|
|
||||||||||||||||
|
agsq 15, 2005, ipClIaF sfrIaF
KbrF
bIbIaF df mfmlf iPr tilaf nvIN idWlI:- sMXukq pRgqIsILl gwTjoV (XU[pI[ey) aqy ies dy
hmfieqI dlF dy nyqfvF dI mIitMg ivc aorqF
leI irjLrvysLn bfry afm sihmqI bxfAux dy Xqn kIqy gey pr ieh sdf vFg
isry nf cVH sky| smfjvfdI pfrtI, rfsLtrI jnqf dl aqy bhujn smfj pfrtI ny mihlf irjLrvysLn ibWl dy mojUdf srUp df
ivroD kIqf| smfjvfdI pfrtI ny lok sBf aqy ivDfnsBf ivc 33 PIsdI irjLrvysLn df
hI pUrI qrFH ivroD kr idWqf,jdik rfjd ny 33 PIsdI irjLrvysLn dy aMdr
anUsuicq jfqIaF jnjfqIaF, pWCVy vrgF aqy GWt igxqI leI
vI irjLrvysLn dI mMg duhrfeI| ies dy nfl hI rfjd ny ieh vI ikhf ik jy aijhf nhI ho skdf qF
aorqF leI hfl dI GVI 10 PIsdI
irjLrvysLn df pRbMD kr dyxf cfhIdf hY| pRDfn mMqrI
mnmohn isMG aqy XU[pI[ey dI muKI
bIbI sonIaf gFDI dI
mojUdgI ivc hoeI mIitMg ivc dUjy dlF
ny mihlf irjLrvysLn ibWl iesy
sLYsLn ivc pysL krn qy joLr idWqf |mfrksI lIzr ivMdRf kfrq ny dWisaf
ik lflU Xfdv dI pfrtI rfjd aqy mulfiem isMG dI pfrtI spf
nUM CWz ky bfkI sfry dlF ny ies
ibWl dI hmfieq kIqI aqy ikhf ik ies ibWl nUM ijs qrFH dy vI srUp ivc pysL krnf hovy,srkfr ies nUM pysL kry| mIitMg ivc
gRih mMqrI isLvrfj pfitl ny mihlf
irjLrvysLn dy sbMD ivc bdlvI
qjvIjL vI rWKI ijs ivc 33 PIsdI
sItF vDf dyx dI gwl khI geI hY
| mulfiem isMG qy lflU Xfdv dohF ny hI
ieh ikhf ik sItF ivc vfDf
krnf gYr amlI hovygf,ikAuNik hfAus
ivc bYTx df pRbMD nhI hY| mulfiem isMG ny 33 PIsdI irjLrvysLn df pRbMD
krky sItF nUM vfrI -vfrI bdlx dy suJfa nUM vI rWd
kridWqf hY | AunFH df kihxf sI
ik aijhf krn nfl lokF dy numfieMidaF aqy votrF ivckfr cMgy jF
nyVly sMbMD nhI bx skxgy,jdik aijhy sbMD
jmhUrIaq ivc jLrUrI qy aihm huMdy hn |AunFH ikhf ik jdoN jnqk numfieMdy arQfq
sMsd mYNbr jF ivDfiek nUM ieh
pqf hovygf ik aglI vfr Aus ny Aus sIt
qoN cox nhI lVnI qF Auh Aus hlky ivc TIk ZMg nfl kMm nhI krygf| akflI dl (l) dI vfgzor sMBflx bfry brnflf cuwp brnflf :- sMq hrcMd
isMG loNgovfl dI 20 vIN brsI dy smfgm ny rfjsI Kyqr ivWc do pWKf Auqy crcf
suLrU kr idWqI hY| iek qF akflI dl
(loNgovfl) dy smfgm ivWc BrvF iekWT hox df hY aqy dUjf KuwlyHafm surjIq isMG
brnflf nUM ies akflI dl dI
vfgzor sMBflx leI sWdf dyxf hY|
loNgovfl dl dy dfxf mMzI loNgovfl
ivKy kIqy smfgm dy iekWT bfry sMkocvF
aMdfjLf lfAux vfilaF df kihxf hY ik
bfdl dl dy iekWT qoN koeI bhuq Prk nhI sI| akflI dl (l) dy
pRYsw skWqr hrpflieMdr isMG rfhIN aqy hor
vrkrF ny bfdl nflo iekWT awgy lMGx df dfavf kIqf hY| rfjsI hlky ies
pfsy vI iDafn krvf rhy hn ik brsI Auqy
BrvF iekWT krn leI KusL pfrtI
pRDfn aqy sfbkf muWK mMqrI pRkfsL isMG bfdl ijLlHf sMgrUr ivWc agsq mhIny
ivWc hI do vfr afey aqy pMj QfvF Auqy mIitMgf kIqIaF | ies mukfbly loNgovfl dl ny GWt srgrmI
kIqI,ieQoN qwk pRym isMG cMdUmfjrf ny ieMnFH idnF ivc brnflf sb-zvIjLn dI iek vI mIitMg nhI kIqI| ies qy lokF df afm muhfry
ies pfrtI vWl,ivsyLsL krky loNgovfl smfgm vWl Jukfa hoxf,akflI dl dIaF
afAuNdy smyN dIaF srgrmIaF Auqy ivsyLsL pRBfv pfvygf| dUjy loNgovfl dl vwlo
brsI smfgm smyN mqf pysL krky surjIq
isMG brnflf nUM vfgzor sMBflx dI apIl krnf aqy ies dI lokF vWlo pRvfngI dyxI akflI rfjnIqI ivWc ivsyLsL Gtnf isWD ho skdI hY| ies bfry
jdoN pRo[pRym isMG cMdUmfjrf nUM puwiCaf igaf ik jy brnflf sfihb ieh apIl
pRvfn nhI krdy qF kI quhfzI pfrtI nUM rfjsI qor qy nuksn nhI hovygf, df hF jF nF AuWqr dyx dI QF AunFH ikhf ik
sfry pWK soc ky hI mqf ilaFdf igaf hY| jdoN AunFH nUM svfl kIqf kI -kI pihlF brnflf nfl
gWlbfq hoeI hY,dy AuWqr ivWc AunFH ikhf ik mYN qF kuJ nhI kihxf,qusI afp anumfn lf skdy ho| ijWQo qWk sRI brnflf
df sbMD hY,AunFH hfsy nfl gWl tflx df Xqn kIqf | pihlF ikhf ik mYnUM aijhf
mqf pfs hox bfry kuJ pqf nhI| ieh vI
ikhf ik mYN qF mqy bfry iksy aKbfr ivc koeI Kbr nhI dyKI|
ieh dWsxf ik kfnPrMs ‘c mqf pfs hoieaf hY qF AunFH df AuWqr sI, qusI kihMdy
ho TIk hI hovygf| jdoN AunFH nUM dubfrf svfl kIqf ik qusIN vfgzor sMBflx bfry
kI soicaf hY dy AuWqr ivWc ikhf ajy qF kuJ nhI soicaf| ikAuN dy AuWqr ivWc
ikhf ik ieh ivsLf gvrnr dy Gyry df
nhI hY| qfj gilafrf mfmly ‘c mfieafvqI ivruWD kys clfAux dy
kfPI sbUq nvIN idWlI: kyNdrI ivjIlYNs
kimsLn ny aWj suprIm kort ivc
ikhf ik qfj gilafrf Gply ivc sI[bI[afeI vwlo iekWTy kIqy
gey sbUq XU[pI dI sfbkf muWK
mMqrI bIbI mfieafvqI ivruWD
mukWdmF clfAux leI kfPI hn | kimsLn dI rfie atfrnI jnrl aqy sI[bI[afeI dy zfierYktr dohF dI rfie qoN Ault hY | atfrnI jnrl aqy sI[bI[afeI
dohF ny hI mfieafvqI ivruWD mukWdmF bMd krn dI slfh idWqI hoeI hY | kyNdrI ivjIlYNs kimsLn ny qfj gilafrf mfmly
ivc coigrdf skWqr afr[ky[sLrmf ivruWD vI muWkdmF suLrU krn dI isPfrsL kIqI hY | kimsLn ny XU[pI[ey dy sfbkf muWK
skWqr bI[aYs[bWgf, mfieafvqI dy sfbkf skWqr pI[aYl pUnIaf aqy sInIar
nokrsLfhf vI[ky gupqf ,ky[sI[imsLrf,aYs[sI[bflI aqy ey[ky bos ivruWD muWkdmF
