUr krn leI
sihXog dyx leI hr vkq iqafr hY. AunHF ikhf ik sfƒ gurU jI dy
ieiqhfs ƒ bfr-bfr pVHnf cfhIdf hY. AunFH vloN dwsIaF
iswiKafvF `qy cwlxf cfhIdf hY. AunHF ies mOky iswK kOm nfl
vfadf kIqf ik svfmI ivvykf nMd dI ilKI pusqk 'siqafrQ pRkfÈ`
ivc gurU nfnk dyv jI bfry jo vI ieqrfË Xog hY, iswK BfeIcfry
dIaF Dfrimk BfvnfvF anusfr jld hI Aus ivc soD idwqI jfvygI.
AunHF iswK kOm ƒ swdf idwqf ik afrIaf smfj nfl rl ky pMjfb
`c jfq-pfq rihq smfj isrijaf jfvy.
'gurU arjn dyv jI dI ÈKÈIaq smkflIaF dI nËr ivc` gurU nfnk
dyv XUnIvristI dy zf: blvMq isMG ny ikhf ik gurU Gr dy
rbfbI BfeI swqf qy blvMz dy ÈbdF anusfr gurU nfnk sfihb dy
iswK pMQ dy rUp ivc iek aYsy rfj dI sQfpnf kIqI hY ijs dy
ikly dIaF nINhF swc Aupr AusrIaF hn. gurU arjn dyv jI duafrf
sMcflq Dfrimk kyNdr 'dukfn-ey-bfiql` nhIN blik swc dI
DrmÈflf sI. ieQy PrybI qy Pryb dy pujfrI nhIN blik AucIaF
ieKlfkI kdrF-kImqF vfly guriswK iekwTy huMdy sn. ieQy koeI
iksy ƒ duwK nhIN sI idMdf, sB amn-amfn nfl rihMdy sn. iek
aYsf hlymI rfj sI , ijQy sfrI prjf suKI vwsdI sI.
'gurU arjn dyv jI ÈhIdI qy pRBfv` ivÈy `qy prcf pVidaF
pMjfbI XUnI: pitaflf dy zf: gurnyk isMG ny prcf pVHidaF ikhf
ik sRI gurU arjn dyv jI dI Èhfdq bhuq mhwqvpUrn hY ijs ny
ihMdusqfn dy ieiqhfs ivc bhuq aihm Xogdfn pfieaf hY. afpxI
lfsfnI kurbfnI rfhIN gurU jI ny ijQy rwbI sihhoNd dy isDFq
dI sQfpqI kIqI hY AuQy BfrqI sMsikRqI ƒ hmyÈF leI imtx qoN
rok ky sdIvIN inrMqrqf pRdfn kIqI hY. sRI gurU arjn dyv jI
ijQy iswK Drm dy pihly aduwqI ÈhId hn, AuQy smuwcI lokfeI
leI Dfrimk afËfdI aqy eykfiDkfrq isDFq dI sQfpqI leI pRyrnf
sRoq vI hn, ijs dy apxfAux nfl sMsfirk ÈFqI, amn aqy KuÈhflI
sdIvI qOr `qy sQfpq huMdI hY.
hornF qoN ielfvf pMjfbI XUnIvristI pitaflf dy zf: dlbIr
isMG, ieMstIicAUt afP iswK stwzIË dy zf: KVg isMG, gurU nfnk
dyv XUnIvristI dy zf: rfDf Èrmf qy hrIÈ Èrmf ny vI Koj BrpUr
prcy pVy.
