|
nvMbr 11,
2004,
ipClIaF sfrIaF KbrF
muwK KbrF
Xfsr arfPfq cl vsy !!
ikznI aqy ilvr Pyl hox qoN bfad arfPfq dI bRyn
zYmyjL hoeI[[[[PrFs dy pRDfn mMqrI jIn rYPfirn
sLukrvfr nMU aMiqm sMskfr dIaF iqafrIaF afrMB
pYirs (sFJ svyrf) 40 sfl PlsqInI rfjnIqI Aupr Cfey
rihx vflf 75 sflf XfsLr arfPfq ies vIrvfr nMU svyry 2:30 pYirs dy
POjLI hspqfl ivwc akfl clfxf kr igaf hY. Xfsr arfPfq dI imRqk dyh awj
eIijwp dI rfjDfnI kfiero ivKy iPAUnrl srivs leI iljFdI jfvygI ijQy arb
lIzr aqy hor sMsfrpwDr dy lIzr mihmfn hoxgy. ies qoN bfad sLukrvfr nMU
Xfsr arfPfq dy imRqk srIr nMU rfmflf dy vYst bYNk sLihr ivwc iljfieaf
jfvygf ijQy Ausdy pMj BUiqk srIr nMU dPnfieaf jfvygf.
Xfsr arfPfq dI mOq qoN bfad AusdI irhfiesL, ijQy
AusnMU hfAUs airst kIqf hoieaf sI, qy lihrdf PlsqInI JMzf awDf nIvF
kIqf igaf hY. Xfsr arfPfq dI mOq qoN bfad ajy qwk AunHF df koeI
jfnsLIn inXukq nhIN hoieaf pr PlsqInI afgUaF ivwc ies gwl dI sihmqI hY
ik kursI dOV ivwc nf ipaf jfvy. PlsqInI pfrlImYNtrI spIkr rfAUvI PqUh,
bqOr pRDfn AudoN qwk ijLMmyvfrI sMBflygf jd qwk pRDfn dI cox nhIN ho
jFdI.
awj PlsqInI ieqhfs leI AudfsI vflf idn hY ijs iidn
asIN afpxy pRDfn dI mOq df sog mnf rhy hF. ieh gwl kYbint mMqrI sfeIb
ierikt ny khI. Ausny ikhf ik AusnMU pUrf XkIn hY ik coxF rfhIN ieh
ijLMmyvfrI bVI hlImI nfl iksy Xog ivakqI nMU sONpI jfvygI.
Xfsr arfPfq 3 nvMbr qoN komy ivwc sI aqy mMglvfr
nMU AusnMU bRynhYmyirwJ ho igaf sI. 29 akqUbr, 2004 nMU Xfsr arfPfq
nMU pYirs dy POjI hspqfl ivwc dfKl krvfieaf igaf sI.
iksy iksm df kYNsr jF jLihr dyx bfry zfktrF vloN
ikhf igaf hY ik iesdI koeI guMjfiesL nhIN hY.
pRDfn mMqrI aihmd ikAUrI nMU Xfsr arfPfq dIaf kuwJ
ijLMmyvfrIaF pihlF hI sONp idwqIaf geIaf sn. mihmUd abfs pihlF hI Xfsr
arfPfq vloN 40 sfl qoN clfeI jf rhI pI[aYl[E[ df kMmkfjL sMBfl cuwkf
hY.
pwCmI mfihrF df kihxf hY ik Xfsr arfPfq dI mOq imzl
eIst ivwc sLFqI vfrqflfp nMU muV qoN sLurU krn leI shfeI ho skdI hY.
Xfsr arfPfq dI mOq qoN bfad iesrfeIl kol koeI bhfnf nhIN rih jfdf,
sgoN ik iesrfeIl Aupr ies gwl df dbfa vDygf ik hux qF Xfsr arfPfq
sLFqI sQfpq krn ivwc roVf nhIN atkf irhf.
amrIkI pRDfn jfrjL busL ny ies buDvfr nMU ikhf hY
ik mYnMU lwgdf hY ik hux nvIN PlsqInI lIzrisLp nfl sLFqI pRfsYWs
dubfrf sLurU ho skdf hY. AunHF ikhf ik ieh Aus vyly hI sMBv hovygf
jdoN PlsqInI lIzrisLp khygI ik afE sfnMU gxqMqr dysLkfl GVn ivwc mdd
kro.
kuwJ irportF hn ik gfjLf ivwc kuwJ aMdrUnI DVybMdI
dI afpsI jMg sLurU ho cuwkI hY. iejLrfeIlI POjL pUrI cOksI ivwc hY.