Kqm krn dI slfh jLrUr idWqI hY| kimsLn ny XU[pI dy sfbkf coigrdf mMqrI
nmImUdIn isdIkI ivruWD vI muWkdmF
suLrU krn dI isPfrsL kIqI hY| qFiqRk nojvfn
bIbI nUM lY Auizaf brnflf:- puls ijLlHf
brnflf aDIn pYNdy Qfxf mihl klF dI puls ny iek qFiqRk dy iKlfP iek nojvfn lVkI nUM
vrglf ky ikDry lY jfx aqy Aus nfl blfqkfr krn df muWkdmF drj kIqf hY| jfxkfrI
anusfr mihl klF vfsI suWcf isMG ny mihl klF puls kol isLkfieq kIqI ik
Auh dI 22 sflf kuafrI lVkI ipMkI dovy aksr ibmfr rihMdI hY aqy Aus dI pqnI jo
ik aMDivsLvfsI hY, lVkI nUM ielfj leI bfbf gMgf nMd dI kutIaf ivc Dfgy qvIq dyx df kMm krdy qFiqRk bljIq dWq puWqr
hrijMdr pfl jo ik 7-8 sflF qoN kutIaF
ivc hI dvfeI aqy Dfgy qvIq dyx df kMm krdf hY kol dvfeI afid lYx leI jFdI
rihMdI sI pr qFiqRk bImfr lVkI df nfjfiejL Pfiedf AuTf ky Aus nfl vfr-vfr
blfqkfr krdf irhf| isWty vjoN lVkI grBvqI ho geI| lVkI
dy ipqf ny ikhf ik iek idn mYN aqy myrI pqnI iksy irsLqydfrI ivc gey hoey sI aqy myrI lVkI Gr ivc
iekWlI sI| Aukq qFiqRk myry Gr afieaf aqy Aukq lVkI nUM vrglf Puslf ky ikDry
lY igaf hY| Aus ny puls kol KdsLf pRgt kIqf ik qFiqRk myrI bImfr lVkI nUM jbrI grB igrfAux dI nIaq nfl ikDry lY igaf hY, ijs krky grB igrfAux nfl
myrI lVkI dI jfn nUM vI KLqrf vI ho skdf hY| Qfxf mihl klF dI puls ny
lVkI dy ipqf dy ibafnF qy kiQq dosIL qFiqRk bljIq dWq
ivrWuD mukWdmF drj krky kfnUMnI kfrvfeI suLrU kr idWqI hY| pMjfb ‘c pfrlImfnI skwqrF dI PojL nUM rfhq cMzIgVH L:- pMjfb ivc sfry iqMn muwK pfrlImfnI skwqr qy 10
pfrlImfnI skwqr afpxy ahuwidaF qy iPlhfl bxy rihxgy| pMjfb srkfr ivc hux ieh
Dfrnf bxdI jf rhI hY ik ihmfcl
hfeIkort vwloN pfrlImfnI skwqrF dy iKlfP idwqy gey PYsly nUM muwK rwKidaF pMjfb ivc iPlhfl koeI kfrvfeI krn dI
jrUrq nhIN hY ikAuNik hfly qwk ihmfcl pRdysL ivc hI siQqI sfP nhIN hY| AuQy
BfvyN muwK pfrlImfnI skwqrF qy
pfrlImfnI ijnHF dI inXukqI pMjfb dI qrjL qy kIqI geI sI, koloN hfeIkor dy
PYsly qoN bfad asqIPy lY gey hn, Pyr vI AuQoN dI srkfr hux ieh mfmlf suprIm
kort qwk iljfx dy mUz ivc ivKfeI dy rhI hY| jd qwk dysL dI srvAucw adflq ies
qy koeI aMqm PYslf nhIN lYNdI qwd qwk ies qy koeI vI kfrvfeI krnf jldbfjLI
hovygI| pMjfb srkfr ny ihmfcl srkfr qoN
ihmfcl hfeIkort dy PYsly dI kfpI mMgI hY| ijs qy aiDaYn qoN bfad hI aglI kfrvfeI sbMDI srkfr koeImn
bxfeygI| pr Aucw pwDrI srkfrI sUqrF df mMnxf hY ik pfrlImfnI skwqr sMivDfn dy
qihq nhIN blik pRsLfsLink kfrnF krky inXukq kIqy jFdy hn| ies leI AunHF dI
mojUdgI df sMivDfn nfl koeI iswDf lYxf dyxf nhIN hY| ies islisly ivc ihmfcl
hfeIkort vwloN ieh kihxf ik AunHF dI inXukqI gYr sMivDfink hY, qrksMgq nhIN
lwgdI| vYsy vI pMjfb
ivc pfrlImfnI skwqrF nUM nf qF koeI
srkfrI PfeIl ByjI jFdI hY qy nf hI Auh mMqrI mMzl df ihwsf hn| AunHF nUM qF
isrP kfr, koTI qy iqrMgI JMzI df jlvf hI AuplwbD hY| iswK bIbIaF hux pMj ipafiraF ‘c vI sLfiml hoxgIaF :
bIbI jgIr kOr rfeykot(qijMdr isMG):- iswK bIbIaF nUM sRI
drbfr sfihb aMimRqsr ivKy kfr syvf ‘c Bfg lYx qy kIrqn krn dI afigaf dyx df mfmlf
ajy ivvfdF ‘c hI hY ik sRomxI kmytI dI pRDfn bIbI jfgIr kOr ny iswK iesqrIaF
nUM pMj ipafiraF ‘c sLfiml krn df aYlfn krky iek nvF Dmfkf kr idwqf | sRomxI
gurduafrf pRbMDk kmytI dI pRDfn bIbI jgIr kOr ieQoN njLdIk ipMz Cfpf dy
gurduafrf kflf mflf isDsr ivKy slfnf
joV myly qy puwjy hoey sn| AunHF ies smyN sMgqF dy iekwT nUM sMboDn
kridaF ikhf ik iswK rihq mirafdf anusfr bIbIaF vI pMj ipafiraF ‘c sLfiml ho
skdIaF hn| sRomxI kmytI pRDfn ny ikhf ik sRomxI kmytI aqy Drm pRcfr kmytI vwloN iswK bIbIaF nUM sRI drbfr sfihb
‘c kfr syvf qy kIrqn krn dI afigaf dyx qy hr hIly aml hovygf aqy ies sbMDI
sRI akfl qKq sfihb dy jQydfr igafnI
joigMdr isMG vydFqI jldI hI afdysL jfrI kr dyxgy| smfgm dOrfn Aus smyN snsnI
PYl geI jdoN sROmxI gurduafrf pRbMDk kmytI dy sfbkf pRDfn aqy akflI dl dy srpRsq jQydfr jgdyv isMG
qlvMzI ny pRDfn mMqrI zf[ mnmohn isMG dI idwlI dy iswK ivroDI dMigaF sbMDI muafPI mMgx qy KuwlHI
pRsMLsLf kIqI| AunHF afiKaf ik ies qoN pihlF akflI dl dy kyNdr ‘c bxy imwqr
pRDfn mMqrI ieMdr kumfr gujrfl, cMdr sLyKr, vIpI isMG qy atl ibhfrI vfjpfeI
ny ijhVf kMm nhIN kIqf Auh mnmohn isMG ny kr idKfieaf, ies leI sfzy leI Auh
cMgf hY| jQydfr qlvMzI ny ies mOky iswK kOm ‘c vwD rhy nisLaF qy piqqpuxy dy
leI kOm dy afgUaF nUM ijMmyvfr TihrfAuNidaF afpxy BfsLx ‘c mMc qy mojUd bIbI
jgIr kOr df nFa qwk nhIN ilaf| bfad ‘c sMgq qoN iKmf mMg ky BfsLx Kqm krn
AuprMq cly gey| ies smyN qoN hornF qoN ielfvf ivDfiek blbIr isMG GunMs,
ivDfiek mlkIq isMG kIqU, ivDfiek goibMd isMG loNgovfl, sMq tyk isMG DnOlf,
bIbI hrbMs kOr suKfxf,s jrnYl isMG Boqnf, (sfry sRomxI kmytI mYNbr) mYNbr
pfrlImYNt qy sfbkf kyNdrI mMqrI suKdyv isMG ZINzsf dI pqnI hrjIq kOr ZINzsf,
rfjsI skwqr jsivMdr isMG afid vI hfjr
sn| hux vfjpfeI ny vI kIqf ijnfh df guxgfn nvIN idwlI:- Bfjpf dy