ies mOky sInIar akflI afgU qy sfbkf mMqrI sR: rxjIq isMG
bRhmpurf, pRo: ikRpfl isMG bzUMgr, bI:jgIr kOr aYm[aYl[ey,
zf: AuipMdrjIq kOr aYm[aYl[ey, sR: suwcf isMG lMgfh, ÈRomxI
kmytI dy jnrl skwqr suKdyv isMG BOr, aMiqRg mYNbr sR: rijMdr
isMG mihqf qy sR: gurbcn isMG krmUvfl, sR: jsivMdr isMG
aYzvokyt, sR: suKivMdr isMG Jbfl, bI[ Bjn kOr zogrFvfl, sR:
alivMdrpfl isMG pwKoky, aKMz kIrqnI jwQy dy BfeI bldyv isMG,
Drm pRcfr kmytI dy mYNbr sR: rqn isMG jPrvfl, ÈRomxI akflI
dl dy pRYs skwqr s[ dljIq isMG cImF, pRiswD ivdvfn zf: dljIq
isMG iZloN, zf: dlbIr` isMG iZloN, s[ hrpfl isMG pMnU, pRo:
sUbf isMG, ipRM: kuldIp kOr, ipRM: jsbIr isMG, ipRM: bldyv
isMG, zf: amrjIq isMG biTMzf, zf: gurnyk isMG, zf: jsbIr
kOr, zf: suirMdr kOr, zf: suKidafl isMG, zf: gurbcn isMG
bcn, bIbI jsbIr kOr Kflsf, ÈRomxI kmytI dy skwqr s[ dlmyG
isMG, bIbI ieMdrjIq kOr Kflsf, s[ virafm isMG, aYzIÈnl skwqr
s[ joigMdr isMG, mIq skwqr s[ mihMdr isMG, s[ idljIq isMG
bydI, mIzIaf slfhkfr s[ iekbfl isMG KMnf qoN ielfvf vwzI
igxqI ivc ivdvfn qy sroqy mOjUd sn. ies smfgm ƒ sPl bnfAux
leI ÈRomxI kmytI skwqr s[ virafm isMG[ È[ blivMr isMG jOVf
isMGf qy s[ ismrjIq isMG kMg ny idn rfq imhnq kIqI. mMc df
sMcfln s[ ipRQIpfl isMG kpUr ny bfKubI inBfieaf. bhuq sohxI
qrHF swijaf hoieaf hfl Kcf-Kc Biraf hoieaf sI, sroiqaF ƒ
bYTx leI QF nhIN iml rhI sI. jl, cfh qy lMgr df pRbMD bhuq
vDIaf sI.

jUn 84
df GwlUGfrf idvs
jrmn dy iswKF vloN
6
jUn 2006
idn mMglvfr ƒ PrYNkPort ivKy BfrqI kONslyt dy sfhmxy ros
mujfhrf kIqf igaf .
ihMdosqfn dI srkfr vloN
6
jUn 1984
ivwc iswKF dy Dfrimk pivwqr asQfn sRI hirmMdr sfihb qy qopF
tYNkF nfl atYk krky iswKF dy BgqI qy ÈkqI dy pRqIk sRI 'akfl
qÉq sfihb` ƒ Zih - ZyrI kr idwqf aqy hËfrF bygunfh iswKF ƒ
mOq dy Gft Auqfiraf igaf .
Aus idn ÈhIdF dy isrqfj pMjv pfiqÈfh sRI gUrU arjn
dyv sfihb jI df ÈhIdI gurpurb mnfieaf jf irhf sI . ihMdosqfn
dI pRDfn mMqrI ieMdrf gFDI vloN jfx - buwJky ieh idn cuixaf
igaf sI qF ik vwD qoN vwD iswKF ƒ mfiraf jf sky . ies imltrI
aYkÈn ƒ 'blUE stfr EpryÈn` df nfm idwqf igaf sI, ijs ivwc
vIh hËfr dy krIb iswKF sMgqF ƒ mOq dy Gft Auqfiraf igaf sI .
iswK kOm dy anDVk jrnYl sMq jrnYl isMG Kflsf iBMzrFvfly,
BfeI amrIk isMG, sfbkf jnrl BfeI subyg isMG, BfeI kulvMq
isMG bbr aqy hor anykF isMGF ƒ ÈhId kIqf igaf sI .
