![]()
|
|||||||||||
| |
|||||||||||
|
dUsrf vYsfKI ngr kIrqn ies aYqvfr 2 meI nMU imsIsfgf: pIl pulIs dI mdd jF GurkI sdkf tkrfE Kqm krky 18 aprYl vflf ngr kIrqn 2 meI nMU kr idwqf igaf sI. ieh ngr kIrqn mfltn gurUduafrf sfihb qoN zYrI roz rfhIN AuntfrIE Kflsf drbfr izksI roz gurUduafrf sfihb ivKy smfpq hovygf. vwK vwK mIzIaf rfhIN pRbMDkF ny dwisaf ik ies ngr kIrqn dIaF iqafrIaF mukMml ho geIaF hn. BfvyN ik iswKF dI gMDlI isafsq sdkf mfVI motI GYNs GYNs suxfeI dy rhI hY pr mUl qOr qy ies ngr kIrqn ivwc sMgq dy pRsLfdy pfxI df ieMqjfm ho cuwkf hY aqy sMgq huMm huMmF ky puwj rhI hY. pRbMDkF vloN lfey anumfn anusfr vwzI qfdfd ivwc sMgq ies ngr kirqn ivwc ihwsf lY rhI hY. Kfilsqfn lihr ajy ijAuNdI hY dl Kflsf vwlo iswK afjLfdI mfrc aMimRqsr : dl Kflsf jQybMdI ny afpxI ivcfrDfrf dy pfsfr qy pRsfr leI awj ieQoN sLurU kIqy iswK afjLfdI mfrc ‘ moky aYlfn kIqf ik ihMdUqv dI aDInqf pRvfn nhI aqy Kfilsqfn dI pRfpqI leI jmhUrI ZMg nfl sMGrsL jfrI rhygf. ieh mfrc 5 meI qIk hovygf . ieh mfrc dmdmf sfihb ivKy sMpn hovygf. mfrc sLurU krn qoN pihlF qKLq qoN ardfs kIqI akfl qKLq qy ardfs kIqI geI. jQybMdI dy mIq pRDfn sRI siqnfm isMG pfAuNtf sfihb ny ardfs kIqI ik ieh mfrc sPlqf nfl nypry cVyH qy ijs mMqv leI ieh mfrc kIqf jf irhf hY, Auh pUrf hovy. drbfr sfihb dy sUcnf kyNdr dy bfhr jQybMdI dy kfrjkfrnI pRDfn sRI hrcrnjIq isMG DfmI aqy sMq jrnYl isMG iBMzrfvfly ny spuwqr bfbf eIsLr isMG ny sLhId nojvfnF dy pirvfrF nUM snmfinq vI kIqf. ies moky sRI DfmI ny ikhf ik jQybMdI df muwK mMqv Kflsf rfj dI pRfpqI hY . iswKf dy gloN gulfmI lfh ky AunFH nUM afjLfd iPjLf ivc sfh idvfAuxf hY. AunFH ikhf ik iswK KUn-Krfbf nhI cfhuMdy, kyvl afjLfdI cfhuMdy hn . ies bfry bih ky vI gwl kIqI jf skdI hY . AunFH ikhf ik iswKf dI vwKrI pCfx vwKrI kom qy ivlwKx hsqI hY qy vwKry rfj dI mMg krnf Aus df buinafdI aiDkfr hY. AunFH ikhf ik 1947 qoN pihlF iswK aMgryjLF dy gulfm sn pr dysL vMz mgroN ihMdUaF dy gulfm ho gey.AunFH ikhf ik sfnUM ihMdUaF dI gulfmI pRvfn nhI. AunFH ikhf ik lokqMqrI ZMg nfl Kflsf rfj dy tIcy dI pRfpqI qIk sMGrsL jfrI rwKFgy. ies moky jfrI kIqy gey aYlfnnfmy ivc ikhf igaf ik kom dy gloN gulfmI lfhvFgy qy Kflsf rfj sQfpq krFgy. iswKf aMdr afpxf vwKrf rfsLtr bxfAux dI iewCf pRbl hY qy AunFH dI rIJ hY ik AunFH nUM dUjIaF komF dy brfbr ruqbf hfsl hovy aYlfnnfmy ivc ieh vI ikhf igaf hY ik iswK sLFqI cfhuMdy hn. ieh vI ikhf igaf hY ik iswK kom ihMdU BfeIcfry nfl cMgy aqy inwGy sbMD cfhuMdI hY pr ieh sbMD qF suKfvyN rih skdy hn ,jykr dovy komF afjLfd aqy brfbr hox. akflI lIzrisLp nUM afVy hwQI lYNidaF AunfH ikhf ik akflI afgU BfrqI muwK Dfrf awgy gozy tyk cuwky hn qy Auh pMQ dIaF BfvnfvF dI numfieMdgI nhIN krdy. pMQ awgy Dfrimk ,smfijk,rfjsI afriQk aqy siBafcfrk cuxoqIaF df mukfblf iswK rfsLtr pRfpq krn dy bgYr nhIN ho skdf. pMQ bfdl nUM kdy muafP nhI krygf Kmfxo: ijMnHf iswK pMQ df nuksfn pRkfs isMG bfdl ny kIqf hY AunfH hor iksy ny nhI kIqf aqy ies nuksfn leI pMQ sRI bfdl nUM kdy muafP nhI krygf. ieh ivcfr akflI dl (rvIieMdr) dy pRDfn rvIieMdr isMG ny Kmfxo myly vflI ivKy pfrtI dy ropV lok sBf hlky qoN AumIdvfr surjn isMG rfhI dy cox dPqr dy AudGftn moky iekwqr nf hoey lokF nUM sMboDn kridaF pRgt kIqy. AunfH ikhf ik sRI bfdl ny iswK rvfieqF df Gfx kIqf hY aqy iBRsLtfcfr qoN ibnF hor kuJ nhIN kIqf. AyunFH Bfjpf nUM vI sRI bfdl qoN sucyq rihx dI apIl kIqI ikAuNik pMjfb ivwc ijQy bfdl Bfjpf dy iqMn AumIdvfrF df smrQn kr irhf hY ,AuQy hirafxy ivwc 10 sItF qy Bfjpf AumIdvfrF df ivroD kr irhf hY jo ik sRI bfdl dI doglypx dI insLfnI hY. AunFH dwisaf ik rvIieMdr dl 8 sItF qy AumIdvfrF dI mdd kr irhf hY. ies moky afpxy sMboDn ivwc pfrtI dy XUQ ivMg dy komI pRDfn prmjIq isMG sholI ny bfdl dl nMU krfrI hfr dyx dI pfrtI vrkrF aqy afm lokF nUM apIl kIqI. AunfH dwisaf ik XuQ ivMg dy vrkr pfrtI dI cox muihMm nUM qyjL kr rhy hn . ies moky pfrtI AumIdvfr surjn isMG rfhI ny ikhf ik Auh cox ijwq ky pMjfb aqy pMjfbIaF dIaF mMgf sMsd ivwc AuTfAuxgy. puwqr dI jFc bfry muwK mMqrI JUT boldf : bfdl cMzIgVH: sLRomxI akflI dl dy pRDfn sRI pRkfs isMG bfdl ny muwK mMqrI kYptn amirMdr isMG dy Aus ibafn nUM JUT df pulMdf dwisaf ijs ivc muwK mMqrI ny ikhf sI ik AunFH ny afpxy byty rxieMdr isMG df hvflf kys kyNdrI jFx eyjMsI zI[afr[afeI aqy ienPorsmYNt zfierYkr nUM soNp idwqf hY. AunFH muwK mMqrI nUM vMgfrdy hoey ikhf ik jy AunFH dy kQn ivwc rqf vI swcfeI hY qF Auh hvflf kFz dI jFc kyNdrI eyjMsIaF dy spurd krn sbMDI srkfr vwlo iliKaf igaf pwqr lokF sfhmxy pysL krn . AunFH ikhf ik JUTy ivakqI hox df jy koeI ienfm hovy qF Auh kYptn amirMdr isMHG nUM ibnF mukfblf hI iml jfvygf. awj ieQy jfrI iek ibafn ivwc AunFH ikhf ik jy muwK mMqrI ny swcmuwc hI jFc df kMm afp hI kyNdrI eyjMsIaF dy spurd kr idwqf hY qF Auh ies mfmly bfry bTfey gey nihrf kimsLn nUM BMg ikAuN nhIN kr rhy. sRI bfdl ny ikhf iik swcfeI qF ieh hY ik zI[afr[afeI rxieMdr isMG ny bhu kroVI hvflf kFz dI pihlON hI jFc kr rhI hY aqy aijhf muwK mMqrI aqy pMjfb srkfr vwlo ztvyN ivroD dy bfvjUd kIqf jf irhf hY . ies sbMD ivc kyNdrI kfnuMn mMqrI sRI arux jyqlI jnqk qor qy aYlfn kr cuwky hn. AunFH ikhf ik muwK mMQrI aqy AunFH dy puwqr ies jFc dy Gyry ivwC af ky Ps gey hn aqy hux Auh lokF nUM ieh pRBfv cfhuMdy hn ik ieh jFc AunFH dy kihx qy hI ho rhI hY. AunFH Xfd krfieaf ik kYptn amirMdr isMG nypMjfb ivDfn sBf dy aMdr