pRDfn lfl ikRsLn azvfnI vwloN pfik dy sMsQfpk muhMmd alI ijnfh dI pRsMLsLf
kIqy jfx qoN bfad hux sfbkf pRDfn mMqrI atl ibhfrI vfjpfeI ny vI ijnfh df
guxgfn krdy hoey spwsLt sLbdF ivc ikhf hY ik ijnfh iPrkU nhIN sn aqy AunHF
nUM iPrkU krfr dyxf iblkul hI glq hY, jdik awj dy isafsI afgUaF nUM ijnfh dy
jIvn qoN iswiKaf lYxI cfhIdI hY| sRI vfjpfeI ny
ijnfh dI pRsMLsLf afr[aYs[aYsw dy muKI sRI ky[sudrsLn dI mojUdgI ivc kIqI aqy
dwisaf ik Auh sMG dy svrgI afgU aYwcw[vI[ syLsLfdrI dI sMn 1980 ivc ilKI
ikqfb pVH ky hI ies iswty qy phuMcy hn ik ijnfh kwtV muslmfn nhIN sn| vfjpfeI
ny spwsLt kIqf ik afpxI ikqfb ivc syLsLfdrI ny vI ijnfh nUM Dfrimk qor qy
kwtV kdI nhIN mMinaf sI| AunHF joLr dy ky ikhf ik awj AunHF isafsI afgUaF nUM
ijnfh dy jIvn df dUsrf pihlU vI dyKxf cfhIdf hY, jo AunHF nUM Bfrq dI vMz df
dosLI Tihrfa rhy hn|sRI vfjpfeI syLsLfdrI dI Xfd ivc afXoijq iek sLrDFjlI
smfroh ivc bol rhy sn| sRI vfjpfeI ny
ikhf “ ijnfh afpxy surUafqI jIvn ivc pwky sYkUlr sn aqy ijnfh dy jIvn nUM
awDf krky nhIN vyiKaf jf skdf| ijnfh df bfad df jIvn kwtV musilm lIg aqy vMz
vgYrf df irhf hY pr Aus qoN pihlF df AunHF df jIvn iek pwky dysLBgq aqy
sYklUr ivakqI df sI”| sRI vfjpfeI ny
dfavf kIqf ik syLsLfdrI ny ijnfh
bfry ieh ikqfb ilK ky sfry dysL df Blf kIqf hY aqyieh ikqfb sB nUM pVHnI
cfhIdI hY| AunHF ikhf, “ ijnfh muslmfnF qoN ijafdf ihMdUaF dy rIqI irvfjF nUM
jfxdy aqy smJdy sn aqy AunHF df snmfn krdy sn”| AunHF ny zf[ BIm
rfE aMbydkr dy hvfly nfl ikhf ik ijnfh df muwZlf jIvn mjHbI nyqf df nhIN,
sgoN iek Audfr rfsLtrvfdI nyqf df sI pr bfad dy idnF ivc AunHF dy ivcfrF ivc
qbdIlI afeI| inrfsL hF pr twuitaf nhIN: Kurfxf nvIN idwlI :- BfrqI jnqf pfrtI dy sInIar nyqf mdn lfl Kurfxf ny
ikhf hY ik iek aijhI pfrtI qoN kwZy jfx qy, ijs nUM AunHF ny mjLbUq bxfAux
ivc afpxy jIvn dy cfr dhfky lgfey hn, Auh inrfsL hn pr twuty nhIN| Kurfxf ny
ikhf ik aglI rxnIqI df aYlfn Auh somvfr krngy| Auh afpxI muawqlI qoN iek idn
bfad inrfsL njLr nhIN afey, sgoN AunHF ivc ivroD dI sur ajy vI kfiem hY| Bfjpf pRDfn
aYl[ky azvfnI nUM ilKI iek icwTI ivc gujrfq dy muwK mMqrI nirMdr modI nUM
htfAux dI slfh dyx kfrn pfrtI qoN muawql
hoey Kurfxf ny ikhf ik Bfjpf iek aijhI pfrtI hY, ijs nUM AunHF ny
afpxy jIvn dy 40 sflidwqy aqy vyK ky inrfsLf huMdI hY ik pfrtI nUM hux iek
aijhf DVf clf irhf hY, ijhVf inwjI KfihsLF qoN pRBfivq hY| Kurfxf ny afpxI
muawqlI bfry ikhf ik mYnUM koeI noits nhIN imilaf| mYnUM mIzIaf dy jLrIey hI
ies dI sUcnf imlI aqy aijhIaF gwlF qoN mYM GbrfAuNdf nhIN| idwlI dy sfbkf muwK mMqrI ny hor ikhf ik
Auh pfrtI dy afly duafly coxvyN lokF kfrn Bfjpf dy ‘pqn’ nUM vyK ky afpxy afp
nUM duwKI mihsUs kr rhy hn| AunHF ikhf ik
mYnUM ieh vyK ky burf lwgdf hY ik ikvyN azvfnI dy afly duafly dy iek
toly rfhIN pfrtI cwl rhI hY| ienHF lokF df koeI jnqk afDfr nhIN hY aqy Auh
eyarkMzIsLnz kmiraF ivc bYT ky pfrtI
nUM brbfd kr rhy hn| ienHF lokF kfrn pfrtI ivc jnqk afDfr vfly nyqf hfsLIey
qy jf rhy hn| AunHF ikhf ik
Auh azvfnI nfl 60 sfl qoN hn aqy hmysLf AunHF dy suLBicMqk rhy hn| AunHF Xfd
kIqf ik jdoN ijnfh bfry AunHF dy ivvfdpUrn ibafn qoN sMG nfrfjL hoieaf sI qF
AuhnF ny surU ivc hI sMG lIzrisLp nfl
mfmly nUM sulJfAux dI slfh idwqI sI| Kurfxf ny ikhf AunHF ny sfbkf pRDfn
mMqrI atl ibhfrI vfjpfeI nUM bynqI kIqI sI ik Auh sdBfvnf Bry ZMg nfl mfmly
dy hwl leI afpxy invfs qy azvfnI aqy sudrsLn nUM swdx pr azvfnI ny AunHF df
pRsqfv Tukrf idwqf, hflFik kuJ idn
bfad Auh muwdy nUM sulJfAux leI sMG hYzwkuafrtr gey| pRvfsI lyKk kflf aPgfn iswKI dI muwK Dfrf ‘c vfpsI
leI iqafr cMzIgVH :- BrosyXog vsIilaF qoN pqf lwgf hY ik pRiswD pRvfsI
lyKk zfktr gurbKsL isMG ‘kflf aPgfnf’ iswKI dI muwK Dfrf ivc vfps afAux leI
iqafr ho gey hn qy ies sbMD ivc Auh kYnyzf qoN aMimRqsr af ky iswK
buwDIjIvIaF dI mojUdgI ivc sRI akfl qKq dy sfhmxy isMG sfihbfn dy rUbrU afpxf
pwK pysL krn bfry sihmqI idKfeI idMdy hn| pqf lwgf hY ik 88virHaF dy zfktr kflf
aPgfnf ny afpxy kuJ sfQIaF nUM sMprk krky ikhf hY ik myry qy bVf dbfE pY irhf
hY ik mYN sRI akfl qKq sfihb dy sfhmxy pysL ho kyisMG sfihbfn qoN muafPI mMg
lvF| ies bfry quhfzI kI rfie hY ? Xfd rhy ik ies pRvfsI lyKk nUM ‘ibprn dI
rIq qoN swc kf mfrg’ nFa dI lVIvfr ilKI pusqk dy Bfg 3-4-5 qy 6 ivc ieqrfjXog
sLbd ilKx qy 5 isMG sfihbfn ny sRI akfl qKq sfihb dy jQydfr igafnI joigMdr
isMG vydFqIdI agvfeI ivc 2 sfl pihlF iswK pMQ ‘coN Cyk idwqf sI| pRvfsI lyKk
ivruwD ieh dosL lfieaf igaf sI ik AunHF dI ieh ilKq gurmiq dy Ault hY ijs nfl
iswKF nUM guMmrfh kIqf jf irhf hY| ies dOrfn ‘akfl shfey cYrItybl trwst’ ijs
ny ies pRvfsI lyKk dIaF pusqkF CfpIaF hn, vwloN awj ieQy iek pRYsw kfnPrMs
iwes pusqk df 10vF Bfg irlIjL kIqf igaf qy irtfier myjr jnrl nirMdr
isMG vwloN iespusqk dI pihlI kfpI zfktr aPgfnf dI DI bIbI sqivMdr kOr nUM
