zf[ amrjIq isMG df kflm                                                dsMbr 18, 2003

cInI sLyr bnfm BfrqI cUhf

BfrqI hfkmF dy JUTy dfavy aqy JUTy aMkVy vfjpfeI vloN ‘sfrk dysLF’ nUM kIqI geI ‘iewko krMsI’ aqy KulHy ivAupfr’ dI pysLksL- ‘bRfhmxI cwkrivAU’

vfisLMgtn-(zI[sI)- dunIaF Br dy afriQk mfihr,eysLIaf dy ‘afriQk sLyr’ cIn vloN kIqI jf rhI qrwkI aqy Aus dI idn dugxI aqy rfq cOgxI psfr kr rhI afriQkqf nUM bVI hYrfnI nfl dyK rhy hn aqy iesdI qrIP kr rhy hn. amrIkf dI ivdysL nIqI nfl sbMiDq pRmuwK rsfly ‘Poryn aPyrjL’ ny afpxy nvMbr-dsMbr -2003 aMk dI pRmuwK storI- ‘cIn dI cVHfeI-isKr nUM jf rhI afriQkqf, ivsLvfsL BrBUr kUtnIqI’ ies storI anusfr bhuq QoVy dysL ies qyjLI nfl qrwkI vwl vD rhy hn ijvyN ik 1970 qoN cIn iewk nftkI ZMg nfl qrwkI dIaF isKrF CUh irhf hY. dunIaF dI sB qoN afbfdI vflf dysL-cIn ies vyly bVf ijLafdf kMplYks qknIkI sfjLo amfn drfmd kr irhf hY, pRfeIvyt sYktr nUM pUrf vwDx Puwlx df huMgfrf dy irhf hY aqy Auh ipCly smy ivwc 500 iblIan zflr df iswDf pUMjI afvysL(POrn zfierYkt ienvYstmYNt) hoieaf hY. cIn, ies vyly 380 iblIan zflr df snfn inrXfq(aYksport) kr irhf hY, ijhVf ik ipCly 11 sflF ivec awT guxF viDaf hY. ielYktroinks ivwc cIn kul eysLIaf df 30 PsIdI ihwsf inrXfq kr irhf hY. 2003 dy aKIr qwk cIn kuwl dunIaF dy inrXfq vpfr df 6 PIsdI ihwsf hovygf jdo ik 2003 ivwc ieh 3[9 PIsdI sI. ipCly sfl, dunIaF dI afriQk qrwkI df 16 PIsdI cIn dy ihwsy afieaf ijhVf ik dunIaF ivwc amrIkf qoN bfad dUsry nMbr qy hY."

storI anusfr- ‘1970 ivwc cIn df afXfq 4[1 iblIan zflr sI, ijhVf ik hux 370 iblIan zflr hY. 1970 ivwc cIn df inrXfq 4[8 iblIan zflr sI, ijhVf ik hux 380 iblIan zflr hY.’

ies afrtIkl ny 2050 qwk dI qsvIr iKwcidaF dwisaf hY ik ikvy afAux vfly smy ivwc cIn, amrIkf dy tfkry df mulk hovygf aqy Ausdf koeI hor sfnI nhI hY.

ies irport dy Cpx qoN bfad, Bfrq dy XUnfeIitz nysLnjL ivwc aMbYszr ivKy kumfr nmbIar ny Xyl XunIvristI dy poRPYsr tI[aYn[ sRI invfsn dI mdd nfl 11 nvMbr nUM krvfey gei iewk smfgm ivwc, inAUXfrk dI iewk bYikMg ienvYstmYNt kMpnI-golzmYn sYkjL dI irport globl ieknOimk pypr nM[99, bRfjLIl, rUs, cIn, Bfrq df supnf-2050’ rIlIjL krvfeI. ies irport rfhI Bfrq nY afpxy afp nUM cIn nfl nwQI krn df Xqn kIqf ik Auh vI 2050 qwk, cIn vFg bVI vwzI ‘afriQk sLkqI’ bxn vflf hY. sfnUM ies irport ivcly JUT aMkiVaF aqy JUTy dfaivaf nUM cYlMj krn dI loV nhI hY- ikAu ik ies df jvfb idwlI siQq tYNk sYNtr Bfr pflsI altrnyitv dy iqMn sicafry ihMd-jnF mohn gurUsvfmI, aBIsLyk kOl aqy ivsfl hFzf ny iqMn dsMbr nUM ‘dI ihMdU’ mdrfs,aKbfr ivwc ilKy iewk afrtIkl rfhI idwqf hY. ies afrtIkl df isrlyK hY- ‘kI Bfrq scmuwc cmk irhf hY? Bfrq, ieMzstrIal PyjL ivec dfKl hoey ibnHF post ieMzIstrIal PyjL ivwc jf irhf hY.’

afrtIkl anusfr ‘irjLrv bYk afP ieMzIaf, ieMtrnYsLnl mfnItrI PMz aqy dUsry keI mrcYNt bYNkF dIaF irportF ik Bfrq dI afriQk qwrkI 7 PIsdI hoeI hY, ny iewk ‘afpxI sLlfGf afp kro’ vflf mUz bxf idwqf hY . ies nUM afDfr bxf ky afpxI qrjL nUM mroVI dyx vfly, ieho ijhIaf gwpf hFk rhy hn,ijsnUM qwQf dy afDfr qy sfbq nhI kIqf jf skdf. XU[aYs[jnrl Pfryn pfilsI ivwc ies sbMDI iewk lyK Cipaf hY ‘kI Bfrq, cIn nUM pCfV skdf hY?’ pr afA qwQF dy afDfr qy duwD df dwuD aqy pfxI df pfxI krIey.’

‘ pihlF 7 PIsdI afriqk qrwkI dI gwk krIey! ies qoN ipCly vrHy ieh 4[6 PIsdI sI Aus qoN pihlF 5[7 PIsdI sI aqy Aus qoN ipCly vrHy ieh 3[9 PIsdI sI-ijsdf jy mwDmfn(aYvryj kwZIey) qF ieh invfx vfly pfsy hI hY. pr jy mMn vI leIey ik Bfrq cmk irhf hY qF ieh vI dyKxf jrUrU hY ik ieh cmk ikMnI ku pfeydfr hY? ikqy ieh qF nhI ik aslI mYtl hor hY-pr Aupr vfrinsL df ilsLkvF pocf hI mfiraf hoieaf hY? ieh dyKx leI sfnUM vyKxf pfeygf ik aKOqI afriQk suDfrF (‘rIPfrms’, ijhVy ik nrismhf rfAu dI minstrI vylY, Aus dy ivwq mMqrI mnmohx isMG ny 1992 ivwc lfgU kIqy sn) qoN bfad dy vrHy ikMni ku vDIaF rhy hn. swcI gwk ieh hY ik ‘suDfrF qoN bfad df dhfkf(1992-2002), AusqoN ipcly dhfky(1982-1992) nfloNiksy qrHF vI vDIaf nhI sI. 1992-2002 dy dhfky ivwc jI[aYn[pI[ dr 0[2 PIsdI qoN 5[9 PIsdI qwl hI phuMcI hY. ies iksm dI ‘aKOqI qrwkI’ qoN ieh nqIjf ikvy kwiZaf jf skdf hY ik ies nfl smuwcy dysL nUM koeI Pfiedf hoieaf hY?’

‘susLmf svrfj ny bVy mfx nfl pfrlImYNt ivwc ikhf hY ik hux tYlIPon aqy gYs kunYksLnF leI koeI lMbIaF lfienf nhI hn. pr Bfrq ivwc 100 bMidaF ipwCy isrP 3[2 kol ieh shUlqF hn aqy 58 imlIan lok isrP 33PI sdI dr qy bYTy hn. kI ies nUM qrwkI kihMdy hn? afAu hux ieMzstrI dI gwl vI kr leIey. ipCly dhfky ivwc 283 iblIan zflr, bfhrly dysLF qoN afey, ijs nfl lwKF nOkrIaf vI hoNd ivwc afeIaF. cIn nUM, dunIaF df vwzf-mYnUMPYkcirMg sYNtr bxfAux vfly bfhrly pysy(POryn zfierYkt ienvYstmYNt) ny ijhVf rol adf kIqf hY- Aus ivwc cIn df viDaf inrXfq hY. 1978 ivwc ieh dO PI sdI sI jdoNik 1999 ivwc 45[5 PI sdI viDaf.

awj cIn, dunIaF dy kul vpfr dy 3[79 PI sdI df mflk hY jdoN ik Bfrq kol isrP 0[93 vI sdI ihwsf hY. iesy qrHF cIn dI ivdysLI mudrf 383 iblIan zflr hY(ies ivwc hFgkFg qy qfeIvfn sLfml nhI hY-ijhnUM imlf ky 900 iblIan qoN ijLafdf bxdI hY) jdo ik Bfrq kol ieh isrP 92 ibLIan zflr hY.’