Klo ky kyNdrI eyjMsIaF vwlo jFc kIqy jfx df ivroD kIqf sI. AunfH ikhf ik akflI dl df iek vPd ies sbMDI ivsLysL qor qy kyNdrI KjLfnf mMqrI nUM imilaf sI aqy Aus qoN bfad hI ies mfmly ivwc kyNdrI jFc eyjMsIaF ny jFc sLurU kr idwqI sI. AunFH dosL lfieaf ik muwK mMqrI JUT bolx dy afdI ho cuwky hn. ies krky aijhf ibafnbfjLI krdy rihMdy hn . amirMdr srkfr ny hoNd ivwc af ky sLgn skImF bMd kIqIaF,ibjlI pfxI dy muafP kIqy ibwl muV lYxy sLurU kIqy aqy hor keI tYks lf ly pMjfb dy lokF Aupr BfrI afriQk boJ pfieaf. hux KLdsf awj ieQoN dI gurU amrdfs mfrkIt ivwc lok sBf hlkf ropV qoN vox lV rhy akflI AumIdvfr suKdyv isMG ilbVf dy hwk ivc hoeI BrvIN kfnPrMs nUm sMboDn kridaF sLRomxI akflI dl (b) dy pRDfn pRkfs isMG bfdl nUM pRgtfieaf. kFgrs pRDfn sonIaf gFDI dI aflocnf krdy hoey sRI bfdl ny ikhf ik Auh ivdysLI mUl dI hY aqy Auh dysL dI vfgzor sMBflx dy Xog nhIN. Auh qF Bfrq dy siBafcfr nUM jfxdI hY qy nf hI kdI Aus ny afpxy afp nUM kdI Bfrq mMinaf hY. sRI bfdl ny dwisaf ik AunFH ny kyNdr srkfr nUM suJfa idwqf sI ik dysL dy kfnUMn ivwc ieh md sLfml kIqI jfxI cfhdI hY ik Bfrq ivwc rfsLtrpqI aqy pRDfn mMqrI ivdysLI mUl dy nhI hoxgy. sRI bfdl dy iswK stUzYNtsd PYzrYsLn dy pRDfn hrimMdr isMG igwl dy kFgrs ivc cly jfx df ijLkr kridaF ikhf ik sIR igwl dy kFgrs ivwc cly jfx df ijLkr kridaF ikhf ik sRI igwl qF akflI dl df muwZlf iek rupey vflf mYNbr vI nhI sI,Aus dy jF sfbkf akflI ivDfiek sohx isMG bodl dy kFgrs ‘c jfx nfl koeI Prk nhI pYxF. sRI bfdl ny pMjfb dI iksy df ijLkr nhI kIqf. ies moky rGbIr ismG Kwtxf(mYNbr sLRomxI kmytI ) ny sRI ilbVf nuM cox PMz leI 50 hjLfr rupey idwqy. pRo, pRym isMG cMdUmfjrf ,qyijMdr isMG ,jQydfr idaf isMG ,jQydfr lKbIr isMG ,jQydfr gurcrn isMG ny vI afpxy ivcfr rwKy. akflI dl (a) isafsq gMDlI hox qoN bcfeygf luiDafxf(qijMdr isMG) sLomxI akflI dl (a) ny awj ieQy afpxf cox mnorQ pwqr jfrI kridaF rfjnIqI nUM DnfZF qy aprfDIaF qoN mukq krky afm lokF dI ies ivwc smulIaq suKflI krn dy pRx smyq afpxf 11 nukfqI pRogrfm pysL kIqf hY. ies ivwc pMjfb dI amIr siBafcfrk ,ivrfsq sI sMBfl ,iksfnF qy mjLdUrf dI afriQk ibhqrI nsLf riqh smfj dI isrjxf,jfq pfq dy ivqkry df Kfqmf ,dirafeI pfxIaf smyq pmJfb dy ltkdy msilaF df hwl krfAux ,ibhqr ishq aqy iswiKaf ,shUlqF muwheIaF krfAux ,aorqF qy bwicaf nUM ivsLysL hwk idvfAux aqy smuwcy pMjfbIaf leI iensfP aqy mnuwKI aiDkfrF dI rwiKaf smyq byrujLgfrI df Kfqmf krn df vfadf kIqf igaf hY. dl dy jnrl skwqrF jQydfr crn isMG luhfrf aqy pRo ,jgmohn isMG tonI ny awj ieQY cox mnorQ pwqr jfrI kridaF ikhf ik pfrtI pRDfn ismrnjIq isMG mfn ny sMgrUr qoN lok sBf dI munfieMdgI kridaF bfkI dlF sfhmxy iek imsLfl pysL kIqI hY ik rfjsI nyqfvF nUM lok syvf leI iks qrFH dy Auprfly krny cfhIdy hn. AunFH ikhf ik nojvfnF nUM lok syvf dI Bfvnf nfl rfjnIqI ivwc pRvysL krn leI isKlfeI dyx vfsqy dl pMjfb ivwc iek isKlfeI kyNdr KolyHgf ijs ivwc nojvfnF nUM izplomYitk smfjk aqy afriQk muwidaf dI ivsLysL isKlfeI idwqI jfvygI. pMjfb dI afriQk ibhqrI leI pMjfb dy bYkF ‘c jmFH pYsf pMjfb ‘c hI Krcx nojvfnF dy srbpwKI ivkfs leI KyzF nUM Auqsfihq krn ,pMjfb nUM amn df iKwqf bxfAux,sfbkf sYinkf leI iek rYNk iek pYnsLn rwiKaf synFvf ivc pMjfbIaF dI bxdI numfieMdgUI XkInI bxfAux dwKxI eysLIaf dy mulkF (sfrk) dI sFJI mudrf sLurU krn aqy pfiksqfn dI srhwd KolH ky pMjfb df vpfr vDfAux leI suJfa vI mnorQ pwqr ivwC sLfml kIqy gey hn . mojUdf cox pRbMD ivwc byaQfh Krcy aqy nisLaf dy vD rhy dKl Aupr zUMGI icMqf pRgt kridaf mnorQ pwqr ivwc ikhf igaf hY ik dl ieh koisLs krygf ik isafsq iek iejLqdfr qy syvf Bfvnf vflf kMm rhy nf ik iek nfkfbl nvyN amIrjLfidaf df aMqm shfrf hovygf. inaF pflkF dI kfrj pRxflI ivwc vwzy suDfr dI loV qy jLor idMidaF ibnF BydBfd sfiraF leI iensfP aqy kfnUMn pRbMD nUM shI ZMg nfl lfgU krn qy vI jLor idwqf igaf hY. dl dy XUQ ivMg pRDfn blivMdr isMG bihrU ,iksfn ivMg afgU sqnfm ismG bihrU aqy jsivNMdr isMG Kflsf vI ies moky mojUd sn. kFgrs dy sfbkf aYm [pI drd qy mfn df krIbI sholI dl ‘c sLfml zohlo(luiDafxf):- joV -qoV dy BKy hoey mfhol ivc awj nvF mIl pwQr DridaF kFgrs pfrtI dy sfbkf ivDfiek aqy mYNbr rfj sBf bjLurg afgU sRI jfgIr isMG drd aqy sLRomxI akflI dl (aimMRqsr) bMgfl styt dy pRDfn aqy sRI ismrnjIq isMG mfn dI swjI bFh sRI jgpfl isMG sholI (gorKf) ny sLRomxI akflI dl ivc sLfml hox df aYlfn kr idwqf hY. ieh aYlfn AunfH sRI pRkfs isMG bfdl dI hfjLrI ivc sQfnk pYlys ivc hoey akflI iekwT ivc kIqf. sRI bfdl ny ienFH dovF afgUaF nUM isropy idwqy aqy pfrtI ivc pUrf mfx siqkfr dyx df vfadf kIqf. sRI drd kFgrs dI itkt qy 1957 qoN loY ky iqMn vfr aYm[aYl[ey bxy aqy krIb 18 sfl dI cuwp qoN bfad byaNMq isMG dI kFgrs srkfr smyN rfj sBf dy mYNbr bxy sn. iesy qrFH sRI jgpfl isNMG sholI akflI dl aMimMRqsr dy bMgfl dy sUbf pRDfn ny sRI ismrnjIq isMG mfn nfl 5 sfl Bfglpur jylH ivc ibqfey qy Auh isMG sBf gurduafry znlwp klwkqy dy pRDfn rih cuwky hn. ies moky sRI sholI ny sRI bfdl nUM iqMn lwK rupey dI QYlI vI Byt kIqI. bfad ivc iek rYlI nUM sMboDn kridaF sRI bfdl ny ikhf ik 14vIN lok sBf coxF rfhI mulk dy BivwK df PYslf hox jf irhf hY. iek pfsy hMZy vrqy pRDfn mMqrI sRI atl ibhfrI vfjpfeI hn dUjy pfsy ivdysLI mUl dI aorq sonIaf gFDI hY. AunfH ikhf ik hjLfrf BfrqIaF ny aMgryjLF dy ivdysLI mUl rfj nUM dysL htfAux leI jfnF vfrIaF. kI qusIN ivdysLI aorq nUM vot dy ky dysL sLhIdF dIaF kurbfnIaF dy Ault jf skdy