ByNt kIqI| ies moky qy pRiswD iswK buwDIjIvI pRo: gurqyj isMG qy Kflsf
pMcfieq dy knvInr igafnI rijMdr isMG vI hfjLr sn| iek svfl dy Auqr ivc pRo:
gurqyjL isMG ny ieh snsnIKyjL ieMksLfP kIqf ik zfktr kflf aPgfnf ny afpxI
lVIvfr CfpI geI pusqk ivcoN Auh ieqrfjLXog sLbd kwZ idwqy hn ijnHF krky iswK pMQ ivc kuJ smF pihlF vfd ivvfd
iCV igaf sI| AunHF ikhf ik cUMik sLbdfvlI bdl idwqI geI hY ies leI jQydfr
vydFqI nUM pRvfsI lyKk dIaF pusqkF qy lfeI geI pfbMdI hux htf lYxI cfhIdI hY|
AunHF ikhf ik ies trwst, ijs dy pRDfn
amrIk isMG aYzvokyt hn, vwloN sRI akfl qKq sfihb dy muwK syvfdfr nUM ilKqI bynqI vI kr idwqI geI
hY| pRoPYsr guryqjL isMG ny ivcfr pRgt kIqf ik ies pusqk qy lfeI geI pfbMdI hux
htf lYxI cfhIdI hY| AunHF ikhf ik ies trwst, ijs dy pRDfn amrIk isMG
aYzvokyt, vwloN sRI akfl qKq sfihb dy
muwK syvfdfr nUM ilKqI bynqI vI kr idwqI geI hY| pRo: guryqjL isMG ny ivcfr
pRgt kIqf ik ies pusqk qy lfeI geI pfbMdI dy bfvjUd ies dI ivkqI pihlF dI
qrHF jfrI hY| srbjIq isMG AurP mnjIq isMG nUM PFsI hox qy pirvfr
vwloN smUihk afqm hwiqaf dI DmkI qrnqfrn :- pfik dI jylH kot lwKpq ivKy bMd iBwKIvMz invfsI
srbjIq isMG dy pirvfrk mYNbrF ny ikhf hY ik jykr pfik srkfr ny srbjIq isMG
nUM irhfa nf kIqf qF Auh smUihk afqmhwiqaf kr lYxgy| ies dOrfn srbjIq isMG dI
BYx ny ikhf ik AunHF df pirvfr pfiksqfn dy rfsLtrpqI jnrl pRvyjL musLrwP kol
rihm dI apIl krygf| ies sbMDI kYnyzf siQq sfAUQ eysLIan ihAUmn rfeIts gruwp
df iek vPd rfsLtrpqI jnrl pRvyjL muwsLrP nUM imlygf| srbjIq isMG dI BYx dlbIr
kOr ny ieh Kulfsf Bfrq dy rfsLtrpqI nUM ilKy pwqr ‘c kIqf hY| Aus ny ieh pwqr
pfik dy rfsLtrpqI nUM vI Byijaf hY| dlbIr kOr ny ikhf ik 28 agsq 1990 nUM
sLrfbI hflfq ivc Bfrq pfik sImf pfr krn qon bfad pfik Poj ny srbjIq isMG nUM
mnjIq isMG bxf ky awqvfd ivroDI adflq ivc Bugqfieaf aqy PFsI dI sjLf suxf
idwqI| afpxy Brf dI byksUrI dI duhfeI dy ky 15 sflF qoN irhfeI leI dr-dr Btk
cuwkI srbjIqisMG dI BYx ny ikhf ik
jykr srbjIq isMG nUM PFsI ho geI qF Aus df pirvfr vwKvfdI khfeygf aqy
aijhf hrigjL nhIN hoeygf| dlbIr kOr ny ikhf ik srbjIq isMG nUM pfik ivc PFsI
qy ltkfieaf igaf qF Aus df pirvfr afqm hwiqaf kr lvygf| srbjIq isMG dI pqnI
suKpRIq kOr qy 2 lVkIaF pUnm aqy svpndIp ny vI afqmhwiqaf krn df aYlfn kIqf
hY | AunHF ikhf ik byksUr nUM PFsI AunHF nUM brdfsLq nhIN hovygI| nfnfvqI irport sxy akflI awqvfd qy bihs leI iqafr :
bfdl jlMDr :- sRomxI akflI dl dy pRDfn aqy sfbkf muwK mMqrI sRI
pRkfsL isMG bfdl ny pMjfb dy muwK mMqrI kYptn amirMdr isMG vwloN awsIivaF ‘c
sUby aMdr PYly awqvfd dy muuwdy qy pMjfb ivDfnsBf aMdr bihs dI idwqI cuxoqI
qy sLrq lgfAuNidaF ikhf ik jykr srkfr ‘84 dy dMigaF dy dosLIaF dI jFc
irport (nfnfvqI irport) nUM vI bihs df ihwsf bxfeygI qF akflI dl ies bihs
leIiqafr hY| awj ieQy dysL Bgq Xfdgfr hfl aMdr pwqrkfrF nfl gwlbfq kridaF
akflI dl dy pRDfn ny sUbf srkfr vwloN pMj eykV jLmIn dI mflkI vfly iksfnF aqy
dilqF nUM idwqIaF rfhqF qy itwpxI
kridaF AunHF ikhf ik srkfr df ieh PYslf awKF pUMJx vflf hY aqy kFgrs srkfr afpxy
cox vfady qoN Bwj geI hY| AunHF ikhf ik
akflI srkfr muV bxn qy iksfnF nUM muPq ibjlI pfxI dI shUlqF bhfl kIqI jfvygI aqy AudXogF smyq
hornF vrgF nUM vI shUlqF idwqIaF jfxgIaF| sRomxI akflI dl dy pRDfn, muwK mMqrI
kYptn amirMdr isMG vwloN idwqI cuxoqI qoN BWjdy dyKy jdoN aKIr pwqrkfrF ny AunHF
(bfdl) nUM bihs dy muwdy qy jvfb hF jf nFh ivc dyx leI ikhf qF aKIr AunHF nUM
kOVf Guwt Brnf ipaf| pwqrkfrF nfl bihs qoN bfad sRI pRkfsL isMG bfdl ny ikhf
ik kFgrs Kud iek awqvfd jmfq hY ijs ny pMjfb ivc awqvfd pYdf hI nhIN kIqf
sgoN 1984 ivc iswKF df sLryafm kqlyafm krvf ky afpxf KUnI ichrf vI idKfieaf
ies leI sRomxI akflI dl aijhI iksy vI pfrtI nfl bihs leI iqafr nhIN ijs dy
afpxy hwQ KUn ‘c rMgy hoey hox| kYptn amirMdr isMg vwloN pMjfb ivcs iek dhfkf
cwly KUnI dOr sbMDI pMjfb ivDfnsBf ivc bihs krfAyux dy mfmly qy bfdl ny
ikhf ik sRomxI akflI dl iewkly awqvfd
dy muwdy qy bihs nhIN krygf, kFgrs srkfr nUM nfnfvqI kimsLn dI irport nUM vI
bihs df afDfr bxfAuxf pvygf| AunHF kYptn amirMdr isMG qy iswDf dosL lfAuNidaF
ikhf muwK mMqrI dy awqvfdIaF nfl gUVHy sbMD rhy hn| sRI pRkfsL isMG
bfdl ny ikhf ik pMjfb ivc cwlI awqvfd dI hnyrI dOrfn sRomxI akflI dl df sB
qoN vwDyry nuksfn hoieaf hY | AunFH ikhf ik
sMq hrcMd isMG loNgovfl smyq anykF hI akflI afgU
aiqvfd dI Byt cVyH | ies qoN
ibnF jQydfr gurcrn isMHG tohVf aqy jgdyv isMG qlvMzI vrgy afgUaF qy kflqnfmf hmly vI
hoey| sRI bfdl ny ikhf ik 1991 ivWc ivDfn sBf dIaF coxF dorfn sRomxI akflI dl dy 24
AumIdvfr nUM aiqvfdIaF ny mfr
idWqf sI| AunFH ikhf ik Auh
Kud aqy AunFH dy spuWqr suKbIr isMG bfdl
aWj vI aiqvfdIaF dI ihWt ilst qy hn | sRI bfdl ny ieh vI ikhf ik Auh bihs
jF aiqvfd dI jFc leI srkfr vWlo kimsLn sQfpq kIqy jfx nUM muWZy hI rWd kridaF ikhf ik kimsLn suprIm kort