‘Bfrq ivwc KyqIbfVI sYktr df hfl bhuq mfVf hY. 1980 ivwc ieh 31 PI sdI sI jd ik hux ieh 28 PI sdI rih igaf hY. ieMzstrI df ihwsf vI28 PI sdI qoN Gwt ky 26 vI sdI rih igaf hY. sOPtvyar qoN bfad, Bfrq dy nOkrI sYktr ivwc sB qoN ijafdf vfDf-’pbilk aYziminstrisLn’ Kricaf df hY ijhVf 1993-94 qoN 32[5 PI sdI dr nfl viDaf hY. sfl 2001 ivwc sYNtr, styt qy lokl srkfr dy kul mulfjLmF dIaF qnKfhf qy 167,715 kroV rupey Krc afey. kI ieh Krcf afriQkqf dy vfDy df sUck hY?’

swcI gwl ieh hY ik cIn iewk ieMzstrIal dysL bx cuwkf hY jdoN ik asI ibnHF ieMzstrIal dysL bxy post -ieMzstrIal PyjL ivwc dfKl ho cuwky hF. sfzy sfhmxy, cIn dI qrwkI-dr df mukfblf krnf koeI insLfnf nhI hoxf cfhIdf ikAu ik jdoN dysL mukfblf krdy hn qF ijhVf pihlF hI bhuq awgy hY-Auh df kI mukfblf ho skdf hY ? kI asI Auh krx dy smrQ hF jo cIn ny 1996 ivwc kIqf sI? 2020 qwk Auh kuJ krn leI sfnUM 11[6 PI sdI dy dr nfl qrwkI krnI pvygI aqy 2050 qwk(jdoNik sfzy ivwco bhuq sfry ies jhfn ivwco jf cuwky hoxgy) 8[9 PIsdI ivkfs dr hr sfl hfisl krnI pvygI. kI asI ieh krn dy smrq hF? iewk Gwut Br ky ieh dfavf nhI krnf cfhIdf ik bhfr sfzy nfl hY.’

asI ‘sYNtr Pfr pfilsI altrnyitvjL dy siqkfrq ilKfrIaF dIaf ilKqF nfl pUrI qrHF sihmq hF aqy swc bolx leI AuhnF dI sLlfGf krdy hF. BfrqI hfkmf ny AuhnF dy dysL ivdysL ivcly duwmCwilaF dI smwisaf ieh hY ik Auh isrP JUTy sfavy hI nhI krdy blik Pyr AuhnF qy Kud vI XkIn krn lwg jFdy hn. jdoN iPr iksy pfisAu koeI cYilMj huMdf hY qF Auh bfviraf vFg Aus qy pRqI ikRaf krdy hn. asI idwlI siQq, ienHF ihMdU jnF dI surwiKaf dI kfmnf krdy hF ikAuik BUqry hoey ihMdqvIaF leI, ies vyly AuhnF dy BUqr-gubfry ivwc vwjx vflIaF koei vI ipMn, nIAUklIar bMb qoN Gwt nhI hY. jo slUk BfrqI hfkmf ny qihlkf zft kfm vfilaf nfl kIqf hY-Auh sB dy sfhmxy hY.

‘BUqry gubfry qy cVHy, Bfrq dy pRDfn mMqrI pMizq atl ibhfrI vfjpfeI ny afpxI bRhfmxI ckrivAU dI iewk ‘nrd’ sfrk dysLF(pfiksqfn,sRI lMkf,bMglf dysL, nypfl, mldIvjL,Butfn afid) vwl suwtidaF pysLksL kIqI hY ik sfrk dysLF ivcfly XUropIan XUnIan vFg iewk krMsI kfiem kIqI jfey aqy afps ivwc KulHf ivAupfr aqy KulHF lFGf hovy. AuprlI njLr nfl vyiKaF qF ieh pysLksL bVI dosqfnf, KulH idlI vflI aqy qrwkI psNMd rucIaF vflI lwgdI hY-pr ieh hI bRhmxvfd df aslI Byd hY. ijhVf afKMz Bfrq df supnf,ihMdUqv vfly, awT pihr vyKdy hn-ieh pysLksL dosq glvkVI nfl ies nUM pUiraF krdI hY- jo ik POjI sLkqI nfl hfsl krnf, Bfrq dy vso bfhr hY(pfiksqfn dy nIAUklIar sLkqI bxn krky) pfiksqfn, bMglF dysL, sRI lMkf afid dysLF dy gYr-bfxIaf lok, Bfrq dy bRfhmx bfxIaf joV df koeI mukfblf nhI hn aqy ieh bRhmx bfxIey, iehnF sB nUM ‘krMsI nfl ingl jfx dI smwrQf rwKdy hn. iehnF dysL dy sLfskF nY vI bcfa BrBUr pRqIikRaf hI idwqI hY-pr iPr vI sfzI qkId hY- ‘bf-mulfhjLf hoisLafr! bRhfmx-bfxIaf krMsI not qy cVH ky af irhf hY.’

Kfilsqfn ijLMdfbfd.

N

‘swdfm husYn kfbU: pRqIikRaf aqy pVcol’

lgBg 30 sfl qo eIrfk dy srvy-srvf izktytr, dunIaF dy sB qoN vwzy zyl dy jKIry-eIrfk dysL dy pRYjLIzYt, drjnF aflIsLfn mihlF qy keI iblIan zflrF dI sMpqI df mflk swdfm husYn dI afpxI jnm BUmI itkvIq qoN lgBg 9 mIl dUr, iewk vIrfn QF qy, tfeIgrIs ndI dy kMZy, DrqI ivwc Kod ky bxfey gey iewk 6-8 Puwt zUMGy toey ivwco ijAudF PVy jfx dI Kbr,9 apRYl qoN bfad(ijs idn amrIkF dIaF POjF ny bgdfd ivwc pRvysL kIqf sI) dI sB qo aihm Kbr bx ky sfhmxy afeI hY. iewk pfsy ijwQy ies nUM pRDfn busL dI bhuq vwzI pRfpqI vjoN AuBfiraf jf irhf hY-AuwQy nfl hI ieh cyqvnI idwqI jf rhI hY-ik ies nUM ‘arbF dI hfr’ vjoN nf dyiKaf jfvy. pRDfn busL ny ies nUM eIrfkI lokF dI ijwq dwsidaF, dunIaF nUM sMboDn huMidaF ikhf-’iewk kflf aqy pIV-Biraf Xuwg smfpq ho igaf hY. hux eIrfkI lokF nUM swdfm husYn dy rfj df zr Pyr kdy nhI sqfeygf.’

swdfm husYn nUMM ikvy aqy kdo PiVaF igaf-ies bfry smuwcU jfxkfrI df afDfr amrIkI rwiKaf mMqrflf hI hY qy ies sbMDI amrIkI aiDkfrIaF vlo ivKfeI geI vIzIA qy Potoaf ijs ivwc amrIkI POjI zfktr, jIB dbfAux vfly XMqr(tMg izprYsr) nfl Aus dy mUMh df muafienf kr irhf hY( ijs df mksd Aus dy mUMh ivwcoN sLnfKq leI zI[aYn[ey[ df sYpl lYxf dwisaf igaf hY) aqy Aus dy isr ivwc peIaF lIKF nUM vyiKaf jf irhF hY-hI dunIaf dy smuwcy mIzIey nY ny pRkfisLq-pRsfrq kIqIaF hn. mIzIaf irportf anusfr, vfiet hfAus ny ies Kbr nUM 18 GMty dbfeI rwiKaf hflFik kuJ hlikaF anusfr swdfm husYn dI igRPqfrI bhuq pihlF dI vI ho skdI hY. kuJ atkl-pcU, pRDfn busL vloN QYks igivMg dy mOky qy acfnk bgdfd jfx nfl vI ies nUM joVdy hn. scfeI kuJ vI hovy pr dunIaF nUM pihlI vfr ieh Kbr AudoN hI imlI jdo ik amrIkf aqy eIrfk dy pRsLfsLk pfl brImr ny mIzIey nUM dwisaf- asI swdfm husYn nUM PV ilaf hY. jLflm swdfm hux iewk kYdI hY.’

swdfm husYn dy PVy jfx nfl eIrfk jMg df iewk dOrf smfpq ho igaf hY-ijs dI sLurUafq 1991 ivwc pRDfn busL(mOjUdf pRDfn dy ipqf) ny kIqI sI-jd ik swdfm dy sfry kfiedy kfnUMn iCwky qy tMg ky kuvYq dysL qy kbjf kr ilaf sI.

Aus qoN bfad iewk dhfkf, BfrI dbfa aqy afriQk pfbMdIaF dy bfvXUd swdfm husYn swqf qy kfbjL irhf. apRYl 2003 ivwc, amrIkf dI kmfn hyT,eIrfk qy hmlf,1881 vFg, XU[aYn[dI hmfieq hfsl nhI kr sikaf-pr amrIkf ieMglYz aqy Aus dy sfQI dysLF ny, ibnHF aMqrrfsLtrI kfnUMnF dI prvfh kIiqaF-afpxf dbfa bxfeI rwiKaf.swdfm husYn dI igRPqfrI ny amrIkf aqy ieMglYz ivwc busL aqy tonI blyar dI ho rhI ivroDqf aqy Gwt rhI pRiswDI nUM iewk vfr qF Tol pf idwqI hY.

agly sfl amrIkf dy pRDfn dI cOx hoxI hY. zYmokYRitk AumIdvfrF vloN,pRDfn busL dI eIrfk nIqI nUM muwK insLfnf bxfieaf jf irhf sI-pr swdfm husYn dy PVy jfx dI Kbr ny AuhnF dy ichiraF qy vI ipwqlx lYY aFdI hY -aqy sfry busL nUM vDfeIaF dyx qy af gey hn. hflFik swdfm husYn dy PVy jfx qoN bfad gugYlf hmly vI hoey hn qy eIrfk ivwc keI QfvF qy ivKfvy vI hoey hn-jy swdfm df PiVaf jfxf,eIrfk ivwc sLFqI dI koeI grMtI nhI hY- pr POjI njLrIey qoN amrIkn POj dI ieh iewk vwzI pRfpqI hY aqy ies nfl amrIkn POj dy hOsly KUb bulMd hoey hn.

swdfm husYn df awgy kI hsLr hovygf-ieh lgBg insLcq hI hY. mukwdmf, bgdfd ivwc eIrfkI kOsl(amrIkI smrQk) vloN clfieaf jf irhf jF iksy hor dysL ivwc ‘aMqrrfsLtrI kort’ vlo iesdf aMjfm insLicq hI hY. amrIkf df Xqn hovygf ik ieh mukwdmf ‘inrpwK’ jfpy, bdlf BNfvnf vflf nhI pr ipClf iewk dhfkf bdlf Bfvnf dy nfl nfl qyl-ihwq hI pwCmI dysLF dI eIrfk-nIqI qy hfvI rhy hn.ieh vwKrI gwl hY ik bfad ivwc PrFs ,jrmnI qy rUs nY kuJ nf imlvrqx nIqI apnfeI. mMdy BFgf nUM,eIrfk smyq muslmfn dysLF df sB qo vwzf dusLmx qyl hY. mwD-pUrv dy muslmfn sLyKF-hfkmF df rvweIaf vI gYr-ieslfmI aqy aXfsL hY-ijhVf ik afm lokF dI BlfeI vflf nf ho ky aYsLo iesLrq aqy qfnfsLfhI vflf hY.