sMq jrnYl isMG iBMzrFvfly hmyÈF afiKaf krdy sn,
agr ihMdosqfn dI sRkfr sfƒ Kfilsqfn dyxf cfhuMdI hY qF asIN
hux 1947
vflI glqI nhIN krFgy . agr sRI hirmMdr sfihb qy atYk kIqf
igaf qF Aus idn 'Kfilsqfn` df nINh pwQr rwiKaf jfeygf .
ienHF bcnF ƒ lY ky pMQk ihwqU hr sfl
6
jUn ƒ 'kfly idvs` vjoN mnfAuNdy hn aqy afpxy ÈhIdF ƒ
ÈrDfjlIaF idMdy hoey, ihMdosqfnI aMbYsI awgy mujfhry krdy hn
.
PrYNkPort ivKy sYNkVy nOjvfnF vloN vwK -
vwK ÈihrF qoN phuMcky Aus ivwc ihwsf ilaf igaf . ies ros
mujfhry ƒ pMQ dIaF isrmor jQybMdIaF 'bbr Kflsf ieMtrnYÈnl
jrmnI`, 'Kflsf dl jrmnI` aqy
'dl Kflsf jrmnI` dy muKIaF vloN AulIikaf igaf sI . ijnHF
pMQk bulfiraF ieMzIan kONslyt sfhmxy afpxy ivcfr rwKy :- sR:
gurcrn isMG gurfieaF, sR: sqnfm isMG bbr, sR: hrdivMdr isMG
bbr, sR: gurmIq isMG, BfeI mihqfb isMG gurduafrf hnovr, sR:
ryÈm isMG bbr, sR: blkfr isMG sfbkf pRDfn gurduafrf
PrYNkPort, sR: guridafl isMG lflI, sR: gurivMdr isMG golzI,
sR: qrlok isMG bbr, sR: rijMdr isMG bbr mIq pRDfn bbr Kflsf
jrmnI, sR: nirMdr isMG pRDfn gurduafrf PrYNkPort, sR: hrmIq
isMG dl Kflsf, sR: gurdIp isMG bfbf hnovr, sR: rivMdr isMG,
sR: jiqMdrvIr isMG, sR: kuldIp isMG .
2
vjy dy krIb PrYNkPort dy mYn rylvy styÈn dy sfhmixE, mujfhrf
ÈurU hoieaf, jo hwQF ivwc bYnr qy nfhry mfrdf aqy pMPlyt
vMzdf hoieaf, pYdl koeI
2
iklo mItr df sÌr qih krky, kONslyt dy sfhmxy puwijaf .
ijwQy jf ky isMG bVy roh Bry jYkfiraF qy Kfilsqfn
dy nfhiraF nfl asmfn gUMjf idwqf . jo hor nfhry lfey jf rhy
sn ik 'ieMzIan afrmI - tYroirst`, 'ÈhId sMq jrnYl isMG
iBMzrFvfly - amr rhy`, 'hux bxky rhygf - Kfilsqfn` afid
nfhry vI bVy jmky lwgy aqy iqrMgy JMzy ƒ mujfhrfkfrIaF afpxy
pYrF Qwly ilqfiVaf .
kONslyt dy sfhmxy jrmn pulIs vloN pihlF hI lohy dy
jMgly lgfky isMGF ƒ rokx leI jgHf bxfeI hoeI sI . ijwQy
isMGF vloN afpxy jjbfqF ƒ kfbU ivwc rwKidaF hoieaf, aMbYsI
dy kirMidaF ƒ ieh lfhnqF pfeIaF geIaF ik afpxy chyiqaF ƒ dws
idAu ik iswK ajy mry nhIN, asIN ijAUNdy hF, asIN afpxy
ipafry vqn dI aËfdI leI AunHF icr jUJdy rhFgy, ijnHF icr qwk
sfzf Gr 'Kfilsqfn` nhIN bx jFdf .
mujfhry dI pUrI kfrvfeI ƒ jQydfr sqnfm isMG bbr ny
bVy hI sucwjy ZMg nfl inBfieaf .