vWlo kimsLn sQfpq kIqy jfx nUM
muWZo hI rWd kridaF ikhf ik kimsLn
suprIm kort vWlo bxfieaf jfvy AuhI akflI dl nUM mnjuLr hovygf|
sRomxI akflI dl dy pRDfn nUM jdoN
gujrfq dy muWK mMqrI
nirMdr modI dI muslmfnF
ivroDI dMigaF ‘c sLmUlIaq hox qy kfrvfeI sbMDI svfl puWiCaf qF AunFH iesdf jvfb nrm sur ‘c idMidaf ikhf ik jykr
koeI kimsLn modI nUM dosIL
Tihrfieaf qF Aus iKlfP vI kfrvfeI
hovygI| pMjfb srkfr vWlo sUby
dy pMj eykV jLmIn
dI mflkI vfly iksfnF nUM
muPq ibjlI dyx nUM aWKf pUMjx vflf PYUslf krfr
idMidaF sRI pRkfsL isMG bfdl ny ikhf ik coxF isr qy afAuNdIaF dyK
kFgrs srkfr lokF nUM luBfAux qy lWgI
howeI hY | AunFH ikhf ik kFgrs
ny afpxy cox mnIPYsto
ivc sUby dy sfry iksfnF nUM muPq ibjlI pfxI dI shUlq dyx
df vfadf kIqf sI aqy hux muWK mMqrI afpxy vfady qoN
BWj gey sn | AunFH ikhf ik pMjfb srkfr ny jo PYslf kIqf
hY Aus df iksfnF nUM koeI lfB nhI hoxf aqy akflI srkfr muV bxn qy iksfnF nuM muPq ibjlI
pfxI dI shUlq idWqI jfvygI| nfnfvqI kimsLn ny dbfa aDIn af ky kMm
kIqf ho skdy : PrnFzyjL aihmdfbfd: 1984 dy isWK ivroDI dMigaF dI jFc leI kfiem kIqy
jsits jI[tI nfnfvqI kimsLn dI irport
dIaF KfmIaF qy AuNgl
AuTfAuNdIaF komI jmhUrI gWTjoV dy knvInr
jfrj PrnFzyjL ny aWj ikhf ik
sLfied jWj ny dbfa aDIn af ky kMm kIqf igaf hovy| PrnFzyjL ny gWlbfq kridaF ikhf ik
nfnfvqI kimsLn dI irport ivc
sfbkf pRDfn mMqrI rfjIv gFDI dI BUimkf df koeI ijLkr nhI hY | ieQoN qWk mYN Kud bhuq
sfry kFgrsI afgUaF nUM glIaF
ivc ihMsf ‘c sLfml dyuiKaf
pr AunFH df nF qWk irport ivc nhI hY | AunFH ikhf ik
Auh jsits nfnfvqI df
byhWd siqkfr krdy hn
pr aijhf jfpdf hY ik AunFH
dbfa aDIn kMm kIqf hovy|
sRI PrnFzyjL ieQy sLihr dy ieko iek gurduafry ivc nfnfvqI
kimsLn dI irport aqy (aYksLn tykn irport) ey[tI[afr ivclIaF
KfmIaF ivruWD afpxI dysL ivafpI muihMm
qihq isWKf dI lYx afey sn | iswK dMgF pIVqF nUM rujLgfr qy vDyry muafvjLf dyx leI
ivcfrF nvIN idwlI :- kyNdr vwloN nvMbr 84 dy iswK
dMgf pIVqF nUM rfhq leI bxfeI geI kmytI dI mIitMg ivc ieh ivcfiraf igaf hY ik
vwK vwK rfjF qoN lwgBg 30,000 dy krIb ihjrq krky pMjfb puwjy dMgf-pIVqF nUM
rujgfr aqy rfhq qoN ibnF hryk pIVq pirvfr nUM 5 lwK rupey dI rfhq rfsLI vI
idwqI jfxI cfhIdI hY| kyNdr vwloN
giTq kIqI geI kmytI dI gRih mMqrfly dy aiDkfrI sRI zIky sMkrn dI pRDfngI hyT
hoeI| mIitMg dOrfn pMjfb dy pRqIinD ny Aukq ivcfr rwKidaF dwisaf ik Auqwr pRdysL, hirafxf, idwlI aqy mwD
pRdysL qoN lwgBwg 30,000 dMgf pIVq iswK ihjrq krky pMjfb puwjy sn| ieh pIVq
pirvfr pMjfb srkfr vwloN idwqy iek kmry vfly aYl[afeI[jI PlYtF ivc idn ktI
rhy hn| AunHF ikhf ik ienHF pirvfrF dI ijMdgI nUM cMgyrf bxfAux vfsqy ienHF
dI mdd krn dI jrUrq hY| ijLkrXog hY ik ies mhIny dy surU ivc iswK ivroDI
dMigaF dI jFc bfry nfnfvqI kimsLn dI irport sMsd ‘c rwKx ipwCoN pRDfn mMqrI
aqy gRih mMqrI isLv rfj pfitl vwloN dMgf pIVqF nUM rfhq leI do kmytIaF giTq
krn aqy AunHF dIaF isPfrsLF lfgU krndf XkIn
idvfieaf sI | kyNdr vWlo giTq kIqI
kmytI dI pihlI mIitMg ivc
AuWqr pRdysL,CWqIsgVH, JfrKMz ,AuWqr pRdysL ,mhFrfsLtr,AuqrFcl,idWlI aqy pMjfb dy pRqIinD hdjLr hoey| sUqrF muqfibk ies kmytI dI mIitMg dorfn ieh
ivcfr sfhmxy afieaf ik hryk dMgf
-pIVq pirvfrF nUM 5 lWK dI muafvjLf
idWqf jfxf cfhIdf hY ,jdoN ik idWlI hfeI
kort ny iek PYsly rfhIN 2 lWK
dI aYkgRysIaF gFRt aqy 1.5 lWK ivafj dI rfsIL pIVqF
nUM dyx df hukm idWqf sI | ies
kmytI nUM afpxIaF isPfrsLf dy
mhIny dy aMdr dyx leI ikhf igaf hY | kmytI dI
mIitMg agly do hPLiqaF dy aMdr hovygI| sLFqI dy dUq
aqy drvysL isafsqdfn -sMq
hrcMd isMG loNgovfl hr sfl dI qrFH ies sfl
vI 20 agsq nUM ieiqhfsk ngr ipMz
loNgovfl ivKy akflI dl bfdl,akflI dl
logovfl aqy kFgrs pfrtI dy vWlo vWKry-vwKry qor qy ieh idn mnfieaf jfvygf| sunfm dy vWzy ipMz loNgovfl dy nFa nUM dunIaf Br
ivc msLhUr krn vfly sMq hrcMd isMG
loNgovfl sLFqI dy dUq iek drvysL isafsqdfn sn| sunfm qoN
QoVIH dUr ipMz igWdiVafxI ivKy
iek byhWd grIb pirvfr ivc jnm
lYx vfly ies anmol hIry ny rfjnIqI ivc aihm pYVF kIqIaF | ipqf
s[munsLf isMG aqy mfqf mfn
kor nUM kI pqf sI ik AunFH df
puWqr vWzf ho ky pYpsU dy kFgrsI muWK mMqrI sRI ibsLBfn nUM votF ivc hrf ky icWq kr
dyvygf aqy rfjIv loNgovfl smJoqy rfhIN sLFqI dy dUq krky jfixaf jfvygf| BfvyN sMq jI bhuqI ivwidaf nhI hfsl kr sky pr rfjnIqI
aqy lok syvf dIaF anykF izgrIaF AunFH kol sn| afp jI dy mfmf jI prjf mMzl
dy afgU sn | AunFH df vI sMqf qy bhuq
pRBfv sI| sMq logovfl kuJ dyr afp sMq joD isMG kol cly
gey ijQy afp ny aKMz pfT,kwQf-kIrqn krn dI iswiKaF pRfpq kIqI iPr afp
CotI Aumr ivc hI ipMz hIro klF
ivKy igafnI hrnfm isMG pfs gurduafry
ivc afAux lWg pey,ieQy hI ieMnFH
rfjnIqI ivc ihWsf lYxf suLrU kIqf| iPr sMgqF AunFH nUM loNgovfl lY
geIaF| ijQy AunFH ny ipMz ivc BfeI
mnI isMG dI Xfd ivc gurduafrf bxfieaf