hY. AunFH ikhf ik anjfx qoN anjfx ivakqI df Auqr nFh ivc hovygf ikAuNik dysL nMU Bfrq vfsI pRDfn mMqrI hI cfhIdf hY. AunFH ikhf ik ies hlky qoN sLRomxI akflI dl dy AumIdvfr sRI sLrnjIOq isMG iZwlo kurbfnI vfly AumIdvfr hn jd ik AunFH dy mukfbly ivc KVyH AumIdvfr hlky qoN bfhr dy rihx vfly hn . AunfH sRI rfmUvflIey dI pihlI vfr aflocnf kridaF ikhf ik Auh jurfb bdlx vFg pfrtIaF bdl irhf hY . Aus nUM sLRomxI akflI dl ny do vfr aYm[pI bxfieaf awj Auh Ausy akflI dl nUM mfVf bol irhf hY. AunFH ikhf ik aijhy gYrjvfb ivakqI nUM mUMh nf lfieaf jfvy . sRI bfdl ny ikhf ik akflI dl srkfr kMm qF krdI hI krdI hY . ieh pfrtI qF lokF dy cfa lfz vI pUry krdI hY. AunFH gwl ieQy mukfeI ik akflI dl quhfzI vot df hwkdfr hY . ies hlky dy Aumidvfr sRIO sLrnjIq isMG iZwlo ny luiDafxf pulIs nUM icqfvnI idwqI ik Auh kFgrsI hfkmF dI sLih Auqy akflI vrkrF nUM qMg pRysLfn nf krn. akflI vrkr iksy iksm df Dwkf brdfsLq nhI krngy. AunFH ieh vI ikhf hY ik kYptn amirMdr isMG dy rfj df Bog iesy 22 meI nUM hI pY jfvygf. AunfH sRI rfmUvflIey dIaflocnf kridaF ikhf ik Auh kbUqrbfjL hY aqy lVkIaF df isafsI sLosLx kr irhf hY. lok Aus dIaF cflF ivc nf afAux. ies moky hlkf ivDfiek sRI jgdIsL isMG grcf ny DMnvfdI sLbd afKy. AunFH ikhf ik akflI dl dy kMmf df afDfr qy hlky ivc akflI dl dI lihr cwl rhI hY. sfbkf aYm[pI sRI jgIr isMG drd ny ikhf ik pMjfb qy dysL nUM akflI dl qy Bfjpf hI bcf skdy hn. kFgrs dIaF nIqIaF ny dysL nUM qbfh kr idwqf hY. ies krky AunfH kFgrs nUM alivdf afKI hY .sRI jgpfl isMG sholI ny ikhf ik akflI dl aMimRqsr ivc rihMidaF Auh Gutx mihsUs krdy sn. AunfH nUM komI ihwqf nflo inwjI ihq ipafry sn . ies krky sRI bfdl dI agvfeI hyT kMm krn df PYslf kIqf hY. ies moky BfrqI iksfn XUnIan dy pRDfn sRI ajmyr isMG lwKovfl,jnrl skwqr pRo[mnjIq isMG, sfbkf srpMc dljIq isMG bVUdI , sRI rfijMdr isMG, jQydfr amrjIq isMG BftIaf afid ny cox rYlI nUMM sMboDn kIqf. ies moky akflI dl kfnPrMs ivc ielfky dy sInIar akflI afgUaF df nF idKfeI dyxf akflI dl leI dfl ivc kuJ kflf-kflf jLrUr njLr af irhf hY. ies kfnPrMs ivc ielfky dy akflI afgU aqy pMjfb aYgro dy sfbkf cyarmYn jgjIq isMG GuMgrfxf horF df nF idKfeI dyxf akflI dl leI asLuwB sLgnF vflI gwl hY. ies kfnPrMs ivc nf afAux sbMDI jdoN sRI GuMgrfxf nfl Pon Auqy sMprk kIqf igaF qF AunFH dwisaF ik AunFH nUM ies kfnPrMs sbMDI ielfky dy ieMcfrj akflI afgUaF vwlo dwisaf hI nhIN igaf qy nf hI cox lV rhy AumIdvfr vwlo koeI jfxkfrI idwqI geI. AunFH ikhf ik Auh akflI dl dy vPfdfr ispfhI hn . ies kfnPrMs ivc ielfky dy sInIar XUQ akflI afgU jo ik sRI suKbIr isMG bfdl dy nyVly sfQI krnYl isMG jIrK dI vI gYrhfjLrI icMnH bxI hoeI hY. lfVI ny ivafh dy mMzp ivc ‘Xog afsx’ krky ivKfey jYpur :- ivafh ivc hfr pfAux dI rsm dy afAuNdy hI lfl rMg dI sfVHI ivc GuMz ivc sLrmfAuNdI lfVI hOlI hOlI kdm cuwkdI afAuNdI hY aqy iPr sLrmfAuNdy hoey hfr lfVy dy gly ivc pfAuNdI hY pr jdoN lfVI rvfieqI pihrfvy dI QF sunihrI slvfr pjLfmI ivc lfVy aqy brfqIaF dy sfhmxy ‘Xog afsx’ df pRdrsLn kry qF kI qusIN ies nUM mMnogy nhIN, pr aijhf hoieaf gulfbI ngrI ivc. jYpur dy JotvfVf Kyqr ivc kwlH hoey ies anoKy ivafh ivc mMc qy swj sMvr ky afeI lfVI ny nmskfr kIqf aqy iPr lfVy smyq bfrfqIaF nUM XogF dI mhwqqf qy BfsLx idwqf. romfrIE nfjfiejL bwcy df ipqf irE zI jnyrIE :- zI[aYn[ey[ tYst ny pusLtI kr idwqI hY ik bRfjLIl dy sfbkf stRfeIkr romfrIE iek ieqflvI aiBnyqrI dy 2 sflf bwcy dy ipqf hn. mIzIaf irportF muqfbk zI[aYn[ey tYst dy nqIjy kwlH adflq dy sfhmxy rwKy gey. aiBnyqrI aYznf vylho ny ikhf ik mYnUM pUrf XkIn hY ik romfrIE afpxy puwqr ryPIal nfl ipafr krngy. tYst vyly vI Auh bwcy nUM lY ky kfPI jLjbfqI sn. vylho dy aPyar dOrfn romfrIE dI pqnI rhI zynIeylo Pfvyto ny vI bwcy dy pflx posLx leI pYsy dI mMg qy ieqflvI aiBnyqrI dI hmfieq kIqI hY. 38 sflf romfrIE dy pihlF hI 4 bwcy hn, ijnHF ivc sB qoN vwzf puwqr monIiknho 13 sflf df hY. bfdl qy suKbIr bfdl nUM jylH ivc jrUr zwikaf jfvygf : kYptn mogf :- aYn[zI[ey[ srkfr df PIl guwz PYktr burI qrHF nfl PylH ho cwukf hY ijs nUM do pVfvF ivc hoeIaF coxF ny iswD kr idwqf hY ijs ivc kFgrs pfrtI vwzy pwDr ‘qy kfmXfb ho cuwkI hY qy dysL dI pRDfn mMqrI sLRImqI sonIaf gFDI hI bxygI. Aukq ivcfrF df pRgtfvf pMjfb dy muwK mMqrI kYptn amirMdr isMG ny awj sQfnk purfxI dfxf mMzI ivKy PrIdkot hlky qoN kFgrs dI AumIdvfr sLRImqI krn brfV dI rYlI nUM sMboDn kridaF kIqf. AunHF nfl pMjfb kFgrs dy pRaDfn aYc[aYs[ hMspfl ivsLysL qOr qy hfjLr sn. AunHF ikhf ik akflI pfrtI ipCly lMby smyN qoN pRcfr kr rhI sI ik Auh pMjfb dIaF sfrIaF lok sBf coxF ‘qy ijwq hfsl krygI pr ipCly ds idnF dy cox pRcfr ny hI akflI pfrtI ipCly lMby smyN qoN pRcfr kr rhI sI ik Auh pMjfb dIaF sfrIaF lok sBf coxF ‘qy ijwq hfsl krygI pr ipCly ds idnF dy cox pRcfr ny hI akflI pfrtI dy bKIey AuDyV ky rwK idwqy hn qy AunHF nUM afpxI hfr spwsLt njLr afAuNdI hY. AunFH akflI pfrtI vrgy kohV nUM dubfrf nf apxfAux dI apIl kridaF ikhf ik ieh pfrtI pUrI qrHF iBRsLtfcfr ivc zuwbI hoeI hY ijs ny pMjfb df nfs puwt ky rwK idwqf hY jd ik pMjfb aMdr 1,35,000 pirvfr grIbI ryKf qoN Qwly rih rhy hn. sfbkf akflI ivDfiek bodl kFgrs ‘c sLfml pitaflf:- kFgrs pfrtI dy vrkrF nMU awj Aus vyly hor AuqsLfh imilaf jdoN huisLafrpur ijLlyH dy gVHdIvflf hlky qoN sfbkf hlky qoN sfbkf akflI ivDfiek sohx isMG bodl aqy AuQo dy hI keI hor akflI qy Bfjpf afgU kFgrs ivc sLfml ho gey.BfrqI iksfn