swdfm husYn iewk jLflm qfnfsLfh sLfsLk irhf hY-ijs ny afpxy dysL vfsI lwKF kurdF, sLIaf aqy eIrfnIaF nUM mOq dy Gft Auqfiraf. jdoN swdfm husYn jLihrIlI gYs aqy mfrU hiQafrf dI vrqo nfl afpxy lokF df Gfx kr irhf sI -Audo ieh pwCmI dysL (smyq amrIkf dy) AusnUM iewk ‘mhfn sYkUlr sLfsLk’ dy qOr qy pRcfrdy sn ikAuik ies nUM eIrfn dy afieqwulf KumInI dy iKlfP vriqaf jF irhf sI. pr Auh khfxI hor hY.

swdfm husYn nUM ‘nslkusLI’ dy dosLI dy qOr qy ktihry ivwc KVHf kIqf jfeygf. pr swdfm husYn dy hux qwk imwqr, pRqIpflk-Bfrq dysL dy hfkmF bfry kI iKafl hY? kI BfrqI hfkmF nY afpxy dysL dy lokF-iswKF , muslmfnF , nfgy -eIsfeIaF, dilqF afid dy iKlfP nslkusLI nIqIaF dy qihq kfrvfeIaF nhI kIqIaF-ijhVIaF ajy vI jfrI hn? eIrfk qy mOjUdf hmly dy pirpyK ivwc ieh gwl qF swpsLt hY ik hux pwCm dy jLorfvr dysL, iksy vI dysL dI pRBUsqf dy kfnUMn dI prvfh kIqy ibnHf-Aus dysL ivwc mnuwKI hwkF dI Gft nUM muwZf bxf ky-Dfvf bol skdy hn-Pyr Bfrq bfry ikMny ku sbUqF dI loV hY? ieh vwKrI gwl hY ik Bfrq dy hfkm afpxy afp nUM dunIaF df sB qoN vwzf lokqMqr kih ky bc inkldy hn-pr iehnF dysLF nUM ikhVF nhI pqf ik ieh ikho ijhf ‘jQqMqr’ hY?

dunIaF pVcolF qoN Auwpr ‘inrMkfrI pVcol’ swc JUT df inqfrf krdI hY. swdfm husYn df bdhflI dI hflq ivwc,iewk cUhy vFg,DrqI hyT lukxf-Aus inrMkfrI Purmfn vwl iDafn kydNrq krdI hY:-

‘ndr EpfTI jy kry .. sulqfnF GfE krfeydf .. dr mMgx iBK nf Kfeydf..’

 


zf[ amrjIq isMG df kflm                                                dsMbr 11, 2003

kYlIPornIaF dy 9vyN srwkt kort vloN KfilsqfnI afgU BfeI hrpfl isMG cImf dy hwk ivwc PYslf

srkt kort ny afpxy 23 siPa dy PYsly ivwc ikhf: "iewk dysL vloN dihsLqgrd grdfinaf igaf ivakqI aksr dUsry dysLF df ajLfdI GuwlftIaf ho skdf hY."

‘Bfvy ies nfl amrIkf dI ivdysL-nIqI qy dbfa bxdf hovy pr amrIkf df dunIaF Br ivwc ‘aLfjLfdI dy pMGUVy’ vflf nfmxf jfrI rihxf,ijafdf aihmIaq rwKdf hY[[[[[‘

srkt kort dy PYsly ivwcoN amrIkf dysL dI nIhN rwKx vfly ipqfmf(PfAUNizMg PfdrjL) dI soc dI Jlk

‘afjLfdI dy ruwK nUM pRPuwlq hox leI smy-smy dysL-BgqF qy jflmF dy KUn dI lox pYdI hY,ijhVf ik afjLfdI leI ‘kudrqI Kfd’ df kMm krdf hY ‘[[jYPrsn(13 nvMbr1787)

BfrqI mIzIey vloN jihr Biraf ‘iqwKf pRqIkrm’

vfisLMgtn(zI[sI[)-kYlIPornIaf dIaF vwK-vwK jylF ivwc ipCly lgBg 7 sflF qoN ‘amrIkn surwiKaf leI Kqrf’ klfjL hyT bMdI bxfey gey, KfilsqfnI afgU BfeI hrpfl isMG cImF dy kys sMbMDI ipCly hPqy 9vyN srkt kort(kYlIPornIaF smyq awT stytF qy ies srkt kort df PYslf lfgU huMdf hY) vloN idwqf igaf PYslF iewk ivsLysL aihmIaq vflf PYslf hY. ies PYsly nfl ijwQy dysL ivdysL ivwc ivwc vsdI iswK kOm ivwc iewk KusLI dI lihr dOVI hY -AuwQy BfrqI mIzIey vloN iesqy iqwKf pRqIkrm kIqf igaf hY. Bfvy ieMMmIgrysLn mihkmy kol ies PYsly dI srkt kort dy Puwl-bYNc(11 jwjF df bYNc) sfhmxy suxvfeI dI apIl leI 45 idnF df smF hY aqy suprIm kort qwk phuMc krn leI 90 idnF df smF hY [[[pr sMivDfnk mihrF anusfr, srkt kort dy PYsly nUM ‘AulD’ skxf koeI sOKf kMm nhIN hY.

iqMn mYNbrI jwjLF dy pYnl (jfhn tI[nUnn, aYX mfrgfrYt mYkIAn aqy jfnI bI[rfilnsn) ivwcoN bhu igxqI do jwjF ny, BfeI hrpfl isMG cImF aqy AuhnF dI pqnI bIbI rfjivMdr kOr qy ieMmIgrysLn mihkmy vloM lgfey gey ‘amrIkn surwiKaf nUM Kqrf hox dy dosL nUM ‘by-buinafd’ dwsidaF, Auhnf dI irhfeI krn izportysLn rwd krn df PYslF suxfieaF jdoN ik qIsrI jwjL-jfnI bI[rfivlsn ny srkfrI sfiez dI qrPdfrI kIqI.

amrIkF srkfr vloN 1996 ivwc pfs kIqy gey aYNtI-tYrirjLm aYNz aYPYkihv zYQ pYnltI’, 11 sqMbr 2001 qoN bfad amrIkf ivwc bxy Gbrfht Bry mfhOl,‘pYtrIaOt aYkt’ vrgy sKq kfnUMnF aqy ‘aMqrrfsLtrI dihsLqgrdI’dy cfry -pfsy alfpy jf rhy rfg dI iPjLf ivwc afieaf ieh PYslF-’TMzI hvf dy buwly vFg’, ies dysL dy rcnhfiraF (PfAUNizMg PfdrjL) dI soc df inzr-pRgtfvf hY-ijs leI amrIkn juzIsLIarI vDfeI dI hwkdfr hY. ikAu ik hyTlI kort dI jwjL mYzm kInr dI adflq ivwc,ieMmIgrysLn dy mihkmy ny BfeI hrpfl isMG qy AuhnF dI Drm pqnI bIbI rfhivMdr kOr nUM ‘amrIkn surwiKaf’ nUM Kqrf dwsidaF ‘sLRyxIbwD jfxkfrI’ (klfsIPfeIz jfxkfrI jF gupq jfxkfrI) df shfrf ilaf sI- ies qrHF ieh kys Aus ‘gupq jfxkfrI’ nUM vI nkfrdf njLr afAdF hY-Bfvy ik borz afP ieMmIgrysLn ny afpxf PYslF dyx lwigaf ‘gupq jfxkfrI’ nUM aDfr nhI sI bxfieaf.

srkt kort ny afpxy PYsly dy pihly ihwsy ivwc kys nfl sbMiDq muwZlI jfxkfrI nUM kMUjIvq kridaF BfeI hrpfl isMG aqy bIbI rfjivMdr kOr dy ipCokV aqy amrIkF ivwc AuhNF dIaF KfilsqfnI lihr nfl sbMiDq kfrvfeIaF df Kulfsf kIqf hY. BfeI hrpfl isMG dI iswK stUzYNts PYzrysLn aqy Kfilsqfn kmFzoN Pors dy afgUaF nfl gwlbfq,spMrk aqy hor adfn-pRdfn, ijsnUM ieMmIgrysln mihkmY nY XU[aYs[ surwiKaf nUM Kqrf dwsx df aiDkfr bxfieaf sI-dI vI brIkI nfl pVqfl kIqI geI’. ‘pVqfl’ (aYnYilisjL) isrlyK hyT, ‘dihsLqgrdI’ aqy ‘surwiKaF nUM Kqrf’ dIaf kfnUMnI DrfvF aqy pycIdgIaF(stYtUarI Prymvrk) nUM iewk iewk krky sfn qy cfiVaf igaf. Bfrq moVy jfx dI sUrq ivwc AuhnF df kIqf jfx vflf qswLdd-knvYnsLn agyNst tfrcr(kYt, qsLwdd dy iKlfP kfnUMn) dI rosLnI ivwc ivcfiraf igaf. borz afP ieMmIgrysMn vloN kwZy gey iswty-’ik ijhVy lok amrIkf ivwc rih ky,iksy vI dihsLqgrdI dI kfrvfeI ivwc sLfiml hn-Bfvy ik Auh iswDy qOr qy amrIkF jF Aus dy sLihrIaF dy iKlfP nf vI hovy-amrIkf dy jfn-mfn qy surwiKaF nUM Kqrf hn, ieh svY-ividq qwQ hY(sYlP aYvIzYNt)[[nUM srkt kort nY amrIkf dy ieiqhfsk pRsMg ivwc vIcfridaF bVy dUrgfmI-pRBfvF vflf nqIjf kwiZaf. PYsly dy ies ihwsy dy kuJ aMsL df asI hU-b-hU pMjfbI anuvfd krFgy.

klfj(8) ivwc srkt kort kihMdf hY ‘jy amrIkf ivwc rih irhf koeI ivakqI dysL qoN bfhr cwl rhI iksy ivroD-lihr jF KfVkU kfrvfeIaF ivwc sMilpq hovy qF Auh afpxy afp hI (svY-ividq) amrIkf dI surwiKaf nUM Kqrf nhI bx jFdf. iewk dysL vlo dihsLqgrd grdfinaf igaf ivakqI aksr dUsry dysLF df afjLfdI GulftIaF ho skdf hY . Audfhrx dy qOr qy inkfrfgUaf dysL ivwc kMtrf gurIilaf ny,AuQoN dI sYNzIinstf srkfr df qPqf AultfAux leI dihsLqgrd qrIikaF df shfrf ilaf. ibNHF sbUq qoN ieh ikvyN ikhf jf skdf hY ik amrIkf ivwc mOjUd kMtrf smrqkF ny, amrIkF dI surwiKaf nUM Kqry ivwc pfieaf. scfeI ieh hY ik amrIkf srkfr Kud vI

sYNzIinstf-ivroDI sI aqy Aus ny kMtrf-gurIilaf dI Dn nfl mdd kIqI.’