| AunFH dy nFa nfl loNgovfl ipMz df nFa sdf juV igaf| pMjfbI sUbf aMdoln cwilaf sMq jI pMjfbI sUby dy hWk ivc jwQf lY ky gey,igRPqfrI idWqI,mujLfhrf lihrf cwlI,Aus ivc pUrf Xogdfn
pfieaf,jylH Xfqrf kIqI,gWl kI pMjfbIaF ny pMjfb dy ihWq ivc jdoN vI
koeI sMGrsL kIqf,sMqf ny hr sMGrsL ivc ihWsf ilaf| sMqf ny hr sMGrsL ivc ihWsf ilaf| sMq jI iemfndfr
isafsqdfn sn| AunFH nUM lok sBf dI
itkt dI pysLksL kIqI qF AunFH ny
s[bldyv isMG rfmUvflIaF nUM itkt dy ky mYNbr pfrlImYNt bxfieaf| Auh lihrgfgf
qy aYm[aYl[ey bxy, s[surjIq isMG brnflf nUM vjILr bxvfieaf| sMq jI 8-9 sfl
akflI jwQf sMgrUr dy jQydfr vI rhy aqy keI-keI hjLfr df jwQf lY ky akflI moricaF ivc jFdy rhy| iPr
afp nUM qKLq sRI dmdmf sfihb df pihlf
jwQydfr bxn df mfx vI pRfpq hoieaf| pMjfb dIaF hWkI mMgf ivc hr morcy ivc afp
mohrI bx ky jUJdy rhy| jdoN ilMk nihr dI AusfrI ho rhI sI qF AunFH ilMk nihr rokx leI bhux vWzf Xogdfn pfieaf|
Drm XuWD morcf ijs ivc lWKf pMjfbI
kYd hoey, Auh vI sMq jI dI
kfmXfbI dI sLfndfr imsfl hY,aYmrjYNsI dy ivruWD morcf lWgf qF sMq jI Aus vyly
morcy dy izktytr bxy aqy XfdgfrI agvfeI kIqI| 1990 ivc akflI
dl PuWt df isLkfr sI qF sB ny srb-sMmqI nfl sMq jI nUM sRoLmxI akflI dl df
pRDfn cux ilaf| pMj sfl dy lwgBg afp
akflI dl dy pRDfn rhy| iesy dorfn hI pMjfb dy hflq KLrfb ho gey| sMq jrnYl isMG iBMzrfvFly akfl
qKLq qy sn| kyNdr srkfr ny pMjfb ivc kriPAU lwgf ky sfkf ‘nIlf
qfrf’ kr idWqf pUry pMjfb dy KLfs
kwtV isWKf dy ihrdy lhU -luhfn ho
gey| pMjfb ivc arfjkqf df mfhol hor vwD igaf| kuJ dyr bfad pRDfn mMqrI sRImqI ieMdrf gFDI df kql ho igaf| nfl hI pUry dysL ivc KLfs kr idWlI ivc isWKf df
kqlyafm hoieaf| hfhfkfr mWc geI,afpxy hI dysL ivc afpxy hI nfgirkF nUM qrFH -qrFH dy qsIhy dy ky
mfrn df ieh sLrmnfk kfrf sI| sMq
logovfl aijhy mfhol qoN bhuq
dwuKI hoey sn| iPr AunFH pMjfb ivc sLFqI ilafAux leI afpxy
sfQIaF mrhUm ivwq mMqrI s[blvMq isMG aqy mojUdf gvrnr s[surjIq isMG brnflf nUM nfl lY ky Aus vyly dy
pMjfb dy gvrnr sRI arjun isMG rfhIN Aus vyly dy pRDfn
mMqrI sRI rfjIv gFDI aqy sMq logovfl smJoqy
nfl Xfd kIqf jFdf hY pr srkfr
bfad ivc ieh smJoqy qoN muWkr
geI| ies smJoqy ny hI syLrpur
(sMgrUr) dy gurduafry ivc sLFqI dy ies
mhF-pujfrI aqy drvysL isafsqdfn dI blI lY leI| sMqf ny lokF leI afpxf
qn,mn,Dn sB kuJ inCfvr kr idWqf| sMqf
dI ies mhfn kurbfnI sdkf pMjfb ivc akflI srkfr bxI ijs dy muWK mMqrI s[surjIq
isMG brnflf bxy pr sMqf dI kurbfnI df akflIaF ny ZwukvF muWl nhI pfieaf|
kyNdr srkfr ny sMqf dy nFa
qy loNgovfl ivKy
ieMjInIar kflj qF KolH idWqf hY pr pMjfb dI iksy srkfr ny sMq hrcMd isMG
loNgovfl dI sLhIdI df muWl nhI pfieaf| nqIjf ieh hoieaf ik pMjfb
dIaF hWkI mMgf cMzIgVH
,pMjfbI boldy ielfky , pMjfb dy pfxIaF dy msly ipWCy pY gey| ijMnFH vfsqy akflI morcy lfAuNdy rhy Auh sB akflI lIzrF
ny ivsfr idWqy aqy BuWl gey|
AunFH nUM kursI ipafrI ho geI ijs gWl df afm pMjfbIaF nUM bhuq duWK hY| ies vyly nokrIaF afm lokF dI phuMc qoN bfhr hn aqy ivkfAU hn skUlF
,kfljF dI pVfHeI bhuq hI mihMgI hY,PIsF bhuq ijLafdf hn. byrujLgfrI df
dYNq mUMh aWzI KVfH hY, hjLfrF nojvfn
pVyH ilKy bykfr hn,iksfn krjyL df boJ hyT af ky KudkusILaF kr rhy hn| akflI eykqf dy bfvjUd akflIaF dy keI DVy
mojUd hn| sfry akflIaF nUM cfhIdf hY ik Auh sMqf dy pfey pUrinaF qy cWlx aqy pMjfb dy rihMdy kfrjF aqy msilaF
nUM pUry krvfAux df Xqn krn| inWj qoN Aupr
AuWT ky pMjfb dy Bly leI socx aqy Xqn krn,iehI sMq hrcMq isMG loNgovfl nUM
sWcI sLrDFjlI hovygI| azvfnI ny
modI dI ipWT QfpVI aihmdfbfd : gujrfq dy bfgI
Bfjpf afgUaF ny aWj Aus vyly
Jtkf lWgf jdoN pfrtI pRDfn sRI lfl ikRsLn azvfnI
ny nirMdr modI dI srkfr df kMm kfj dI qfrIP kridaF ikhf ik ieh iemfndfr qy pRBfvsLflI srkfr hY| gWlbfq kridaF sRI azvfnI ny ikhf
ik ijQoN qwk mYnUM
jfxkfrI hY modI srkfr bhuq
vDIaf kMm kr rhI hY qy iemfndfr qoN kusLl pRsLfsk dI iek imsfl hY | bfad
ivc jnqk smfgm nUM sMboDn kridaF vI AunFH ikhf ik AunFH nUM rfj bfry
isrP cMgIaF KbrF hI suxn nUM iml
rhIaF hn| BfvyN sRI azvfnI ny modI nUM lfhux leI cWl rhIaF
gqIiviDaF df ijLkr nhI kIqf pr AunFH vWlo modI dI qfrIP bfgIaF nUM qfVnf
vwjoN ilaf jf irhf hY| bfgI nyqf jo idWlI ivc sRI azvfnI nUM nhI imly sn ny aWj aihmdfbfd
puWjx qy AunFH df svfgq kIqf qy kuJ jnqk iekWT ‘c vI sLfiml sn ijQy sRI azvfnI ny iek pfrk -km-JIl df AudGftn kIqf | gu-juzIsILal
kimsLn ‘c bIbI jgIr kor smyq pMj iKlfP iek hor
ptIsLn dfier aMimRqsr : Dnolf siQq iek skUl nUM ZfeI lWK rupey dI
gRFt dyx dy mfmly ivc Dnolf
dy iek ivakqI vWlo sRomxI
kmytI dI pRDfn bIbI jgIr kor smyq
pMj ivakqIaF dy iKlfP isWK
gurduafrf juzIsILal kimsLn ivc iek
ptIsLn dfKl krvfey jfx dy vyrvy imly hn | pRfpq vyrivaF
anusfr BrpUr isMG nFa dy ivakqI vWlo
dfKl krvfeI geI ptIsLn ivc dosL lfieaf igaf hY ik sRomxI kmytI dI pRDfn bIbI jgIr kor aqy
kfrjkfrnI dy mYNbr tyk isMG Dnolf
vwlo AuQoN dy iek inWjI skUl sMq jrnYl isMG mYmorIal skUl nUM ZfeI lWK rupey