XUnIan (gryvfl) aqy smfjvfdI jnqf pfrtI ny kFgrs dI hmfieq krn df aYlfn idwqf hY. ieh iqMny aYlfn awj ieQy muwK mMqrI kYptn amirMdr isMG dI irhfiesL moqI mihl ivKy AunHF dI mOjUdgI ivwc kIqy gey. muwK mMqrI awj idn Br iesy hI BMn-qoV ivc lwgy rhy. huisLafrpur ijLly dy hlkf gVHdIvflf dy sfbkf akflI ivDfiek sohx isMG bodl ny kFgrs ivwc sLfml hox df aYlfn kridaf akflI dl (b) Kfs krky pfrtI pRDfn pRkfsL isMG bfdl dI BrvIN aflocnf kIqI. AunHF dosL lfieaf ik sRI bfdl iBRsLtfcfr ivwc zuwibaf hoieaf hY aqy pfrtI ivwc jmhUrIaq qy iensfP vflI koeI gwl nhIN rhI. ipwClI bfdl srkfr vyly ivDfiek rhy sRI bodl ny ikhf ik Auh pihlF vI kFgrsI sn, iesy krky hI akflI dl aMdr dm Gutdf mihsUs krdy rhy. AunHF kFgrs nMU jmhUrI kdrF kImqF aqy Drm-inrpwKqf vflI pfrtI krfr idwqf. AunHF dosL lfieaf ik bfdl ny Drm dy nfm ‘qy hmysLf isafsI rotIaF sykIaf hn. kFgrs ivc sLfml hox vfly ieh dUsry sfbkf ivDfiek hn. ies qoN pihlF gurdyv isMG iswDU (sLuqrfxf) kFgrs ivwc sLfml hoey hn. sRI bodl dy nfl awj kFgrs pfrtI ivwc sLfml hox vfly hornF nyqfvF ivc mMzI borz dy sfbkf zfierYktr guirMdrjIq isMG,XUQ akflI dl dy afgU siqnfm isMG cImf, kulvMq isMG jOhl (srpMc), amr isMG dsUhf, krnl hrBjn isMG mwlHI mIq pRDfn akflI dl (b) srkl gVHdIvflf aqy sudysL sLrmf, mIq pRDfn BfrqI jnqf pfrtI srkl gVHdIvflf sLfml sn. ies qoN pihlF ieQy hI sfbkf pRDfn mMqrI cMdr sLyKr nfl sbMDq smfjvfdI jnqf pfrtI vwloN vI kFgrs dI hmfieq df aYlfn kIqf igaf. jQybMdI dy sUbf pRDfn drsLn isMG jIdf ny ieh aYlfn kridaF dwisaF ik sRI cMdr sLyKr dy idsLf inrdysL anusfr AunHF rfj Br ivc kFgrs dI hmfieq df PYslf kIqf hY. AunHF dwisaF ik Auh 1982 qo sRI sLyKr nfl juVy hoey hn. Auh kFgrsI AumIdvfrF dy hwk ivc pRcfr krngy.jdoN AunF nMU pfrtI dIaF votF bfry puwiCaf igaf qF AunHF df kihxf sI ik gwl isrP votF dI hI nhIN, nIqIaF dI huMdI hY.iek svfl dy jvfb ivc AunHF dwisaF ikhf isLafrpur sIt,ijQoN ik pfrtI df AumIdvfr cox mYdfn ivc hY,Auh cox awvsL lVygf. AunHF ieh vI spsLt kIqf sI AuQy pfrtI afpxy AumIdvfr dy hwk ivc hI BugqygI. ies mOky ijQy kYptn amirMdr isMG ny sRI bodl qy sfQIaF df kFgrs ivc sLfml hox ‘qy hfr pf ky svfgq kIqf. AuQy pMjfb kFgrs dy pRDfn aYc[aYs[hMspfl ny vI sfrIaF sItf’qy afpxI pfrtI dI siQqI mjLbUq hox df dfavf kIqf. AunHF PYzrysLn pRDfn hrimMdr isMG igwl df Aucycy qOr ‘qy ijLkr kridaF ikhf ik aijhIaF sLKsIaqF df kFgrs ivwc sLfml hoxf akflI dl dI ZihMdI klf dy sMkyq hn. ies mOky BfrqI iksfn XUnIan (rfjyvfl) df pMj mYNbrI Auwc pwDrI vPd vI mihlF ivc af puwjf . XUnIan dy kOmI pRDfn BuipMdr isMG mfn (sfbkf mYNbr pfrlImYNt) kOmI jnrl skwqr blvIr isMG rfjyvfl qy gurbcn isMG bfjvf aqy sUbf pRDfn sRI bldyv isMG mIaFpur ny aYlfn kIqf ik AunHF dI XUnIan rfj Br ivc kFgrs dI hmfieq krygI. muwK mMqrI aqy kFgrs pRDfn aYc[aYs[ hMspfl dy brfbr bYTy ienHF iksfn afgUaF ny dwisaF ik ieh PYslf hfl hI ivwc XUnIan dI pitaflf ivwc hoeI rfj pwDrI mIitMg dOrfn srb sMmqI nfl ilaf igaf. AuNj kFgrs dI hmfieq sbMDI rsmI aYlfn sRI mfn ny kIqf. pwqrkfrF vwloN dwisaF igaf qF sRImfn ny afiKaf ik AunHF dI XUnIan df nF rfjyvfl nhIN,isrP BfrqI iksfn XUnIan hI hY. kFgrs nMU afpxy gVH duafbf ivc sKq cuxOqI df sfhmxf jlMDr:- kFgrs nMU afpxy hI gVH duafby ivc lok sBf dIaF sItF Aupr akflI dl aqy Bfjpf gTjoV dI sKq cuxOqI df sfhmxf krnf pY irhf hY. ies Kyqr ivc huisLafrpur dI sIt smJoqy aDIn kFgrs ny sI[pI[aYm[ leI CwzI hY. jlMDr aqy iPlOr hlikaF leI kFgrs pfrtI dy afpxy AumIdvfr hn. duafby dy Auprokq iqMny lok sBf hlikaF Aupr ipClIaF lok sBf coxF dOrfn kFgrs kfbjL ho geI sI. ies vfr huisLafrpur dI sIt sI[pI[aYm[dy AumIdvfr drsLn isMG mwtU dy lVn leI CwzI geI hY. kFgrs dy ies hlky qoN ipCly lok sBf mYNbr crnjIq isMG cMnI pfrtI Cwz ky bspf dy AumIdvfr bx gey hn. jlMDr leI kFgrs dy ipCly lok sBf mYNbr blbIr isMG pfrtI Cwz ky akflI dl ivc cly gey hn. pfrtI ny kpUrQlf dy ivDfiek rfxf gurjIq isMG nMU ies hlky qoN cox mYdfn ivc Auqfiraf hY. rfKvyN lok sBf hlky iPlOr leI pfrtI ny muV bIbI sMqosL cODrI nMU mYdfn ivc Auqfiraf hY. kFgrs dI muwK ivroDI iDr akflI dl aqy Bfjpf gTjoV vwloN pMjfb Bfjpf dy pRDfn aivnfsL rfey KMnf huisLafrpur leI iksmq ajLmfeI kr rhy hn. jlMDr lok sBf hlky ivc ies gwTjoV vloN sfbkf pRDfn mMqrI ieMdr kumfr gujrfl dy puwqr nrysL gujrfl kFgrs df mukfblf kr rhy hn. akflI dl ny afpxI pfrtI vloN sfbkf ivDfn sBf spIkr crnjIq isMG atvfl nMU iPlOr rfKvyN hlky qoN bIbI sMqosL coDrI dy tfkry ‘qy ilaFdf hY. bysLk pMjfb dy dUjy hlikaF vFg ieQy vI iksfn kxk dI sMBfl qoN huxy ijhy ivhlf hoieaf hY,ajy vI keI QF votr KuwlLH ky gwl krn nMU iqafr nhIN hn. ies Kyqr ivc lVfeI lV rhIaF rfjsI iDrF pUry jLor nfl cox mYdfn ivc AuBr afeIaf hn. AumIdvfrF vloN afm qOr’qy ksibaf aqy ipMzF ivc idn smyN cox rYlIaF kIqIaF jf rhIaf hn qy rfq mOky sLihrF ivc rYlIaF kIqIaF jFdIaFhn. cox jLfbqy kfrn mIitMgF/rYlIaF df islislf rfqI 11 vjy sLFq ho jFdf hY. jlMDr qoN kFgrs dy AumIdvfr rfxf gurjIq isMG df kihxf hY ik jy cox jLfbqf nf hovy qF Auh sfrI rfq cox rYlIaF kr skdy hn. pfrtIaF vloN ieQy sQfnk muwidaF’qy iDafn kyNdirq kIqf jf irhf hY, ik AuQy kOmI pwDr dy muwdy vI ienHF mIitMgF ivc AuTfey jf rhy hn. sVkF aqy pulF dy bnfAux qoN lY ky mMqrI bnfAux qwk dIaF gwlF iksfnF vwloN kIqIaF jf rhIaF hn. pfrtIaF dIaF afpsI DVybMdIaF vI keI QF ienHF coxF nMU pRBfivq kr rhIaF hn. pfrtIaF dy nyqf pfrtI AumIdvfr nMU ijqfAux dy nfl pfrtI aMdrly hI