‘ ies qrHF sflIzyirtI lihr, ijs ny pUrbI XUrp ‘c kimAUinjLm df Kfqmf krn ivwc aihm rol adf kIqf-nUM sovIaq XUnIan ny iewk qoV PoV krn vflI iewk Kqrnfk lihr’ aYlfinaf hoieaf sI-pr ieh gwl koeI nhI kih skdf ik ies lihr leI amrIkF ivwcoN jfx vflI afriQk mdd ny, amrIkF dy lokF dI jfn-mfl nUM Kqry ivwc pfieaf. asI afpxy afp nUM ieh nqIjf ikvy kwZ skdy hF ik iqwbq dI afjLfdI leI lV rhy ivakqIaF nUM, ikAu ik cIn dysL nY ‘gurIly’ aYlfinaF hoieaf hY-ies leI Auh amrIkf dI surwiKaf nUM Kqrf hn. ibNF sbUq qoN, iwh kihxf iblkul vfjb nhI ik koeI jQybMdI ijhVI iksy iewk dysL leI ‘Kqrf’ hY, Auh afpxy afp hI amrIkf leI vI Kqrf bx geI hY.’

‘ hkIkq ieh hY ik ieiqhfsk qwQ ies dy iblkul Ault hn. Gwto-Gwt jy 1848 qo hI sLurU krIey(ijhVf vrHF XUrp ivwc lokqMqrI ienklfbF dI sLurUafq df hY) qF jfihr hY ik amrIkf mwuZ qo hI dUsry dysL ivwc cwlx vflIaF kRFqIkfrI lihrF leI Dn, mYtIrIal aqy ieKlfkI qOr qrIikaF nfl idl-Kol ky mdd kIqI hY-ijvy ik astrIaf,ibRtyn aqy rUs dy jLflm-sfmrfjF dy iKlfP kIqf igaf. vIhvI sdI dy AuwGy kRFqIkfrIaf zI[vlyrf(iewk afieirs) aqy bYn gurIan (iewk XUhdI) ny, afpxy-afpxy dysLF (afierlYNz aqy iejLrfiel) dI afjLfdI leI amrIkf ivwc ivwc rihMidaF hI sMGrsL kIqf. ajy kwlH dI gwl hY ik amrIkf ivwc rihMdy kimAUinst ivroDIaF ny ,sovIaq XUnIan aqy cIn dy iKlfP kfrvfeI ivwc hr-qrHf dI BUimkf adf kIqI.’

ijvyN ieMMmIgrysLn borz ‘dihsLqgrdI’ nUM pirBfsLq kr irhf hY-Ausy anusfr qF Auprokq sfrIaF hI kfrvfeIaF hI ‘dihsLqgrd kfrvfeIaF’ hn. Auprokq iksy vI lihr nfl nf hI amrIkn surwiKaf, qy nf hI amrIkn sLihrIaF dy jfn-mfl nUM koeI Kqrf pYdf hoieaf. BfvyN ies nfl amrIkf dI ivdysL nIqI qy dbfa bxdf hovy, pr amrIkf df dunIaF Br ivwc ‘afjLfdI dy pMGUVy’ vflf nfmxf(rYpUtysLn) jfrI rihxf ijafdf aihmIaq rwLdf hY[[[

ies qoN bfad stkt kort ny sfAUQ aPrIkf dy afgU nYlsn mMzylf dy kys df vyrvf nfl ijLkr kridaF ikhF hY ik ‘iemIgrysLn borz dI pirBfsLf’ anusfr qF nYlsn mMzylf (ijs nUM aPrIkf srkfr ny dihsLqgrd aYlfn ky Aumr kYd dI sjLF idwqI hoeI sI) dI mdd krn vfly amrIknF (smyq amrIkn kFgrs dy, ijnHF ny mMzylf dI irhfeI leI mqy pfs kIqy) nUM ‘dihsLqgrd’ aYlfnky ‘izport kr dyxf cfhIdf hY-ikAuik AuhnF ny amrIkF dI surwiKaf nUM Kqry ivwc pfieaf sI.’

aKIr ivwc srkt kort ny ieh iswtf kwiZaf hY ik ikAuik ieMmIgrysLn mihkmy ny koeI Tos sbUq pysL nhI kIqf ik hrpfl isMG aqy hrivMdr kOr dI Kflisqfn lihr nfl sFJ(smyq KfVkU sFJ dy) ikvyN amrIkn sLihrIaF dy jfn mfl leI Kqrf hY jF amrIkf dI surwiKaf nUM Kqrf hY-ies leI AuhnF nUM ‘dihsLqgrdI’ dI pRIBfsLF hyT izport nhIN kIqf jf skdf .srkt kort ny rfjsI sLrx df mfmlf vfps borq dI spurdgI(rImFizz) ivwc kIqf hY-pr rfjsI sLrx dyx leI jLmIn iqafr kr idwqI hY.

BfrqI mIzIey ny, Bfrq dI pRmuwK inAUjL eyjMsI pI[tI[afeI[ dI Kbr bVI pRmuwKqf nfl pRkfisLq kIqI hY-aqy iesnUM ‘ihMdU mroVI’ idwqI hY. ieMzIan aYkspRYws, ihMdUsqfn tfeImjL,ihMdU mdrfs, ieMgilsL itRibAUn ies ivwc pRmuwK hn. pr sB qoM ijafdf qklIP, Bfrq dI pRmuwK rojLfnf aKbfr-’dI ihMdUsqfn tfeImjL’ dy aYzItr nUM hoeI hY ijs ny ies sMbMDI iewk sMpfdkI-‘jdoN dihsLqgrd’,afjLfdI GulftIey bx skdy hn dy isrlyK hyT iliKaf hY ik aMqrfsLrI dihsLqgrdI’ dy isrlyK hyT iliKaf hY. Aus ny amrIkf nUM PlsqInIaf, sdfm husYn afid dy qfany dyidaF iliKaf hY ik aMqrrfsLrI dihsLqgrdI iewk-dUjy nfl juVI hoeI hY. Aus ny afpxy sMpfdkI df ienHF sLbdf nfl aMq kIqf hY-iewk bMdf, ijhVf kYlIPornIaF adflq dy PYsly qy muskrf irhf hovygf-Auh ksLmIr sImf qoN afAux vfly dihsLqgrdF nUM ajLfdI GulftIey dwsdf hY.(aYzItr dI murfd, pfiksqfn dy pRDfn,prvyj musLPr qoN hY)’

amrIkn mIzIey(sYn PrFissko koRnIkl, args, trfeI hYrlz afid) ny ies Kbr df sMquln kfiem rwKidaF, ies nUM hF -pwKI mroVI hI idwqI h.

asI smJdy hf ik srkt kort df PYslF, amrIkf dysL dI nIh rwKx vfilaf dI soc dI ijwq hY. juzIsLIarI ny afpxI ‘afjLfd hsqI’ df pRgtfvf kridaF, mhfn amrIkf dysL dy ieiqhfs aqy Aus dIaF pRMprfvF nUM sMivDfn dI ivafiKaf ivwc aihm sQfn idwqf hY. 4 julfeI 1776 ivwc amrIkf dI afjLfdI dI GosLxf-pwqr(zYklfrysLn afP ieMzIpYzYs ilKx vfly tfms jYPrsn(ijhVy bfad ivwc amrIkf dy pRDfn vI bxy) ny 13 nvMbr 1787 nUM krnl ivLlIam simQ nUM ilKy iewk pwqr ivwc ikhf sI-’afjLfdI dy ruwK nUM pRPulq hox leI smy-smy dysL BgqF aqy jflmF dy KUn dI loV lYdI hY-ijhVf ik afjLfdI leI kudrqI Kfd df kMm krdf hY[[’amrIkf dI ibRitsL bsqIvfd dy iKlfP lhU zolvI bgfvq qoN bfad hI rwKI geI sI-ijhVy qwQ srkt kort dy mfx-Xog jwjF nUM cMgI qrHF Xfd hY.

ieh kys awgoN dI sLkl aKiqafr krdf hY- ies bfry ajy ikafs arfeIaF hn. pr ies PYsly ny ‘Kflisqfn lihr df, amrIkF dy ihqF dy anukUl nf hoxf-jF Aus dI surwiKaf nUM Kqrf hox’ dy JUT nUM cMgI qrHF BMinaF hY. ieh PYslF,ies dysL dy kfnMUn dy dfiery ivwc rihMidaF Kfilsqfn leI jdo-jihd krn vfilaf dy hOsly bulMd krdf hY-aqy amrIkn jsits isstm nUM vI siqkfrq sLrDFjlI pysL krdf hY.

Kfilsqfn ijMdfbfd .