dI gRFt dy ky sRomxI kmytI dy PMzF
aqy afpxy aiDkfrF dI
dUrvrqoN kIqI geI hY | ies
ptIsLn ivc Aukq dovF afgUaF qoN ielfvf sRomxI kmytI dy
skWqr aqy Drm pRcfr kmytI dy skWqr nUM vI
iDr bxfieaf igaf hY | isWK
gurduafrf aYkt dI 1925 dI Dfrf 142 qihq
dfKl krvfeI ies ptIsLn ivc
isLkfieqkrqf ny mMg kIqI hY ik ies rkm nUM 15 PIsdI ivafj smyq vsUl kIqf jfvy aqy Aukq ivakqIaF nUM AunfH dy ahwuidaF qo
qurMq brKfsq kIqf jfvy| ies ptIsLn qy somvfr nUM mwuZlI suxvfeI hox dI
sMBfvnf hY| Kurfxf Cy sflF leI Bfjpf qoN muawql nvIN idwlI :- Bfjpf dy sInIar nyqf aqy idwlI dy sfbkf muwK
mMqrI mdn lfl Kurfxf nUM pfrtI anusLfsLn dI Gor AulMGxf krn dy dosL ivc pfrtI
ivcoN 6 sflF leI muawql kr idwqf igaf hY| 69 sflF dy Bfjpf afgU sRI Kurfxf ny pfrtI pRRDfn aYl[ky
azvfnI nUM iek pwqr ilK ky gujrfq dy muwK mMqrI nirMdr modI nUM htfAux dI mMg
kIqI sI| sRI Kurfxf nUM
pfrtI ivcoN muawql krn bfry jfxkfrI pfrtI dI qrjmfn susLmf svrfj ny ieQy
idwqI| AunHF ikhf ik sRI Kurfxf nUM
kfrn dwsoN noits jfrI ky ies df 15
idnF ivc juafb mMigaf igaf hY| AunHF dwisaf ik sRI Kurfxf nUM pfrtI dy
sfry ahuwidaF qoN lFBy kr idwqf igaf hY| sRI Kurfxf dI muawqlI dy afdysL
AunHF vwloN azvfnI nUM ilKy sKq pwqr, ijs ivc gujrfq dy muwK mMqrI nirMdr
modI nUM htfAux dI mMg kIqI geI, dy iek GMty bfad hI jfrI kIqy gey| AunHF sRI
azvfnI qoN mMg kIqI sI ik ijs qrHF 84 dy iswK ivroDI dMigaF ivc nfnfvqI kimsLn irport ivc
kyNdrI mMqrI jgdIsL tfeItlr df nF afAux kfrn pRDfn mMqrI zf[ mnmohn isMG ny
Aus nUM ahuwdy qoN htf idqf hY| ies qrHF hI sRI nirMdr modI nUM htfieaf jfvy|
ies Auqy sRI mqI susLmf svrfj ny ikhf ik sRI Kurfxf ny pfrtI df aMdrUnI
mfmlf jnqk mMc Auqy AuTf ky pfrtI dy anusLfsLn dI Gor AulMGxf kIqI hY|
AunHF ikhf ik AunHF(Kurfxf) ny ieh mslf pfrtI mMc Auqy nF AuTf ky mIzIaf ivc
AuTfieaf hY| jykr AunHF nUM koeI isLkvf sI qF Auh ies nUM pfrtI dy sInIar
afgUaF sRI atl ibhfrI vfjpfeI aqy sRI
aYl[ky azvfnI nfl AuTfAuNdy | pr AunHF ies qrHF nhI kIqf| ies dOrfn pfrtI
ivcoN muawql kIqy gey Bfjpf afgU sRI
Kurfxf ny afpxI irhfiesL Auqy pwqrkfrF nUM ies kfrvfeI Auqy afpxI pRqIikiraf
idMidaF ikhf ik Auh iksy vI kfrvfeI df sfhmxf krn leI iqafr hn| AunHF ikhf
ik AunHF nUM afpxI muaqwlI bfry pqf tIvI cYnlF qoN hI lwigaf hY| AunHF ikhf ik ajy AunHF nUM kfrn dwso noits
nhI imilaf hY| ies leI Auh ies bfry
juafb nhIN dyxgy| AunHF ikhf ik jdoN vI AunHF nUM noits dI kfpI iml geI qF Auh sfry suaflF df juafb dyxgy| sRI Kurfxf ny
ies mOky mIzIaf Auqy dosL lfieaf ik Auh AunHF ivruwD JUTIaF aPvfhF PYlf irhf hY| kwlH sLfmIN Auh myry asqIPy
dIaF irportF Cfp rhy sI jdik mYN
pfrtI qoN koeI asqIPf nhIN idqf| AunHF pwqrkfrF nUM suafl kIqf ik ieh gwl
AunHF dI smJ ivc nhIN afAuNdI qusIN
ies qrHF ikAuN krdy ho | AunHF ies moky
ikhf ik AunHF afpxI ijhVI mMg pfrtI pRDfn azvfnI qoN kIqI hY Aus Auqy pUrI qrHF kfiem hn| AunHFies mOky sRI azvfnI
nUM sRI modI htfAux leI ilKy pwqr nUM pVH ky vI suxfieaf| AunHF ny afpxy pwqr
ivc sRI azvfnI nUM iliKaf hY ik sRI modI nUM POrI htfieaf jfvy| AunHF
aYn[zI[ey srkfr Auqy dosL lfieaf ik ies srkfr ny 84 dy dMgf pIVq iswKF nUM
koeI inaF nhIN idqf aqy nf hI AunHF dy muV vsyby leI koeI kMm kIqf hY|
AunHFiliKaf ik ies srkfr ny ksLmIrI pMzqF dy muV vsyby leI kuJ nhIN kIqf|
AunHF ny iliKaf ik pRDfn mMqrI mnmohn
isMG ny nf isrP mfPI mMg ky kFgrs df dfg Doqf hY blik Bfjpf nUM vI guwTy
lfieaf hY| gujrfq dy kwpVf mMqrI sMLkr isMG bGylf aqy nirMdr modI ivroDI
ivDfiekF ny kfnPrMs krky ikhf ik Kurfxf iekwly nhIN hn Auh AuhnF dy nfl hn| sMq loNgovfl dI brsI qy nfnfvqI irport df muwdf Cfieaf irhf kqlyafm dy dosLIaF iKlfP akflIaF ny muihMm ivwZI loNgovfl :- sRomxI akflI dl ny awj ieQy sMq hrcMd isMG loNgovfl
dI brsI mOky qy idwlI dMigaF ivc iswKF dy hoey kqlyafm dy dosLIaF nUM sjLf
idvfAux leI kyNdr srkfr qy dbfa vDfAux vfsqy dysL ivafpI muihMm CyVn df aYlfn
kIqf hY| srb sFJI iensfP muihMm aDIn ijlHf pwDr qy kfnPrMsF kIqIaF jfxgIaF
aqy 2 nvMbr nUM idwlI ivc mulwk pwDr dI rYlI vI kIqI jfvygI| akflI lIzrisLp
ny af rhIaF ivDfnsBf coxF nUM muwK rwK ky rfj dy lokF nUM kYptn srkfr qoN
bdlf lYx df swdf vI idqf| pfrlImYNt ivc
nfnfvqI kimsLn dI irport pysL hox qoN bfad sMq hrcMd isMG loNgovfl dI brsI qy
akflI dl dI ieh pihlI ivsLfl kfnPrMss sI, ijs ivc ijQy akflI dl aqy Bfjpf dI
sInIar lIzrisLp ny sMq loNgovfl nUM BrpUr sLrDFjlIaF ByNt kIqIaF, AuQy hI
dohF pfrtIaF dI smuwcI lIzrisLp ny 1984 dy iswK ivroDI dMigaF dy dosLIaF nUM
sjLf idvfAux dI mMg kridaF pMjfb aqy kyNdr dI kFgrs lIzrisLp qy qfbVqoV hmly
kIqy| smuwcI kfnPrMs dorfn 1984 dy dMigaF dy dosLIaF nUM sjLf idvfAux dI mMg
guUMjdI rhI| akflI dl vwloN dosLIaF nUM sjLf idvfAux leI kyNdr srkfr qy dbfa
bxfAux dy pYNqVy vjoN pihly pVfa ivc pMjfb ivc ijlHf pwDr qy kfnPrMsF kIqIaF