afpxy ivroDIaF nfl ihsfb brfbr krn df mOkf vI hwQoN nhI jfx idMdy. pMjfb dIaF 13 lok sBf sItF leI bysLk muwK rfjsI iDrF qoN ielfvf keI hor rfjsI pfrtIaF aqy jQybMdIaF dy AumIdvfr vI mYdfn ivc Auqry hoey hn aqy afpxI smrwQf muqfbk ienHF hlikaf dI cox muihMm nMU pRBfivq kr rhy hn, pr bhujn smfj pfrtI iek aijhI iDr hY ijhVI ik muwK do iDrF qoN bfad ienHF sfry hlikaF dI cox muihMm nMU pRBfivq kr rhy hn, pr bhujn smfj pfrtI iek aijhI iDr hY ijhVI ik muwK do iDrF qoN bfad ienHF sfry hlikaF ivc vwD jF Gwt pRBfv rwKdI hY. duafbf hlky ivc Bfjpf smfj pfrtI iek aijhI iDr hY ijhVI ik mwuK do iDrF qoN bfad ienHF sfry hlikaF ivwc vwD jf Gwt pRBfv rwKdI hY. duafbf hlky ivc bspf iek Kfs aDfr rwKdI hY. ienHF hlikaF ivc anusUicq jfqIaF aqy pwCVIaF sLyRxIaF dIaF votF qkVf pRBfv rwKdIaF hn. duafby dy ienHF iqMnF hI KyqrF ivc bspf dy AumIdvfr hn. bspf pRDfn bIbI mfieafvqI vI ies Kyqr ivc afpxIaF cox rYlIaF kr cuwky hn. ienHF hlikaF ivc bspf dIaF srgrmIaF dUjIaF rfjsI iDrF leI aihmIaq rwKdIaF hn. duafby dy lok sBf hlkf huisLafrpur ivc sI[pI[aYm[ bspf aqy Bfjpf dy AumIdvfrF ivckfr iqkoxI tkwr AuBr rhI hY. ies hlky ivc sI[pI[aYm[ dy bjLurg hriksLn isMG surjIq isMG keI cox rYlIaF kr cuwky hn. muwK mMqrI kYptn amirMdr isMG vI ies hlky ivc af cuwky hn AunHF dy mukfbly ivc bspf dy crnjIq isMG cMnI aqy Bfjpf dy sRI KMnf zty hoey hn. votrF nfl kIqI gwlbfq qoN ieh pqf lgdf hY ik kFgrs pfrtI aqy sI[pI[aYm[ dy sFJy AumIdvfr drsLn mwtU nMU dUjy dohF AumIdvfrF dy tfkry leI sKq cuxoqI df shfmxf krnf pY irhf hY. kFgrs pfrtI cfhy sRI mwtU dy nfl qurI hoeI hY pr kFgrs dI aMdrUnI DVybMdI bfry votr keI qrHF dI crcf krdy hn .ies dy mukfbly ivc sRI cMnI nMU ijQy bspf dIaF votF iml rhIaf hn AuQy Auh kFgrsI hlikaF ivcoN vI votF lYx dI koisLsL kr irhf hY. muwK mMqrI ny ieQy afiKaf sI ik sRI cMnI nMU hrf ky vfps nvF sLihr Byijaf jfvygf pr iesdy bfvjUd Auh mjLbUq AumIdvfr dy qOr ‘qy AuwBr irhf hY. Aus vwloN hlky ivc vMzIaF grFtF dI cMgI crcf hY. Bfjpf AumIdvfr sRI aivnfsL rfey KMnf nMU ijQy akflI dl dI BrpUr hmfieq iml rhI hY AuQy Auh iksfnF aqy sLihrIaF dI hmfieq lYx leI srgrm hY. ies mukfbly ivc keI QF votrF ivc vI GVms ipaf hoieaf hY gVHsLMkr sLihr ivc Bfjpf dIaF eynIaF JMzIaF lwgIaF hoeIaF hn ik pMjfb dy Gwt hI hlikaf ivc aijhI rOxk vyKx nMU imldI hY. keI QF lok kFgrs dI pMjfb ivc kfrgujfrI qoN vI inrfsL hn. ieh vI ikhf jf irhf hY ik kFgrs dy anusUicq jfqIaF dy votrF nMU jdoN bYlt pypr ‘c hwQ njLr nf afieaf qF keI hfQI df btn dbf skdy hn. kFgrsI DVybMdI sRI cMnI nMU ijqfAux jF hrfAux dI BUimkf vI inBf skdI hY. ienHF pRsiQqIaF ivc ajy sRI cMnI aqy sRI KMnf mukfbly ivc awgy jf rhy hn. sI[pI[aYm[ dy hmfieqIaF df kihxf hY ik AunHF df AumIdvfr vI kFgrs dI hmfieq nfl qyjLI nfl awgy af irhf hY. asl ivc sRI cMnI aqy sRI mwtU df keI KyqrF ivc vot df afDfr sFJf hY aqy sRI KMnf dy mukfbly Auh iek dUjy dIaF votF vDyry iKwc rhy hn. ies iKwqy dI tksflI sIt jlMDr leI lVfeI bhuq hI PsvIN bx geI hY. kFgrs pfrtI dy rfxf gurjIq isMG aqy akflI dl-Bfjpf dy AumIdvfr sRI nrysL gujrfl dI kFty dI tkwr bx geI hY. dohF hI iDrF vwloN iek dUjy nMU ipwCy Cwzx leI koeI ksr nhIN CwzI jf rhI hY. jy kuJ hlikaF ivc votr sRI rfxf dI gwl krdy hn qF awgy iksy hor QF sRI gujrfl dI gwl krdy hn. sRI rfxf ny akflI dl dy AumIdvfr dy mukfbly ivc vDyry ivAuNqbMdI nfl AumIdvfrF dI brfbr dI tkwr hY qF keI ipMzF ivc sRI gujrfl awgy hY. keI ksibaf ivc sRI rfxf dI vDyry crcf hY. akflI DVy vwloN pMjfb leI krjLf mfPI gujrfl pirvfr dI jlMDr nMU dyx aqy kYptn amirMdr isMG srkfr dIaF asPlqfvF nMU muwdf bxfieaf jf irhf hY. dUjy pfsy kFgrs pfrtI vwloN ieh dwb ky pRcfr kIqf jf irhf hY ik sRI gujrfl ny pMjfb dI krjLf mfPI bfry JUT boilaf hY. kwlH rfj sBf mYNbr sRI mnhor isMG igwl ny afpxIaF cox rYlIaF ivc ieh afiKaf sI ik pMjfb dy krjLy dIaF kyvl do iksqF mfP hoeIaf hn. gujrfl pirvfr jlMDr sLihr leI keI aihm pRfjYkt dyx df dfavf kr irhf hY. dUjy pfsy kFgrs df kihxf hY ik sRI gujrfl dI pRDfn mMqrI dy qor ‘qy pMjfb nMU koeI dyx df kihxf hY ik sRI gujrfl dI pRDfn mMqrI dy qOr ‘qy pMjfb dI koeI dyx nhIN hY aqy pfrlImYNt ivc AunHF ny pMjfb dy hwk ivc kdy mUMh nhIN KoilHaf. sRI rfxf ny afpxf pirvfr aqy irsLqydfrIaF vI ies lVfeI ivc JOkIaF hoieaf hn dovy iDrf hlky dy bhuqy ipMzF phuMc kr cuwkIaF hn. aMimRqsr ‘c kdy vI iksy pfrtI ny aOrq nMU AumIdvfr nhIN bxfieaf aMimRqsr:-ies lok sBf hlky ivc pMj lwK 92 hjLfr 489 aOrq votr hox dy bfvjUd awj iksy vI aorq ny ies hlky qoN cox nhIN lVI jd ik aOrqF dI vot hI AumIdvfrF dI ijwq hfr leI PYslfkMun sfbq huMdI afeI hY. aorqF nfl kIqy jf rhy ies vyrvyN leI Auh pursL pRDfn swqf nMU dosLI mMndIaF hn. ies hlky ivc kwul 13 lwK 48 hjLfr votr hn, ijnHF ivcoN pMj lwK 92 hjLfr 489 aOrqF aqy 6 lwK 59 hjLfr pursL votr hn. ipClIaF sfrIaF coxF ivc aOrqF hI vwK vwK AumIdvfrF dI iksmq df PYslf krn ivc aihm rol adf krdIaF af rhIaF hn. rol adf krdIaF af rhIaF hn. ies hlky dy kuwl votrF ivcoN 48 pRqIsLq dy krIb aOrq votr hn. ienHF df ienHF vwzf ihwsf hox dy bfvjUd iksy nyqf ny ienHF dy hwk ivc afvfjL nhIN AuTfeI. votF ivc aOrqF vloN afpxy pwDr ‘qy koeI srgrmI nhIN kIqI jFdI. ieh aorqF afpxy pqIaF jF pirvfrF dy muKIaF dy kihxy anusfr hI afpxI vot dI vrqoN krdIaF afeIaF hn. hr PYslf Gr dy muKI afdmI vloN hI kIqf jFdf hY. ijhVIaF cox rYlIaF ivc aOrqF dy iekwT njLr afAuNdy yhn, Auh sfrIaF afpxI mrjLI nfl