 

" Bfrq dy cfr sUibaF dy cox nqIjy ihMdUqv dI guwpq-hwnyHrI"

AuwqrI Bfrq dy cfr pRmuwK pRFqF-mwD pRdysL,rfjsQfn, CqIsgVH qy idwlI dI cox-nqIijaF ny lgBg sfry hI cox-BivwKbfxI-krqfvF aqy aYgijNt -polF nUM glq sfibq kIqf hY. sMDUrI itwikaF nfl cmkdy ichiraF vfly bI[jy[pI[ nyqf vI ieh kih rhy hn-’ies kI qoN hm ko BI afsLF nhI QI.’ rfjsQfn, mwD pRdys qy CqsIgVH ivwc bI[jy[pI ny kmfn sMBflI hY qy kFgrs nUM isrP idwlI df CunCnf hI imilaf hY. kFgrsI kYNp ivwc murdyhx hY jdo ik bI[jy[pI, dy nIqI GfiVaf nUM ies ijwq ivwc aglIaf pfrlImYt dIaF coxF ivwc ‘sMDUrI ibRgyz dI ijwq’ njLr af rhI qy Auh iewk dUjy dy mUMh ivwc bfr-bfr lwzU pf rhy hn. iehnF rfjf ivwc bI[jy[pI[ dI acfnk ijwq dy kI sMBv kfrn hn-ies bfry awz-awz mfihrF ny afpxIaF potlIaF ivwcoN awz-awz ‘pRvcn’ kwZky lokF nUM inhfl krnf surU kIqf hoieaf hY.

bI[bI[sI[ dy idwlI ibAro cIP, mfrk tlI smyq bhuq sfry aKOqI afsLvfdI mfihr ieh dwsx df Xqn kr rhy hn ik bI[jy[pI[ dI ieh ijwq ‘ihMdUqv dI ijwq’ nf ho ky, ivkfs eyjMzy dI ijwq hY. jdoN ik ieh pRvcn swc qoN kohF dUr hY.iqMn sUibaF ivwc afr[aYs[aYs[ ny afpxI byhqrhIn jQybMdk qrkIbF dI mdd nfl ihMdUqv dI gupq hnyrI JulfeI hY-ijs ny bI[jy[pI[ nUM mflf mfl kIqf hY. asI afpxy qOr qy ieh nqIjf kwiZaf hoieaf sI-pr aPsos! Bfrq ivcly iksy pwqrkfr,itwpxIkfr,Kojkfr ny ies’ihMdU kfr dI aslIaq nUM bfhr ilafAux df hOslf jF iemfndfrI nhI ivKfeI-ijhVy qwQ afpxy afp ivwc hI ihMdUqv dy KMP nUM jg-jLihr krdf hY. sfbfsL! hY, amrIkn bIbI gyl aOmvYtz nUM, ijhVI ik mhfrfsLtr ivwc iewk dilq bsqI ivwc rihMdI hY aqy Aus ny afpxf sfrf jIvn dilqF dy AuQfn leI aripq kIqf hoieaf hY. Ausny ‘eysLIaF pIs’ vYb-rsfly leI iewk afrtIkl iliKaf hY-ijsdf isrlyK hY- ‘glq kI hoieaf’? ies lyK ivwc Ausny,iqMn pRfqF ivwc bI[jy[pI[ dI ijwq sbMDI swcfeI bfhr ilafAux df Xqn kIqf hY. asI ies lyK df pMjfbI anuvfd Cfpx dI KusLI lih rhy hF:-

mYN cox nqIijaF qoN bhuq pRysNfn hF. mYnUM ieh lwgdf sI ik kFgrs mwD-pRdysL ivwc hfr skdI hY ikAuik bI[jy[pI[ qyy afr[aYs[aYs vfly AuQy kuJ ipCly smy qoN isr kwZ rhy hn-aqy AuhnF ny idgivjY isMG nUM iswDf insLfnf bxfieaf hoieaf sI-(duishry dy mOky qy ies sbMDI sudrsNLn vloN idwqf igaf BfsLn pVoH) pr mYnUM rfjsQfn aqy CqIsgVH ivwc kFgrs dy hfrn dI afs nhI sI.’

‘iqMn cMgy muwK mMqrI jFdy lwgy. idgivjY isMG BfvyN afp iewk ‘Tfkur’ hY-pr Auh hmysLF dilqF dy leI Kloqf hY aqy Aus ny hmysLF Gwt igxqIaF dI ihPfjLq kIqI hY. Ausny srkfrI nOkrIaF ivwc lwgy hoieaF leI-afr[aYs[aYs[ ivwc sLfiml hox qy pfbMdI lfeI hoeI sI. afr[aYs[aYs[ vfly AusnMU sB qo ijLafdf nPrq krdy hn aqy afpxy qIr AuhnF ny idgivjY isMG vwl iswdY sfDy hoey sn jy Aus ny kdI ‘nrm ihMdUqv’ df kfrz vI Kyilaf qF Auh jubfnI klfmI sI-Ausny kdI muslmfnF dy iKlfP iewk vI sLbd nhI boilaf(ijvyN ik kyrlf df eIsfeI aYntonI kr irhf hY). rfjsQfn df muwK mMqrI asLok gYhlt iewk mflI hY-Bfvy Auh isafaq ivwc nvf hox krk kuJ glqIaF kIqIaF hn(ijvy afriQk qOr qy kmjLor pMzqF leI irjLrvysLn afid) pr AusnUM bhuq sfry dosq iewk ‘ivkfssLIl pursL’ vjoN vyKdy hn. CqsIgVH df muwK mMqrI ajIq jogI-jo ik iewk afid-vfsI kbIly df ‘eIsfeI hY’- nNUM bVy GtIaf hmilaF df isLkfr bxfieaf igaf hY.Bfvy ihMdUqv vfilaF ny ieh pRcfr kIqf hY ik Aus df sbMD siqnfmIey pirvfr nfl hY. Bfvy siqnfmIey iPrky dy bhuq lok anusUicq jfqIaf ivwcoN sn pr kuJ afidvfsIaF nY vI siqnfmI iPrky ivwc sLmUlIaq kIqI sI-ajIq jogI df pirvfr AuhnF ivwcoN sI.’

‘kFgrs ikAu hfrI? swqf ivwc lMbf icr rihx krky Ausdy iKlfP Bfvnf, isafsqdfnF dy iKlfP lok-Bfvnf aqy koeI swpsLt BivwK dI Xojnf nf dy skxf-kFgrs dI hfr dy kuJ kfrn ho skdy hn. pr mYN nhIN socdI ik aKOqI ‘ivkfs-kfrj’ ieMnI aihmIaq vflI gwl hY-ijho ijhf pRBfv ik bhuq sfry itpxIkfr dyx df Xqn kr rhy hn. dovy hI pfrtIaF ies muwdy qy iewko ijhIaF hn. ies muwdy nUM jfx-buwJ ky awKF ivwc Gwtf pfAux leI AuBfiraf jf irhf hY.jy ieh ivkfs kfrj vflf muwdf ieMnI hI aihmIaq vflf sI qF asLok gYhlt ikAu hfiraf? Aus dI qF ies gwloN bVI qfrIP kIqI jf rhI sI ik Aus ny bVf ivkfs kIqf hY. TIk hY-kFgrs nUM afpxIaF pRfpqIaFnUM AuBfrn df cwjL iswKxf cfhIdf hY-pr ieh iewk vwKrf ivsLf hY.’

‘iqMn Kfs aihmIaq vflIaF gWlF hn-ijnHF df noits ilaf jfxf cfhIdf hY. pihlI gwl hY-ibArokRysI ivwc, AucIaF jfqF vfilaF ivsLysLkr bRfhmxf dI lgfqfr jfrI srdfrI rfjsQfn qoN ies iksm dIaf irportF imlIaF hn ik ieh ibArokRYt, lokf (pyzU anpVH) nUM nvIaF votr msLInF dI vrqoN sbMDI gfiez kr rhy sn- ieh bhuq sfrIaF QfvF qy hoieaF hY(ieh gfiez krnf kI sI-ies bfry koeI BulyKf nhI rihxf cfhIdf) mwD pRdysL qoN sfnUM KbrF imlIaF hn ik ijAu hI ilnzoh ny ieh ikhf ik idgivjY isMG lokF dy ibjlI dy ibl mfP nhI kr skdf, lokF dy GrF ivwc iekdm’bVy pYisaF vfly ibl’ zfk rfhI phuNMc gey-ieh acfnk ikAu qy ikvyN hoieaf?’

dUsrI gwl iswDI aqy spwsLt hY -coxF leI lfmbMdI qy gqIsLlqf. ies nUM amrIkf ivwc kihMdy hn-votF bfhr kwZxf. ies mfmly ivwc afr[aYs[aYs df koeI sfnI nhI hY aqy AuhnF dy vrkrF ny bhuq sKq imhnq kIqI. mNY nhI smJdI kI kFgrs kol iejo ijhf koeI kYzr hY.’

‘qIsrI gwl pRgqIsLIl aqy Kby-pWKI pfrtIaF, ijnHF kol kYzr hY-AuhnF dI krIey. Auh iehnF coxF ivwc iblkul inkMmy aqy idlcspI rihq sn. ienHF qoN mY bhuq inrfsL hF Bfvy sI[pI[afeI[ aqy sI[pI[aYm df ies bYlt ivwc kYzr Kuiraf hoieaf hY pr ijwQy ienHF aqy gYr-pfrlImfnI qwqF dI vot vI sI-AuhnF ny kFgrs dI hfr leI rfh pwDrf kIqf. ies qoN ielfvf kRFqIkfrI grwupF df ieh ivcfr ik pfrlImfnI qrIky nfl koeI mslf hwl nhI hoxf-bVI dUr-dUr qwk PYl cwukf h aqy Aus ny kfrjkrqfvF nUM inkMimaF kr idwqf hY. Auh Gr bYTy afr[aYs[aYs dy vwD rhy jLor qoN icMqq aqy duwKI hn pr auhnF dI hr kfrvfeI, afr[aYs[aYs[ nUM hI mjLbUq kr rhI hY.iehnF ivwc aYn[bI[ey[eyklivaf, ayn[ey[pI[aYm[ afidvfsI iksfn sMgTn aqy hor aYn[jI[ANjL sLfiml hn,myDf pqkr aqy anuDfqI rOey vrgy lok ijhnF df iehnF stytf ivwc pRBfv hY-AuhnF ny vI mukMml cuwpI sfDI hoeI hY(afr[aYs[aYs[ qoM zridaF). Auh aMqrrfsLrI qOr qy ‘globlfeIjysLn’ mfrkIt iekOnmI aqy nv-Audfrvfd dy iKlfP qF ijhfd krn leI sotf cwukI rwKdy hn pr AuhnF nUM afpxI DrqI qy pwnp irhf bRfhmxvfd qy PfsLIvfd sLfied njLLr nhI afAudf. mYN smJdI hF ik zYmF dy ivkfs dy iKlfP lVfeI lVn vfly lok-asl ivwc ihMdUqvf dI mwdq hI kr rhy hn."

pfTjnk! Auprokq ilKq qoN afr[aYs[aYs[ dI ihMdU hnHyrI’ nUM ijwq df ishrf nhI jFdf qF iks nUM jFdf hY?


zf[ amrjIq isMG df kflm                                                dsMbr 4, 2003

dunIaF Br ivwc pihlI dsMbr df idn vrwlz eyzjL zya vjoN mnfieaf igaf

sfl 2003 ivwc sMsfr Br ivwc 30 lwK lok eyzjL dI bImfrI nfl mry

ies vyly Bfrq ivwc zyZ kroV lok eyzjL bImfrI (aYc afeI vI) nfl pIVq !