jfxgIaF| ies qoN ielfvf hirafxf,XUpI aqy ihmfcl ivc vI kfnPrMsF kIqIaF
jfxgIaF ienHF kfnPrMsF ivc Bfjpf qoN ielfvf hor hmiKaflI pfrtIaF nUM vI sLfml
hox df swdf idqf jfvygf| kfnPrMs nUM
sMboDn kridaF sROmxI akflI dl dy pRDfn aqy sfbkf muwK mMqrI pRkfsL isMG bfdl
ny ikhf ik kFgrs ny hmysLf hI iswKF nfl ivsLvfsGfq kIqf hY| ies leI sMq
loNgovfl nfl vfadf krky vI ieh pfrtI mukr geI| AunHF ikhf ik 1984 ivc idwlI
ivc dMgy nhIN hoey sn, sgoN iswKF df kqlyafm sI| dysL Br ivc bVy ivAuNqbwD
qrIky nfl iswKF df kqlyafm kIqf igaf sI| AunHF ny bVy Bfvuk lihjy ivc iswKF
dy kqlyafm df ijLkr kIqf| AunHF ikhf ik
kyNdr ivc vfjpfeI srkfr afeI qF akflI lIzrisLp ny ies gwl leI joLr idwqf ik idwlI dMigaF dy dosLIaF nUM sjLf dyx leI
kimsLn kfiem kIqf jfvy, ikAuN jo ieh dMgy dysL dy mwQy qy klMk hn| ies kimsLn
ny 9 PrvrI nUM afpxI irport dy idwqI sI, pr gRih mMqrI ny Cy mhIny qwk ies
nUM afpxy dPqr ivc hI rwKI rwiKaf| srkfr vwloN ies qy aYksLn leI iqafr kIqI
irport ivc ieh kih idwqf igaf ik iksy df koeI gunfh hI nhIN bxdf hY| ies
irport qy pRDfn mMqrI zf[ mnmohn isMG dy dsqKq hn| AunHF ikhf ik pRYsw aqy
vwK vwK rfjsI pfrtIaF dy dbfa kfrn hI zf[ mnmohn isMG nUM muafPI mMgxI peI|
AunHF ikhf ik iek mMqrI dy vjfrq qoN
asqIPf dyx jf pRDfn mMqrI vwloN
muafPI mMgx nfl msly df hwl nhIN ho
jFdf| sRI bfdl ny
kFgrs dI nukqfcInI kridaF ikhf ik kFgrs pfrtI Drm inrwpK pfrtI nhIN hY, sgoN
ieh awqvfdIaF dI pfrtI hY| nfnfvqI kimsLn dI irport ny ieh sfbq kr idwqf hY
ik iswKF nUM sbk isKfAux leI hI kqlogfrq kIqI geI sI| AunHF ikhf ik jdoN qwk
bygunfhF dy kfqlF nUM sjLf nhIN iml jFdI, AudoN qwk Auh cYn nfl nhIN bYTxgy|
sfbkf muwK mMqrI ny kYptn amirMdr isMG dI srkfr dI aflocnf kridaF ikhf ik ies
ny pMjfb nUM ibhfr bxf idqf hY| AunHF ikhf ik
hux ivDfnsBf dI cox nyVy af geI hY qF iksfnF nUM ieh ikhf jf irhf hY ik AunHF
dI ibjlI muafP kr idwqI geI hY| akflI nyqf ny svfl kIqf ik ies vyly pMjfb ivc 5 hfrs pfvr dIaF motrF qf AuNj
hI kMm nhIN krdIaF, ikAuN jo itAUbvYlw zUMGy lwgy hoey hn| AunHF ny rfj dy
lokF nUM apIl kIqI ik ivDfnsBf dI aglI cox ivc akflI dl nUM srkfr bxfAux df
mOkf idqf jfvy qF jo kFgrs pfrtI nUM Ausdy gunfhF dI sjLf iml sky| sRI bfdl
ny idwlI dMigaF dy pIVq pirvfrF df
kys lVn vfly suprIm kort dy jwj aYc[aYs[PUlkf dI BrpUr sLlfGf kIqI aqy AunHF
nUM ienHF syvfvF bdly styj qy snmfinq vI kIqf igaf| awj dI ies kfnPrMs nUM mwD pRdysL dI sfbkf muwK mMqrI Aumf BfrqI, XUpI dy sfbkf muwK mMqrI
rfjnfQ isMG aqy sfbkf kyNdrI mMqrI sLfh nvfj husYn ny vI sMboDn kIqf| ienHF
afgUaF ny ijQy sMq loNgovfl pRqI afpxI sLrDf dy Puwl ByNt kIqy, AuQy 1984 dy
dMigaF leI pUrI qrHF kFgrs nUM hI ijMmyvfr Tihrfieaf| AunHF dos lfieaf ik
iswK pirvfrF qy hmlf krn vflIaf BIVF dI agvfeI kFgrsI afgUaF ny kIqI aqy ieh
dMgy srkfr dI sLih qy hoey|] logovfl ny sdf kOm nUM syD idwqI : cMdUmfjrf loNgovfl :- sROmxI akflI dl(loNgovfl) vwlo anfj mMzI ivKy kIqI kfnPrMs dOrfn kyNdrI
mMqrI muhMmd alI PfqmI ny ikhf ik sMq hrcMd isMG loNgovfl ny dysL ivc amn
sLFqI, eykqf, aKMzqf leI sLhfdq idwqI| AunHF ikhf ik dysL Br ivwc BfvyN iswKF
dI afbfdI 2 pRqIsLq hI hY pr iswK Drm dunIaF ivc cfnx munfrf hY| 1965 aqy
1971 dI jMg hovy jF aYmrjYNsI morcf, iswKF ny hmysLf afpf vfiraf hY| AunHF
dwuK pRgt kIqf ik dysL leI kurbfnIaF dyx vflI kOm nUM jo mfx snmfn imlxf
cfhIdf hY, nhIN imilaf| AunHF Bfjpf dI aflocnf kIqI aqy ikhf ik ies df ikrdfr
dfgI hY| gujrfq df kqlyafm sB dy sfhmxy hY| AunHF ikhf ik sfbkf muwK mMqrI
pRkfsL bfdl ny Bfjpf nfl hwQ imlf ilaf hY| pfrtI pRDfn pRym isMG cMdUmfjrf ny
ikhf ik sMq loNgovfl sRomxI akflI dl dy aijhy pRDfn sn ijnHF ny afpxy pirvfr
aqy mfieaf nUM ipafr krn dI QF kurbfnI vfly akflI vrkrF aqy hmysLf pMQ dI
cVHdI klf leI soicaf| AunHF kom nMU hmysLf syD idwqI| muwK mMqrI kYptn
amirMdr isMG vwloN sRI bfdl nUM idwqI cuxoqI bfry AunHF ikhf ik sRI bfdl BfvyN muwK mMqrI nfl KuwlHI bihs
krn qoN BWj gey hn pr Auh afp kYptn srkfr nUM cYlMj krdy hn ik Auh iqMn
syvfmukq jwjF dI hfjrI ivc ijQy mrjLI bihs kr lYx| 1984 dy kqlyafm bfry AunHF
ikhf ik ijQy ies leI kFgrs ijMmyvfr hY, AuQy Bfjpf vI ijMmyvfr hY| sRI lfl ikRsLn azvfnI jykr ieMdrf gFDI nUM durgf df iKqfb nf idMdy qF hflfq hor Krfb nf
huMdy| qIjy PrMt df aYlfn kridaF AunHF ikhf ik awj ies dI loV sI| agly sfl
ieh nvF bdl sfhmxy hovygf| AunHF sMq loNgovfl dy pirvfr dy mYNbrF df snmfn
kIqf aqy ikhf ik ienHF nUM sRI bfdl ny kdI afpxy nyVy Zuwkx nhIN idqwf| idwlI gurduafrf
pRbMDk kmytI dy pRDfn prmjIq isMG srnf ny ikhf ik sRI bfdl ny sMq loNgovfl
awgy hmysLf musIbqF KVHIaF kIqIaF| sRI bfdl dI mfVI soc kfrn hI akflI 20 sflF
ivc bhuq pCV gey| pfrtI dy skwqr jnrl bldyv isMG mfn ny kFgrs aqy akflI dl
(bfdl ) nUM ijMmyvfr Tihrfieaf| loNgovfl brsI qy Plfp sLoa bx ky rih igaf kFgrsI
smfgm loNgovfl:- sMq hrcMd isMG loNgo | |||||||||||||||