nhIN jFdIaF blik AunHF nMU AunHF dy pirvfrF dy mrd rYlIaF ivc iewkT krky pRBfv bxfAux leI lY ky jFdy hn. iek qrHF nfl afdmI hI aorq dI vot df lfhf lYNdy hn. awj BfvyN aOrq dI afjLfdI dI gwl sfrIaF styjF ‘qy khI jFdI hY,pRMqU aijhf smfjk qOr’qy njLr nhI af rhI. ieh jykr koeI bdlfE cfhuMdIaF vI hn qy aijhf krn qoN asmrwQ hn. ies hlky ivc ieMnHf vwzf vot bYNk hox dy bfvjUd iksy isafsI pfrtI ny aOrq nMU afpxf AumIdvfr nhIN aYlfinaf. isafsI pfrtIaF vloN AunHF QfvF qoN aorqF nMU cox mYdfn ivc Auqfiraf jFdf hY ijQoN koeI mrd AumIdvfr qkVf nf hovy. kFgrs pfrtI vloN ies hlky ‘qy sLurU qoN BftIaF pirvfr df kbjLf irhf hY. BftIaF pirvfr vwloN ies hlky dI awT vfr pRqIinDqf kIqI geI hY. jd ik dUsrIaF pfrtIaF dy AumIdvfr iqMn ku vfr hI ies hlky qoN ijwqy hn. sRI afr[aYl[ BftIaF ies hlky qoN Cy vfr cox ijwqy aqy hlky dIaF aOrqF nMU ies gwl df isLkvf hY ik AunHF ny kdy vI sMsd ivc AunHF dy hwk leI avfjL nhIN AuTfeI. 1977 qoN lY ky 1999 qwk hoeIaF coxF ivc 45qoN 50 pRqIsLq aOrqF ny afpxI vot df iesqymfl kIqf hY. 1977 ivckul 4 lwK 84 hjLfr 968 votF peIaF, ijnHF ivc 2 lwK 18 hfjLr 797 aorqF dIaF votF sLfml hn. 1980 ivc pMj lwK 303 votF peIaF,ijs ivc do lwK 18 hjLfr 799 aOrqF ny votF pfeIaF . sfl 1985 ivc pMj lwK 33 hjLfr 719 votF peIaF ijnHF ivcoN do lwK 49 hjLfr 766 aorqF dIaF votf hn. sfl 1989 ivc pMj lwK 88 hjLfr 238 votF peIaF ijs ivocN do lwK 49 hjLfr 778 aorqF sn. sfl 1992 ivc do lwK 47 hjLfr votF pfeIaF ijs ivcoN aorqF ny 90 hjLfr 20 votF pfeIaF. sfl 1998 ivc 6 lwK 50 hjLfr 837 votF pfeIaF ijs ivcoN aOrqF ny do lwK 79 hjLfr 617 votF peIaF. sfl 1999 ivc kwul 5 lwK 96 hjLfr 536 votF peIaF ijs ivcoN do lwK 59 hjLfr 930 votFaorqF ny pfeIaF. ipCly sflF ivc votF ivc hoey dugxy vfDy kfrn lokF dIaF smisafvF ivc vI BfrI vfDf hoieaf hY. byrujLgfrI pihlF nfloN keI guxf vD geI hY. ies hlky df koeI bhuqf ivkfs nhIN hoieaf. iksy vI AumIdvfr ny hlky aMdr koeI vwzf pRfjYkt lgfAux dI koisLsL nhIN smJI ijs nfl byrujLgfrI nMU TwlH pYNdI. hlky dIaF aorqF awj vI mrd pRDfn smfj dy prCfvyN hyTF rih rhIaF hn. afpxI qfkq nUM cyqnf dI Gft kfrn vrqx qoN asmrwQ hn. ies hlky aMdr pYNdy do ivDfn sBf hlikaF qoNaOrqF jLrUr coxF ijqwdIaF rhIaF hn pr lok sBf dI sIt vfsqy kdy vI koeI aOrq mYdfn ivc nhIN afeI. hYrfnI dI gwl qF ieh hY ik ienHF isafsI pfrtIaF vloN rYlIaF, Drny aqy moricaF ivc aOrqF df pUrf sihXog ilaf igaf jFdf hY aqy hr jgHf ‘qy aorqF afdmIaF dy nfl KVHdIaF hn pr iPr vI ienHF dI avfjL nMU ikAuN dbfieaf jf irhf hY? kI mrd pRDfn smfj ienHF nMU brfbrI dy hwk imlx qoN zrdf hY? gurdfspur hlky ‘c afhmo -sfhmxI twkr hovygI gurdfspur: lok sBf hlkf gurdfspur qoN no AumIdvfr cox lV rhy hn . ienFNH ivco rfjnIqk pfrtIaF dy cfr aqy afjLfd AumIdvfr vjo pMj ivakqI cox lV rhy hn . rfjnIqk pfrtIaF ivwc kFgrs vwlo sRImqI suKbMs kor iBMzr ,sLRomxI akflI dl qy Bfjpf gwTjoV vwlo sRI ivnod KMnf bspf vwlo sRI ibRj mohn julkf aqy BfrqIaf gfE qfj dl dy rfsLtrI pRDfn bfbf blkfr isMG cox mYdfn ivwc hn . lok sBf hlkf gurdfspur Bfrq -pfiksqfn srhwd nfl juiVaf hox kfrn srhwdI lokF dIaF musLklF vwD hn. diraf rfvI qy ibafs vI nfl lwgdy hox kfrn hVFH dI mfr Jlx vflf ieh lok sBf hlkf aksr brsfq ivwc dirafvF ivwc pfxI vwDx kfrn AupjfAU jLmIn nUM afpxIO mfr hyT lY ky lwKf vfilaF nUM kwKo holy kr jFdf hY. lokF dIaF buinafdI BfvnfvF nUM smJidaF ies vfr vDyry AumIdvfr hlky df ivkfs krn dIaF gwlf dy dfavy kr rhy hn. ieh vfady ikMnyH sPl huMdy hn ieh qF lok sBf coxF dy bfad bxn vfly pfrlImYNt qy inrBr krygf. iPlhfl hr AumIdvfr ivkfs dy vfaidaF dIaF lMmIaF coVIaF sUcIaF bxf ky styj qoN pVH rhy hn. votrF df sfhmxf kr rhy pRmuwK rfjnIqk afgUaF dI jfx-pCfx kuJ ies qrFH hY suKbMs kor iBMzr:- hlkf gurdfspur ‘co lgfqfr pMj vfr sFsd bxn vflI sRImqI suKbMs kor iBMzr awTvI vfr votrF dy sfhmxy hY. Auh gurdfspur sLihr dy muhwlf ENkfr ngr ivwc rihx vfly hn aqy afpxI Aumr dy Cy dhfky pfr kr gey hn . sRImqI iBMzr dI ividak Xogqf bI[ey hY qy AunfH dy pqI pRIqm isMG iBMzr ijLlHf gurdfspur dy ipMz mUMnx klF dy vfsI hn . sRImqI iBMzr nUM isafsq ivwc ilafAux vfly AunFH dy pqI sRI iBMzr hI hn ijhVy ik idwlI pulIs dy kimsLnr rihx bfad dysL dI surwiKaf Pors sI[afeI [aYs[aYP dy zfierYktr dy pwd qoN syvfmukq hoey hn . Auwcy ahudy qy rihMdIaF sRI iBMzr dy sbMD sRImqI ieMdrf gFDI pirvfr nfl kfiem ho gey. ijQy rfjnIqk sPr sRImqI iBMzr df sLurU huMdf hY . sRImqI iBMzr nUM 1980 ivwc kFgrs pfrtI vwlo lok sBf hlkf gurdfspur leI pfrtI itkt imlI. ieh AunFH dI KusL iksmqI rhI hY ik Auh 1980 qoN lY ky 1996 qwk dIaF pMj lok sBf coxF ‘c lgfqfr lok sBf hlkf ‘co sFsd bxdy rhy. Auh kyNdr ivclI kFgrs dI nrismhf rfE srkfr ivwc kyNdrI mMqrI vI rhy. afpxI CyvIN lok sBf AumIdvfrI (1998) sRI ivnod KMnf pfsoN 1 lwK 5 hjLfr votF dy vwzy Prk nfl sRImqI iBMzr hfr gey. ies qoN bfad mwDkflI lok sBf coxF 1999 ivwc sRImqI iBMzr sRI ivnod KMnf pfsoN 1999 votF dy Prk nfl hfr gey. idlcsp gwl ieh hovygI ik qIsrI vfr iPr AunFH df mukfblf sRI KMnf nfl hY. ies vfr Auh votrF pfsoN mokf mMg ky hlky dI kfieaf klp krn dy dfavy kr rhy hn. ivnod KMnf:- iPlmI dunIaf ‘co inkl ky hIro qy nyqf bxy sRI ivnod KNMnf qIsrI vfr lok sBf hlkf gurdfspur dy votrF sfhmxy hn . Auh ies qoN pihlF gurdfspur lok sBf coxF 1998 qy mwDkflI lok sBf coxF 1999’c Bfjpf pfrtI vjoN cox lVidaF kRmvfr iek lwK pMj hjLfr aqy 1999 votF dy Prk nfl afpxI muwK ivroDI AuMmIdvfr sRIOmqI