Bfrq ivwc PYlI eyzjL mhFmfrI qoN Bfrq srkfr qy lok mnwkr ikAuN?

vfisLMgtn (zI sI)-XUnfeIitz nysLnjL vloN pihlI dsMbr df idn :vrlz eyzjL zya: vjoN aYlfinaF hoieaf hY. ies idn qy dunIaF Br ivwc smfgm krky, sYmInfrF rfhIN, ivKfivaF rfhIN, aqy hor pRcfr smwgrI dI vrqoN nfl lokF nUM ies bImfrI dy KqiraF qoN jfxUM krvfieaf jFdf hY, qF ik ies bImfrI rfhIN ho rhy lokF dy Gfx nUM roikaf jfey. vrlz hYlQ aOrgynfeIjysLn dy zfierYktr jnrl jOg vUk lIa ny ies mOky qy idwqy afpxy sunyhy ivwc ikhf hY ik-ies afdm-KfxI bImfrI dI rok Qfm aqy ielfjL, mnuwKI ieiqhfs ivwc hux qwk drpysL hoey cYilMjF ivwcoN sB qoN aOKf cyilMj hY. iewk aMdfjLy muqfibk vrHf 2003 ivwc dunIaF Br ivwc 30 lwK qoN ijafdf lok ies bImfrI nfl mry hn, ijs df mqlb hY ik jy musfPrF nfl Biraf iewk boieMg 747 jMbo jYt hr 90 imMtF bfad (sfl Br) durGtnf gRsq huMdf rhy qF vI ieMny lok nhIN mr skdy.

            XUnfeIitz nysLnjL eyzjL pRogrfm dy iewk srvy muqfibk ies vyly dunIaF Br ivwc 4 kroV dy lwgBwg lok eyzjL nfl pIVq hn. iehnF ivwcoN vwzI igxqI sb-shfrf aPrIkf dy dysLF ivwc hY. pr iekwly Bfrq ivwc vI zyZ kroV lokF dy eyzjL bImfrI qoN pIVq hox df anumfn hY. aPsos ! Bfrq dy hMkfrI iPrkU hfkm BfrqI smfj dI ies Bucfl vrgI bImfrI nfl inbVn dI QF kroVF zflr mjLfeIlF, eyar krfPt kYrIarF, inAUklIar bMkrF aqy gAU mUqr ipafAux dy plFtF Aupr Krc kr rhy hn. BfrqI XogI qy aKOqI mhfqmf pwCmI dysLF dy Boly Bfly lokF dy DMn nUM luwtx leI AunHF qy sdfcfrk AupdysLF aqy Xogf afid PrfzF dI vrKf krn qF ieDr nUM qury rihMdy hn, pr mhfn Bfrq dy ies eyzjL quPfn nUM rokx leI afpxy dysLvfsIaF leI AuhnF kol smF qy DMn nhIN hY.

            pRmuwK pwqrkfr krx Qfpr ies gwl leI vDfeI dy pfqr hn ik AuhnF ny bI bI sI vfilaF leI Bfrq ivwc PYlI eyzjL qy storI kIqI, aqy ies Kqrnfk bImfrI dy Bfrq ivwc asraMdfjL hox dy qwQ nUM ihMdosqfn tfeImj aKbfr dy 30 nvMbr dy aMk ivwc iewk afrtIkl rfhIN vI pRkfisLq kIqf hY. asIN ies afrtIkl df hU-b-hU pMjfbI anuvfd dy rhy hF qF ik sfzy qy ieh ieljLfm nf lwgy ik ieh sB KfilsqfnI pRpygMzf hY aqy Bfrq nUM bdnfm krn leI kIqf jf irhf hY.

            pwqrkfr krx Qfpr ny afpxy afrtIkl df isrlyK idwqf hY--sfrf Bfrq munwkr hY.

            30 nvMbr nUM ilKy afrtIkl dI vfrqk ieAuN hY --

            kwl (pihlI dsMbr nUM) vrlz eyzjL zya hY. mYN sLfied ies idn dI iblkul pRvfh nf krdf jy mYnUM ies vfr bI bI sI ny ies idn qy storI krn leI nf ikhf huMdf. ies storI dOrfn mYnUM kuJ KOPnfk vyrivaF df pqf lwgf, ijs ny mYnUM hlf ky rwK idwqf. ies gl dI sMBfvnf ho skdI hY ik myrI khfxI iewk pfsV jF nf-mukMbl hovy, jF mYN gl vwDf æcVHf ky kr irhf hovF, pr ies qrHF nhIN hY. mYN Auh hI khfxI dws irhf hF - jo ik bVIaF siqkfXog sLKsIaqF aqy BrosyXog sMsQfvF qoN imlIaF hn. ies leI hI ieh khfxI mYN quhfzy nfl sFJI kr irhf hF. jdoN qusIN ies nUM pVHogy, qusIN vI myry vFg icMqq hovogy aqy GbrfAuNgy.

            afE qwQF dy aDfr qy gl krIey- sLfied ieh sLbd vI ZuwkvF nF hovy. Bfrq srkfr dfavf krdI hY ik Bfrq ivwc 45 lwK lokF nUM eyzjL dI bImfrI hY. XU aYn vfly ies nUM 80 lwK qoN Aupr dwsdy hn. kuJ gYr-srkfrI sMsQNvF (ijhVIaF lokF ivwc ivcr ky kMMm krdIaF hn-ies leI AuhnF dI jfxkfrI ijafdf BrosymMd hY) ieh igxqI iewk kroV qoN ijafdf dws rhIaF hn. sfzy kol spwsLt qsvIr ikAuN nhIN hY? ies df iemfndfr jvfb ieh hY ik sfzy kol aslI igxqI qwk phuMcx df ZuwkvF aqy iemfndfr ZMg qrIkf nhIN hY. srkfrI aMkVy aYNtInYsLnl aqy aYs tI zI klIinkF dy aDfirq hn. pr AuhnF qwK qwk ikMny lokF dI phuMc hY? quhfnUM jvfb df pqf hY. jrUrI qwQ ieh hY ik ies igxqI ivwc ieMtrfvIins rUt (sUeIaF nfl PYlx vflI) aqy smilwgI aqy bhu sfQI sYks rfhIN eyzjL df isLkfr hox vfilaF dI igxqI nhIN hY.

            ies leI srkfrI aMkiVaF nUM mMinaF nhI jf skdf aqy aslI igxqI bhuq ijafdf hY. Bfrq dI iewk aiq-siqkfrq eyzjL dy iKlfP ijhfd krn vflI sMsQf-nfjL PLfAUNzysLn dI aYgjYikitv zfeIrYktraMjlI gopfln df aMdfjLf hY ik Bfrq ivwc eyzjL mrIjLF dI igxqI zyZ kroV qoN Aupr hY.ies df pRsfr ikMnIN qyjLI nfl ho irhf hY? nYsLnl eyzjL kMtrol afrgynfeIjysLn df kihxf hY ik ieh 15 PI sdI dI rPqfr nfl vwD rhI hY. jy ieh eyzjL dI pRsfr dr hY qF ieh Kqry dI GMtI qoN vI awgy hY. ies pRsfr nUM rokx leI kI kIqf jf irhf hY? sUeIaF rfhIN PYlx vflI vfiers nUM rokx dI cfrfjoeI kIqI jf skdI hY, pr XOn-sbMDF aqy bhu sfQI sYks rfhIN PYlx vflI bImfrI df kI ielfjL kIqf jf skdf hY-?

            srkfr ies gl nUM mMndI hY ik 83 qoN 86 PI sdI qwk eyzjL df pRsfr sYks sbMDF rfhIN ho irhf hY. srkfrI qy gYr-srkfrI sMsQfvF ivwc ies gl qy iqwKy mwqByd hn ik ijs qyjLI nfl ieh mrd iesLqrI joiVaF ivwc PYl rhI hY- Aus nUM ikvyN roikaf jfvy. srkfr ieh kihMdI hY ik BfrqI lok afcrxvfn hn ies leI AuhnF nUM ies sbMDI AupdysL dy ky afcrxhIxqf qoN roikaf jf skdf hY. gYr srkfrI jwQybMdIaF (aYn jI E) ies nfl sihmq nhIN hn. AuhnF df kihxf hY ik BfrqI lokF df jLOn - ivvhfr bfkI lokF nfloN vwKrf nhIN hY.

            huxy-huxy XUnfeIitz nysLnjL pirvfr inXojn sMsQf ny, Bfrq dy pyNzU lokF dy XOn - ivhfr sbMDI iewk aiDaYn kIqf hY- ijhVf ajy pRkfisLq nhIN hoieaf, ies gl dI hYrfnI hY. ies aiDaYn anusfr Bfrq dy 42 PI sdI kvfry bMdy aqy 22 PI sdI ivafhy bMdy gYrieKlfkI XOn sbMDF ivwc ilpq hn. ies qrHF ieh eyzjL df qyjLI nfl psfr kr rhy hn. eyzjL sbMDI pfrlImYNt POrm dy knvInr - Eskr PrnFzyjL ny ipwCy ijhy knPYzrysLn afP ieMzIan ieMzstrI dy iewk smfgm nUM sMboDn krdy ikhf-60 PI sdI dy lwgBwg kfljF dy muMzy-kuVIaF afpxy grYjUeyt bxn qoN pihlF Xon sbMD Bog cuwky huMdy hn. mYnUM ies qwQ qy Borf Br vI sLwk nhIN hY.

            XUnfeIitz nysLnjL PYmlI plfinMg aYsosIeysLn dy aiDaYn ny iewk hor BfrqI JUT df prdf Pfs kIqf hY. sfzI susfietI ies gl nUM mMnx qoN ienkfrI hY ik AuQy mrdF nfl mrdF dy XOn sbMD hn. kfnUMn dIaF njLrF ivwc nf isrP gYr-kfnUMnI hY, blik gYr kudrqI vI hY. ies leI Bfrq ivwc gya sbMDF rfhIN eyzjL nhIN PYl skdI. hY nF-? glq-iblkul glq ! Auprokq sMsQN dy aiDaYn anusfr Bfrq ivwc mrd, vysvfvF nfloN dUsry mrdF nfl XOn sbMD ijafdf rwKdy hn. ijhVy 42 PI sdI mrd, ivafhuqf jIvn qoN bfhr XOn sbMD rwKdy hn-AuhnF ivwcoN vwzI igxqI mrd, mrdF nfl hI XOn sbMD sQfpq krdy hn. jLfihr hY ik ieh qwQ eyzjL bImfrI dy PYlfa vwl iesLfrf krdf hY-ijs nUM asIN mMnx qoN ienkfrI hF.

            hux srkfr vloN ies smwisaf df hwl suxo ik Bfrq ivwc jMgl dI awj vFg PYl rhI eyzjL dI rok Qfm leI Auh kI kr rhI hY? GwiVaf-GVfieaf jvfb hY-bRhmcfrIaF aqy iewk pqnI sdfcfr df AupdysL. dunIaF ivwcoN iewko iewk sfzI srkfr hI hY ijhVI mnuwKI ivhfr nUM smJx dI QF XOn ieCfvF ivwc muwZlI qbdIlI dI gYr-kudrwqI qvwko rwKdI hY. kuwl dunIaF ivwc surwiKaq sYks qy jLor idwqf jf irhf hY-BfrqI hfkm smJdy hn ik ieh Xon sbMDF nUM AuqsLfihq krn vflI gl hovygI. ijvy ik Bfrq ivwc sdfcfrk kdrF-kImqF dI JVI lwgI hovy. pr Bfrq srkfr scfeI qoN munwkr ho ky BfrqI lokF dIaF ijMdgIaF nUM Kqry ivwc pf rhI hY, ikAuNik Aus kol swc qy Klox dI ihMmq nhIN hY. Auh dunIaF sfhmxy afpxf iewk Brm pfly rwKxf cfhuMdI hY, ik Bfrq dy lok, bfkI dunIaF nfloN vwKry hn-Bfv ik Auh gYr-ieKlfkI nhIN ho skdy.

            jy mYnUM Bfrq dy lokF dI icMqf Kf rhI hY qF qusIN hYrfn qF nhIN hoey-? jy mYN quhfnUM  aYqvfr dI svyr, KOPnfk aMkiVaF nfl iPkrmMd kIqf hY-qF mYN mfPLI cfhuMdf hF .

            pfTkjn ! mhfn Bfrq dy mhfn hfkmF dI Auprokq qsvIr iewk aiq siqkfr ihMdU pwqrkfr ny ny iKwcI hY. jy 24 imlIan iswK kOm, ies bRfhmxI pKMz qoN injfq pf ky iewk ajLfd dysL Kfilsqfn dI isrjxf krnf locdI hY qF kI Ieh Auicwq nhIN hY-? 

55vyN mnuwKI hwkF dy idvs qy ivsLysL:

mnuwKI hwk idvs dI aihmIaq 

10 dsMbr df idn dunIaF Br ivwc mnuwKI hwk idvs vjoN mnfieaf jf irhf hY. TIk 55 sfl pihlF 10 dsMbr - 1948 nUM dUsry sMsfr XuwD dI smfpqI qoN bfad hoNd ivwc afeI  sMsQf XU aYn E vlloN mnuwKI hwkF df cfrtr mnjLUr kIqf igaf sI. AudoN qoN hI 10 dsMbr nUM mnuwKI-hwk-idvs vjoN mnfieaf jf irhf hY. dUsry sMsfr XwuD dI iBafnk qbfhI nUM dyKidaF (ijs ivwc kroVF lok mfry gey sn)qy ies sMsfr XuwD vfprx dy kfrxF dI brIkI nfl jFc krfAux qoN bfad, dunIaF dy awz-awz dysLF dy numfieMidaF ny ieh iswtf kwiZaf sI ik sMsfr  ivwc amn dI sQfpqI AudoN qwk nhIN ho skdI jdoN qwk ik hr viCMdy dI muwZlI ajLfdI dy hwk nUm qslIm nhIN kIqf jFdf qy ies hwk nUM Kohx vfilaF nUM dunIaF dI kcihri ivwc jvfbdyv nhIN bxfieaf jFdf. ies mnuwKI hwkF dy cfrtr dI muwZlI BUimwkf ivwc , bVy spwsLt sLbdF ivwc ilwiKaf hY ik koeI vI mnuwK afpxy aKIrly hiQafr bgfvq dy rwsqy qy jfx leI mjLbUr hovygf, jy kfnUMn df rfj Aus dy mnuwKI hwkF nUM surwiKaq nhIN kr skygf.  ies BUmkf qoN bfad mnuwKI hwkF dI lMmI ilst - ijs ivwc jfq, rMg, nsl, Drm, ilMg, afid dy ivqkiraF nUM inMidaf igaf hY qy bolx dI ajLfdI, ikqy vI af jf skx dI ajLfdI, jIa skx dI ajLfdI afid vrgy aiDkfrF nUM mfnqf idwqI geI hY. jnyvf knvYnsLnF ny keI hor muwidaF nUM ies mnuwKI hwkF dy cfrtr ivwc sLfml kridaF mnuwKI hwkF dI gwl nUM hor vI asrdfr kridaF. awj vI mnuwKI hwkF nfl sbMiDq msilaF nfl inbVn leI XU aYn df jnyvf ivwc ivsLysL hfeI kimsLnr hY.

            XU aYn cfrtr qy jnyvf knvYnsLnF dy PYsilaF df iewk bVf aihm pwK ieh hY ik awz-awz kOmF, dysLF, lokF dy afqm inrxy dy hwk nUM mnjLUr kIqf igaf hY, qF ik koeI vI sLkqIsLflI dysL jF smfijk ZFcf - kmjLor jF Gwt igxqI kOmF, lokF qy glbf nF pf sky. iesy hwk dI vrqoN kridaF BUqpUrv sovIaq XUnIan dy 15 sUby awj awz awz dysL bx cuwky hn. BUqpUrv XUoslfvIaf dy 5 dysL bx cuwky hn. eIst qYmUr iewk ajLfd dysL vjoN mfnqf pRfpq kr cuwikaf hY. XU aYn dI sLurU qoN hI kmjLorI - afriQk sfDn rhy hn-ijsdI vjfh krky AusdIaF nIqIaF nUM amrIkf afid dysL pRBfvq krn df Xqn krdy hn. XuwD dy dOrfn - kimAUinst blfk dy dysLF (ijvyN mnuwKI hwkF dIaF srkfrI nIqIaF anusfr AulMGxfvF huMdIaF hn) ny mnuwKI hwkF dy vI kyNdrI muwdf nhIN bxn idwqf. lokqMqrI khfAux vfly dysL vI qfnfsLfh hkUmqF dI hI ipwT Tokdy rhy hn. awj vI mwD eysLIaf dy sfry sLyK-hfkm qfnfsLfh hn. pr qyl kfbU rwKx dI nIqI Qwly pwCmIN qfkqF AuhnF dIaF sB qoN vwzIaF hmfieqI hn. ieh hI kfrx hY ik ipCly 55 sflF ivwc dunIaF dy awz awz iKwiqaF ivwc cwl rhIaF muwkqI lihrF ivwc ijMny lok mfry gey hn, ieh dohF sMsfr XuwDF ivwc mfry gey lokF nfloN ikqy vwD hn. korIaf, vIaqnfm, aMgolf, bOsnIaf, iqwbq, agnfinqfn, sRI lMkf, PlsqIn, Kfilsqfn, ksLmIr, nfgflYNz, nfdrn afierlYNz, aYf sYlvfzor, inkfrfgUaf, cYcnIaF afid iKwiqaF ivwc mnuwKI KMUn dy vwgy hn jF vwg rhy hn.

            sfAUQ eysLIaf dI 56 sfl purfxI BfrqvrsL dI hkUmq mnuwKI hwkF dy nF qy iewk klMk hY. BfvyN ies hkUmq ny 10 dsMbr 1948 dy cfrtr qy dsqKq kIqy hoey hn, pr iehnF sfry vHiraF ivwc vrxfsLrm dI ivwqkry BrI jfq-pfq dI nIqI ivwc XkIn rwKx vfly bRfhmxvfdI hfkmF ny - ies cfrtr dy iewk qoN bfad iewk afrtIkl dIaF DwjIaF AuzfeIaF hn. pMjfb, ksLmIr, nfgflYNz, afsfm, mxIpur, afid BfrqI ksby hyTly sUbIaF ivwc lwKF lokF nUM mOq dy Gft Auqfiraf igaf hY.  koeI apIl, vkIl, dlIl, nhIN suxIN jFdI. ieh hkUmq PNsIvfd qy nfjLIvfd dy rsqy qy bVI mjLbUqI nfl cwl rhI hY. aPsos ik XU aYn vrgI sMsQf iehnF hflqF ivwc iewk byjbfn, rIVH dI hwzI qoN ibnF sMsQf bx ky - muwK drsLk df rol adf kr rhI hY. eIrfk dy muwdy qy XU aYn nUM axgOilaF kIqf igaf. pwCmI qfkqF ny vpfrk ihwqF nUM muwK rwK ky mnuwKI hwkF dI gl nUM ipClI sIt qy suwt idwqf. Bfrq ivwc jsvMq isMG KflVf vrgy mnuwKI hwkF dy alMbVdfr mfr muwkf idwqy gey hn. pr iksy aMqrrfsLtrI sMsQf ny Bfrq nUM nwQ nhIN pfeI hY.