suKbMs kor iBMzr (kFgrs) nUM hrf cuwky hn. ipClIaF iqMn vfrIaF qy ies vfr iPr Bfjpf nUM sLRomxI akflI dl nfl gwTjoV hox kfrn Auh sLkqIsLflI AuMmIdvfr vjoN cox mYdfn ivwc hn. sRI ivnod KMnf pfiksqfn dy ipsLfvr ijLlyH dy rihx vfly hn qy pfiksqfn bxn bfad KMnf pirvfr bMbeI ivKy cilaf igaf aqy bMbeI rihMdIaF hI sRI KMnf ny bI[kfm izgrI pRfpq kIqI. jnm qrIk 6 akqUbr hY pr sMn pqf nhIN ik Auh ikMnyH sfl dy ho cuwky hn . ieQy ieh kfblygor hovygf ik gurdfspur ivKy sRI ivnod KMnf ny pihlI vfr (Cy sfl bfad) ipCly hPqy afpxI pRYs kfnPrMs kIqI sI ijs ‘c pwqrkfrF ny ieh svfl jdo AunFH nUM puwiCaf ik sRI KMnf hI ieh dwsy ik Cy sfl bfad quusI gurdfspur dy pwqrkfrF nUM pihlI vfr iml rhy ho qy afm lokF df vI iehI kihxf hY ik qusI AunfH nUM nhI imldy qF sRI KMnf ny smUihk pRYsw pfsoN ies glqI dI mfPI mMgI sI qy dubfrf isLkfieq nf afAux df Brosf idMidaf imldy rihx bfry ikhf. bfbf blkfr isMG:- ijLlHf kpUrQlf dy kwsbf Buwlr ‘c pYNdy ipMz kUkf nyVy bfbf qkIaf jI dy vfsI bfbf blkfr isMG aYm[ey (rfjnIqI sLfsqr) BfrqIaf gfAuN qfj dl dy rfsLtrI pRDfn hn . Auh lok sB hlkf gurdfspur dy nfl-nfl lok sBf hlkf jlMDr qoN vI cox lV rhy hn . AunfH dwisaf ik AunFH df dl rfj aMdr 10 lok sBf sItF qy cox lV irhf hY aqy lokF ‘c qIsry bdl vjoN dl ny afpxf cox mnorQ pwqr vI jfrI kIqf hY ijs ivc votF btorn dy JUTy vfady krn dI bjfey asl cuxfvI msly nisLaf qoN rihq nroey smfj dI isrjxf krnf,srhwdI hlky df chu muKI ivkfs, lVky lVkIaF nUM rujLgfr dyxf ,iksfn mjLdUrf dIaF musLklf df smrQn hwl kkrn afid nUM apxfieaf hY. bfbf blkfr isMG afpxy hlky aMdr cox pRcfr vI bVy anoKy ZMg nfl kr rhy hn. ibRj mohn julkf: bspf vwlo ies vfr lok sBf hlkf gurdfspur leI afpxf nvF cyhrf sRI ibRj mohn julkf nUM votrF awgy pysL kIqf hY . sRI julkf aprYl mhIny hI kFgrs pfrtI nUM alivdf kih ky bspf ‘c sLfml hoey hn. Auh ksbf kfdIaF dy rihx vfly hn . ivDfn sBf hlkf kfdIaF lok sBf hlkf aMimRqsr ivc pYNdf hY. ies leI Auh iswDy qor qy gurdfspur lok sBf hlky nfl sbMD nhI rwKdy pr kfdIOaF ijLlHf gurdfspur ivc hox kfrn Auh ijLlHy aMdr jfxy pCfxy ivakqI vI hn. ikwqy vjoN sRI julkf sLYlr AudXog nfl sbMDq afVHqI hn ijs kfrn AunFH df iswDf sbMD pyNzU votr Kfs kr iksfnF nfl hY . KwqrI (jnrl) brfdrI nfl sbMD rwKdy hoey Aus bspf ‘c sLfml ho ky AumIdvfr bxn bfry sRI julkf df kihxf hY ik Auh zf[ aMbydkr dy PlsPy dy DfrnI hn qy kFgrs ivc rih ky vI Auh dwby -kucly dilq,pCVy iksfnF ,mjLdUrF afid leI lVdy rhy pr Auh kuJ nhIN kr sky ijs dI qmMnf AunFH dy idl ivc sI. gujrfl qy azvfnI vI ivdysLI hn:prnIq kOr lihrfgfgf:- "akflI-Bfjpf gwTjoV hux coxF ivc byquky muwdy bxfky kFgrs dI kOmI pRDfn sRImqI sonIaF gFDI bfry ivdysLI mUl dy gMumrfh kMun muwdy nMU hux jnqf ny rwd kr idwqf hY. ieh gwl lok sBf hlkf pitaflf qoN kFgrs dI AumIdvfr mhfrfxI prnIq kOr ny ipMz Butfl Kurd ivKy vwK vwK cox rYlIaF nMU sMboDn kridaF khI. AunHF ikhf ik jdoN BfrqI mUl dy lok ivdysLF ivc jf ky mMqrI bx skdy hn afeI[ky gujrfl aqy azvfnI vrgy afgU pfiksqfn ‘c jnmy hox dy bfvjUd Bfrq dy pRDfn mMqrI aqy Aup pRdfn mMqrI bx skdy hn qF sRImqI gFDI pRDfn mMqrI ikAuN nhIN bx skdI? AunHF ikhf ik akflI dl ny hmysLf puwqr moh nMU pihl idwqI hY aqy dl nMU inwjI sMpqI smJ ky afpxf hukm clfieaf hY. ipMz ivc musilm PrMt pMjfb dI iekfeI vloN rKvfey gey pRogrfm qoN bfad AunHF pwqrkfrF nfl gwlbfq kridaF ikhf ik hlkf lihrfgfgf iek aihm hlkf hn. Auh pihlI meI qoN afpxf cox pRcfr sLurU kr rhy hn, AunHF dy afAux nfl kFgrs nMU hor vDyry bl imlygf. ies qoN ielfvf mhfrfxI prnIq kOr ny hlkf bMgf,bUsYhrf,zUzIaF, ZINzsf,dy hlfsIhF, BUdV BYxI sxy drjn ipMzF df dOrf kIqf. ienHF doiraf dOrfn AunHF nMU drjnF QfvF ‘qy iswikaf aqy lwzUaF nfl qoilaf igaf. AunHF akflI dl (b) Cwz ky kFgrs pfrtI ivc sLfml hox vfilaf df snmfn kIqf. ies mOky AunHF nfl muwK mMqrI dy E[aYs[zI[myjr aYc[aYs[ Buwlr, XUQ kFgrs pMjfb dy pRDfn rivMdr afvlf, zfierYtr BUsLx goiel, ijLlHf pRIsd cyarmYn sLfm isMG mkwV sInIar kONslr rfjys Bolf,blfk pRDfn lihrfgfgf qylU rfm grg kfmryz qfrf isMG jvfhrvflf aYzvokyt pRympfl alIsLyr srpMc qrsym isMG rGbIr cMd milk ,amrIk isMG pMc,nyk KF qy ipafrf KF mOjUd sn. kFgrs nMU afpxy gVH duafbf ivc sKq cuxOqI df sfhmxf jlMDr:- kFgrs nMU afpxy hI gVH duafby ivc lok sBf dIaF sItF Aupr akflI dl aqy Bfjpf gTjoV dI sKq cuxOqI df sfhmxf krnf pY irhf hY. ies Kyqr ivc huisLafrpur dI sIt smJoqy aDIn kFgrs ny sI[pI[aYm[ leI CwzI hY. jlMDr aqy iPlOr hlikaF leI kFgrs pfrtI dy afpxy AumIdvfr hn. duafby dy Auprokq iqMny lok sBf hlikaF Aupr ipClIaF lok sBf coxF dOrfn kFgrs kfbjL ho geI sI. ies vfr huisLafrpur dI sIt sI[pI[aYm[dy AumIdvfr drsLn isMG mwtU dy lVn leI CwzI geI hY. kFgrs dy ies hlky qoN ipCly lok sBf mYNbr crnjIq isMG cMnI pfrtI Cwz ky bspf dy AumIdvfr bx gey hn. jlMDr leI kFgrs dy ipCly lok sBf mYNbr blbIr isMG pfrtI Cwz ky akflI dl ivc cly gey hn. pfrtI ny kpUrQlf dy ivDfiek rfxf gurjIq isMG nMU ies hlky qoN cox mYdfn ivc Auqfiraf hY. rfKvy Nlok sBf hlky iPlOr leI pfrtI ny muV bIbI sMqosL cODrI nMU mYdfn ivc Auqfiraf hY. kFgrs dI muwK ivroDI iDr akflI dl aqy Bfjpf gTjoV vwloN pMjfb Bfjpf dy pRDfn avInfsL rfie KMnf huisLafrpur leI iksmq ajLmfeI kr rhy hn. jlMDr lok sBf hlky ivc ies gwTjoV vloN sfbkf pRDfn mMqrI ieMdr kumfr gujrfl dy puwqr nrysL gujrfl kFgrs df mukfblf kr rhy hn. akflI dl ny afpxI pfrtI vloN sfbkf ivDfn sBf spIkr crnjIq isMG atvfl nMU iPlOr rfKvyN hlky qoN bIbI sMqosL coDrI dy tfkry’qy ilaFdf hY. bysLk pMjfb dy dUjy hlikaF vFg ieQy vI iksfn kxk dI sMBfl qoN huxy ijhy ivhlf hoieaf hY,ajy vI keI QF votr KuwlLH ky gwl krn nMU iqafr nhIN hn. ies Kyqr ivc lVfeI lV rhIaF rfjsI iDrF pUry jLor nfl cox mYdfn ivc AuBr afeIaf hn. AumIdvfrF vloN afm qOr’qy ksibaf aqy ipMzF ivc idn smyN cox rYlIaF kIqIaF jf rhIaf hn qy rfq mOky sLihrF ivc rYlIaF kIqIaF jFdIaF hn. cox jLfbqy kfrn mIitMgF/rYlIaF df islislf rfqI 11 vjy sLFq ho jFdf hY. jlMDr qoN kFgrs dy AumIdvfr rfxf gurjIq isMG df kihxf hY ik jy cox jLfbqf nf hovy qF Auh sfrI rfq cox rYlIaF kr skdy hn. pfrtIaF vloN ieQy sQfnk muwidaF’qy iDafn kyNdirq kIqf jf irhf hY, ik AuQy kOmI pwDr dy muwdy vI ienHF mIitMgF ivc AuTfey jf rhy hn. sVkF aqy pulF dy bnfAux qoN lY ky mMqrI bnfAux qwk dIaF gwlF iksfnF vwloN kIqIaF jf rhIaF hn. pfrtIaF dIaF afpsI DVybMdIaF vI keI QF ienHF coxF nMU pRBfivq kr rhIaF hn. pfrtIaF dy nyqf pfrtI AumIdvfr nMU ijqfAux dy nfl pfrtI aMdrly hI afpxy ivroDIaF nfl ihsfb brfbr krn df mOkf vI hwQoN nhI jfx idMdy. pMjfb dIaF 13 lok sBf sItF leI bysLk muwK rfjsI iDrF qoN ielfvf keI hor rfjsI pfrtIaF aqy jQybMdIaF dy AumIdvfr vI mYdfn ivc Auqry hoey hn aqy afpxI smrwQf muqfbk ienHF hlikaf dI cox muihMm nMU pRBfivq kr rhy hn, pr bhujn smfj pfrtI iek aijhI iDr hY ijhVI ik muwK do iDrF qoN bfad ienHF sfry hlikaF dI cox muihMm nMU pRBfivq kr rhy hn, pr bhujn smfj pfrtI iek aijhI iDr hY ijhVI ik muwK do iDrF qoN bfad ienHF sfry hlikaF ivc vwD jF Gwt pRBfv rwKdI hY. duafbf hlky ivc Bfjpf pfrtI iek aijhI iDr hY ijhVI ik mwuK do iDrF qoN bfad ienHF sfry hlikaF ivc vwD jf Gwt pRBfv rwKdI hY.duabf hlky ivc bspf iek Kfs aDfr rwKdI hY. ienHF hlikaF ivc anusUicq jfqIaF aqy pCVIaF sLyRxIaF dIaF votF qkVf pRBfv rwKdIaF hn. duafby dy ienHF iqMnF hI KyqrF ivc bspf dy AumIdvfr hn. bspf pRDfn bIbI mfieafvqI vI ies Kyqr ivc afpxIaF cox rYlIaF kr cuwky hn. ienHF hlikaF ivc bspf dIaF srgrmIaF dUjIaF rfjsI iDrF leI aihmIaq rwKdIaF hn.duafby dy lok sBf hlkf huisLafrpur ivc sI[pI[aYm[ bspf aqy Bfjpf dy AumIdvfrF ivckfr iqkoxI tkwr AuBr rhI hY. ies hlky ivc sI[pI[aYm[ dy bjLurg hriksLn isMG surjIq isMG keI cox rYlIaF kr cuwky hn. muwK mMqrI kYptn amirMdr isMG vI ies hlky ivc af cuwky hn AunHF dy mukfbly ivc bspf dy crnjIq isMG cMnI aqy Bfjpf dy sRI KMnf zty hoey hn. votrF nfl kIqI gwlbfq qoN ieh pqf lgdf hY ik kFgrs pfrtI aqy sI[pI[aYm[ dy sFJy AumIdvfr drsLn mwtU nMU dUjy dohF AumIdvfrF dy tfkry leI sKq cuxoqI df sfhmxf krnf pY irhf hY. kFgrs pfrtI cfhy sRI mwtU dy nfl qurI hoeI hY pr kFgrs dI aMdrUnI DVybMdI bfry votr keI qrHF dI crcf krdy hn . ies dy mukfbly ivc sRI cMnI nMU ijQy bspf dIaF votF iml rhIaf hn AuQy Auh kFgrsI hlikaF ivcoN vI votF lYx dI koisLsL kr irhf hY. muwK mMqrI ny ieQy afiKaf sI ik sRI cMnI nMU hrf ky vfps nvF sLihr Byijaf jfvygf pr iesdy bfvjUd Auh mjLbUq AumIdvfr dy qOr’qy AuwBr irhf hY. Aus vwloN hlky ivc vMzIaF grFtF dI cMgI crcf hY. Bfjpf AumIdvfr sRI aivnfsL rfey KMnf nMU ijQy akflI dl dI BrpUr hmfieq iml rhI hY AuQy Auh iksfnF aqy sLihrIaF dI hmfieq lYx leI srgrm hY. ies mukfbly ivc keI QF votrF ivc vI GVms ipaf hoieaf hY gVHsLMkr sLihr ivc Bfjpf dIaF eynIaF JMzIaF lwgIaF hoeIaF hn ik pMjfb dy Gwt hI hlikaf ivc aijhI rOxk vyKx nMU imldI hY. keI QF lok kFgrs dI pMjfb ivc kfrgujfrI qoN vI inrfsL hn. ieh vI ikhf jf irhf hY ik kFgrs dy anusUicq jfqIaF dy votrF nMU jdoN bYlt pypr ‘c hwQ njLr nf afieaf qF keI hfQI df btn dbf skdy hn. kFgrsI DVybMdI sRI cMnI nMU ijqfAux jF hrfAux dI BUimkf vI inBf skdI hY. ienHF pRsiQqIaF ivc ajy sRI cMnI aqy sRI KMnf mukfbly ivc agy jf rhy hn. sI[pI[aYm[ dy hmfieqIaF df kihxf hY ik AunHF df AumIdvfr vI kFgrs dI hmfieq nfl qyjLI nfl agy af irhf hY. asl ivc sRI cMnI aqy sRI mwtU df keI KyqrF ivc votdf afDfr sFJf hY aqy sRI KMnf dy mukfbly Auh iek dUjy dIaF votF vDyry iKwc rhy hn. ies iKwqy dI tksflI sIt jlMDr leI lVfeI bhuq hI PsvIN bx geI hY. kFgrs pfrtI dy rfxf gurjIq isMG aqy akflI dl-Bfjpf dy AumIdvfr sRI nrysL gujrfl dI kFty dI tkwr bx geI hY. dohF hI iDrF vwloN iek dUjy nMU ipwCy Cwzx leI koeI ksr nhIN CwzI jf rhI hY. jy kuJ hlikaF ivc votr sRI rfxf dI gwl krdy hn qF awgy iksy hor QF sRI gujrfl dI gwl krdy hn. sRI rfxf ny akflI dl dy AumIdvfr dy mukfbly ivc vDyry ivAuNqbMdI nfl AumIdvfrF dI brfbr dI tkwr hY qF keI ipMzF ivc sRI gujrfl awgy hY. keI ksibaf ivc sRI rfxf dI vDyry crcf hY. akflI DVy vwloN pMjfb leI krjLf mfPI gujrfl pirvfr dI jlMDr nMU dyx aqy kYptn amirMdr isMG srkfr dIaF asPlqfvF nMU muwdf bxfieaf jf irhf hY. dUjy pfsy kFgrs pfrtI vwloN ieh dwb ky pRcfr kIqf jf irhf hY ik sRI gujrfl ny pMjfb dI krjLf mfPI bfry JUT boilaf hY. kwlH rfj sBf mYNbr sRI mnhor isMG igwl ny afpxIaF cox rYlIaF ivc ieh afiKaf sI ik pMjfb dy krjLy dIaF kyvl do iksLqF mfP hoieaf hn. gujrfl pirvfr jlMDr sLihr leI keI aihm pRfjYkt dyx df dfavf kr irhf hY. dUjy pfsy kFgrs df kihxf hY ik sRI gujrfl dI pRDfn mMqrI dy qor’qy pMjfb nMU koeI dyx df kihxf hY ik sRI gujrfl dI pRDfn mMqrI dy qOr ‘qy pMjfb dI koeI dyx nhIN hY aqy pfrlImYNt ivc AunHF ny pMjfb dy hwk ivc kdy mUMh nhIN KoilHaf. sRI rfxf ny afpxf pirvfr aqy irsqydfrIaF vI ies lVfeI ivc JOkIaF hoieaf hn dovy iDrf hlky dy bhuqy ipMzF phuMc kr cuwkIaF hn. |
||||||||||
© 2003, Sanjh Savera. All Rights Reserved. info@sanjhsavera.com |
|||||||||||