            kI iehnF hflqF ivwc XU aYn cfrtr dI Buimkf ivwc khy sLbdF dy aDfr qy dwbIaF mfrIaF jf rhIaF kOmF vloN hiQafrbMd sMGrsL dy rsqy nUM cunx qoN ibnnF koeI hor cfrf hY?


zf[ amrjIq isMG df kflm                                                nvMbr 13, 2003

mnuwKI aiDkfrF dy msIhf
sLhId s[ jsvMq isMG KflVf dI Xfd nUM smrpq

awj BfvyN s[ jsvMq isMG KflVf df nF iksy jfx-pCfx df muQfj nhI pr mnuwKI hwkF dy ipV ivwc qy Kfs qOr qy axpCfqIaF lfsLF-dy mfmly nUM aMqrrfsLtrI pCfx dyx vfly KflVf kys dy ipCokV vwl Jfq mfrnI iek lfhyvMdf krm hovygf. 1995 vrHy dy sLurU ivwc s[KflVf ny pMjfb qy hirafxf hfeIkort ivwc ptIsLn nMbr-900 dfier kIqI.ies ptIsLn ivwc pMjfb puils vloN ‘axpCfqy kih ky sfVy gey hjLfrF iswK nOjuafn, BYxF, mqfvF afid dy kys dI pUrI pVqfl krn dI mMg kIqI geI sI. ies ptIsLn ivcly qwQ s[ jsvMq isMG KflVf, s[ jspfl isMG LiZloN, imstr rfm nrfiex kumfr afid mnuwKI hwkF dy kfrkuMnF ny, ijLlF aMimRqsr dy iqMn sLmsLfn GftF(qrnqfrn, pwtI qy durigafxf mMdr-aMimRqsr) ivwc vrHy 1992 dOrfn axpCfqIaF kih ky sfVIaF geIaF lfsLF leI,KrIdI geI lwkVI qoN pRfpq kIqy sn. ieh qwQ cONkf dyx vfly sn-ikAu ik hjLfrF dI igxqI ivwc ‘axpCfqIaF lfsLF’ iek vrHy dOrfn isrP iehnF iqMnF sLmsLfn Gftf ivwc sfVIaF geIaF sn qy jy(hux ey)pMjfb dy 17 ijLilaF df ihsfb, ies anupfq ivwc lgfieaf jfvy qF ieh iek vrHy ivwc 25 hjLfr qoN vwD lfsLF df bxdf hY. pMjfb qy hirafxf hfeIkort ny ies ptIsLn nUM Kfrj kridaF ikhf-ieh bhuq aspwsLt hY’ qy ‘srdfr KflVf dI mrn vfilaF nfl koeI irsLqydfrI nhIN hY(Bfv mrn vfilaF ny mrn qoN pihlF srdfr KflVf nUM pfvr afP atfrnI ikAuN nhIN idwqI?)’

pMjfb qy hirafxf hfeIkort ny ‘ies ihMdU-PYsly’dy iKlfP, BfrqI sMivDfn dy afrtIkl 32 dy qihq suprIm kort ivwc apIl kIqI geI ik sI[bI[afeI[ nUM iehnF axpCfqIaF lfsLF dI pVqfl df mfmlf sOipaf jfvy! suprIm kort ivwc apIl ptIsLn ajy muwZlI hflq ivwc sI, jdoN ik 6 nvMbr 1995 nUM s[ KflVf nUM aMimRqsrNo AuhnF dy kbIr pfrk ivcly Gr dy bfhroN vrdIDfrI puils ny idn idhfVy agvf kr ilaf. agvf hox dy kuJ hPqy pihlF s[KflVf ieMglYNz, kYnyzf afid dysLF df dOrf krky prqy sn, ijwQy AuhnF ny mYNbr pfrlImYNt, mnuwKI aiDkfr jQybMdIaF, rfjsI nyqfvF qy iswK sMgqF nfl ‘axpCfqIaF lfsLF’ dy msly nUM KuwlH ky ivcfiraF sI. AuhnF afpxIaf spIcF ivwc ieh vI ikhf sI ik qrnqfrn dy aYs[aYs[pI[ ajIq sMDU ny mYnUM DmkI idwqI hY ik qUM 25 hjLfr lfsLF dI gwl krdYN, qYnUM 25 hjLfr iewk bxf idwqf jfvygf. pr Auh bVy ivsLvfsL nfl kihMdy sn ik ‘hnyry ivwc cYlMj krx leI pihlF iksy JuwgI ivwc iewk inwkf ijhf dIvf bldf hY pr ivMhidaF-ivMhidaF hr JuwgI ‘coN cfnx ho AuwTdf hY.’ Bfv dIvf buJfieaf jf skdf hY-cfnx, imtfieaf nhI jf skdf. GroN cuwkx AuprMq Gor qsLwdd krky BMnI hoeI dyh rUpI KflVy nUM ajIq isMG sMDU ny afpxy Gr mfnFvfly(aMimRqsr)ivKy ky[pI[aYs[igwl dy awgy pysL kIqf, qF KflVf iswKI dy rfh qy cldf hoieaf Kflsf soZI qwk phuMc cuwkf sI. vkq awgy kyvl qy kyvl sLhfdq df sI. ieh Auh mfrg sI jo gurU arjn dyv jI,gurU qyg bhfdr jI,Coty sfihbjLfidaF,bMdf isMG bhfdr,BfeI mnI isMG,bfbf dIp isMG ,BfeI qfrU isMG aqy anykF hor iswK sLhIdF ny pihlF hI iswK ieiqhfs ivwc isrijaf hY. KflVf nUM vfps Jbfl dy sYwl ivwc ilaFdf igaf. iek golI dI afvfjL suxfeI idwqI,lfsL lhU nfl iBwj geI. dirMidaF ny lfsL ijpsI ivwc suwtI qy hrI ky pwqx rfjsQfn nihr ivwc roV idwqI.afpxI afqmf df ksLt dUr krn leI hrI ky pwqx dy rYst hfAUs ivwc rwj ky sLrfbF pIqIaF geIaF aqy smiJaf ieh igaf ik ieh khfxI muwk geI hY. mUrKF nMU ieh nhIN pqf ik khfxI sLhId dI sLhIdI ipwCy afrMB huMdI hY jo muwkdI nhIN, lMmy smy qwk lokfeI ivwc kUksI rihMdI hY.Ausy kUk vws ajIq isMG sMDU ny ryl gwzI hyT isr idwqf aqy do toty ho gey. ies ny kdI iewk sMq bfby nMU do jIpF nfl iewk-iewk lwq bMn ky iewk dUjI dy Ault clvf ky dOvfV kIqf sI[[[[.

‘pfpI ky mfrny ko pfp mhFblI hY.’

s[ jsvMq isMG KflVf nUM gfieb krn dy kys dI gUMj aMqrrfsLtrI qOr qy pYx dI vjfh krky suprIm kort ny ‘QoVI ihljul’ ivKfidaF axpCfqIaF lfsLF dy mfmly dI pVqfl sI[afeI[bI nMU sOpIN,ijs ny dsMbr 1996 ivwc afpxI irport suprIm kort nUM idwqI. smuwcI irport nUM gupq bxf idwqf igaf pr ieh qwQ, suprIm kort dI kfrvfeI rfhI lokF qwk phuMicaF ik Auprokq iqMn sLmsLfn Gftf ivwc sI[bI[afeI[isrP 274 srIrF dI pCfx hI kr skI jdo ik 238 qoN ijafdf srIr axpCfqy hI rhy.suprIm kort ny jwj jsits kuldIp isMG ny iesnUM nslkusLI qoN vI mfVf kih ky kys, nYsLnl ihAUmn rfeItjL kimsLn dy hvfly kr idwqf. pr srkfrI hlikaF vloN swmisaf ieh KVHI kr idwqI geI ik nYsLnl ihAUmn rfeItjL kimsLn isrP iewk sfl dy ivwc ivwc hoeIaF AulMGxfvF dI hI suxvfeI kr skdf hY. Bfv ‘afpxf ipClf zyZ lwK miraf Buwl jfAu, agFh nUM jdoN quhfzy muMzy-kuVIaF Pyr mfrFgy, qF sfl dy ivwc ivwc af jfieA-pVqfl jrUr krFgy.’ aiq duKdfeI gwl qF ieh hY ik KflVf iksy KfVkU jQybMdI df mYNbr nhIN sI sgoN akflI dl(bfdl)dy mnuwKI aiDkfr ivMg df jnrl skwqr sI. ieMny sfl bIq jfx AuprMq,bfdl dl dI swqfDfrI Bfjpf dy nfl sFJ dy bfvjUd vI ies sLhId dy pirvfr nfl iensfP nhIN hoieaf.

BfrqI bRfhmxvfdI jLflm sfmrfj, julm krn dy rsqy qy quridaF muglF qy aMgryjF nUM vI mfq dy igaf hY. pr iswK kOm nUM afpxy ‘KflVy’ vrgy spuwqrF qy bVf mfV hY, ijhVy dsLmysL ipqf dy drsfey rsqy-sLuB krmn qy kbhUM nf troN-qy clidaF, afpxy srIr dy TIkry, idwlI dy dusLt hfkmF dy isr qy BMnky akfl purK dI drgfh ivwc surKrU ho ky bYTy hn. pr iehnF isrlwQ mrjIviVaF dI kurbfnI, sfzy leI iewk vMgfr hY,ik asIN sLhIdF dy KUn df hwk jrUr lYxf hY. sLhIdF dy KUn df hwk,Kfilsqfn leI jdo-jihd jfrI rwKxf hY qF ik mMnU qy sLMkrfcfrIaf dI soc qy aDfrq ‘nfpfk rfj’ df aMq krky, gurU nfnk-gurU goibMd isMG sfihb jI dIaF iswiKafvF qy aDfrq-srwbq dy Bly df hlymI rfj-Kfilsqfn-sfAUQ eysLIaf dI,bRfhmxvfdI jkV ‘coN mukqI df rfh-dsyrf bxy.

Kfilsqfn ijMdfbfd.


© 2003, Sanjh Savera. All Rights Reserved.
info@sanjhsavera.com