Xfsr arfPfq 24 agsq sMn 1929 ivwc kfiero ivwc pYdf
hoieaf sI. 1969 ivwc pI[aYl[E[ df cyarmYn cuixaf igaf. 1974 ivwc Xfsr
arfPfq ny XU[aYn[E[ dI aYsMblI nMU sMboDn kIqf. 1991 ivwc Xfsr arfPfq
ny sUhf qfvIl nfl ivafh kIqf. 1993 ivwc vfisLMgtn dy vfeIt hfAUs ivwc
iejLrfeIl nfl sLFqI-vfadf qy dsqKq kIqy. 1994 ivwc Xfsr arfPfq nMU
nobl pIs avfrz nfl snmfinq kIqf igaf. sMn 2001 ivwc iejLrfeIl ny
rfmflfh hYWzkuafrtr aMdr Xfsr arfPfq dI GyrfbMdI kr idwqI.

iphovy vflf sfD iswKI dy nF qy kflf
Dwbf hY[[[[[[[[[cyly
cyilaF ny ryzIE ilsLkfrf Aupr BFzf BMinaf
imsIsfgf - (sFJ svyrf/pMj pfxI) imqI 10, nvMbr 2004
nMU svyry awT vjy torFto qoN 770 ey[aYm[ Aupr pRsfirq huMdy ilsLkfrf
ryzIE poRgrfm ivc sMq mfn isMG iphovy vfly dy iqMn isMGF ny ijhVy sflF
bwDI Ausdy nyVy rhy sn, pMjfbI pRYs klwb dy mYNbrF nfl Pon pRYs
kfnPrMs rfhIN Ausdy kfrnfimaF df BFzf BMinaF. ies gwlLbfq ivc ies
pRogrfm dy pRoizAUsr zfierYktr aqy pMjfbI post aKbfr dy jgdIsL isMG
gryvfl, sFJ svyrf dy suKimMdr isMG hMsrf, torFto itRibAUn dy blivMdr
isMG DflIvfl, aqy pMj pfxI dy joigMdr isMG gryvfl sLfml hoey.
sB qoN pihlF boldy hoey kuljIq isMG ny dwisaf ik
Auh 12 sfl dI Aumr ivc sMq mfn isMG dy zyry ivc af igaf sI. Auh ZolkI
vjfAuNdf aqy zrfeIvrI krdf sI, Auh afm qOr ‘qy sMq dy nfl hI jFdf sI.
jlMDr dy zyry dI gwl dsidaF kuljIq isMG ny ikhf ik iek kuVI awDI rfq
qoN ipCoN 2 vjy qoN 5 vjy svyry qwk mfn isMG ny BOry ivc rwKI qy jdoN
bfhr afeI qF Aus dy vfl KulHy aqy Ausdy kwpVy awD pcuwDy hI sn aqy
Kuwly hoey sn. Aus nfl bfby ny burf kMm kIqf. kuljIq isMG ny dwisaf ik
kuVIaF dI irhfiesL ies qrHF sI ik AuhnF nMU Bory dy awgoN dI lMGxf
pYNdf sI. Bory nMU jfx vfsqy pihlF awT drvfijLaF dIaF kuMzIaF KohlxIaF
pYNdIaF sn Pyr sMq kol phuMc huMdf hY.
sMq mfn isMG dy gVveI sfihb isMG ny dwisaf ik Auh
1994 qoN sMq dy nfl hY. jdoN Ausny sMq dy
kfly kfrnfmy dyKy qF Aus nMU
nPrq ho geI sfihb isMG ny dwisaf ik iek solF sfl dI pMjfb dI kuVI aqy
25 sflF dI rfjsQfn dI kuVI ny AuhnF dI sMq vloN luwtI pwq bfry ro-ro
ky dwisaf. iek svfl dy Auqr ivc sfihb isMG ny dwisaf ik ies sMQ dI
srkfry drbfry bhuq phuMc hY. ies vfsqy ies qoN zrdf koeI boldf nhIN.
kuVIaF nMU ieh sfP kihMdf hY ik qusIN myry bfry iks kol dwsogIaF iksy
ny quhfzf ivsLvfsL nhIN krnf.
qIsry isMG kuldIp isMG ny ikhf ik Auh bI[ey[ ivc
pVHdf hY sI aqy sMq mfn isMG df kIrqn sux ky ies dy zyry ivc af igaf
aqy 17 sfl AuQy irhf. hux Aus dI Aumr 44 sfl dI hY aqy 12 agsq 2004
nMU idny iqMn vjy AuQoN af igaf. ies df styjI jIvn hor, kfr ivc hor
aqy Bory ivc vwKrI qrHF ivcrdf hY. ies vloN AuVIsf aqy hor QfvF qy
kIqIaF kfr syvf bfry dwisaf ik hr kfr syvf ivcoN ieh sfD 10-15lwK
rupieaf bcf ky ilafAuNdf sI.
iehnF isMGF ny dwisaf ik sfnMU aqy sfzy pRIvfrF nMU
zrfieaf Dmkfieaf jf irhf hY, pr AuhnF ikhf jLlflq dy jIvn nfloN Auh
mrn nMU qrjLIh dyxgy.

dIvflI mOky kysrI dsqfrF sjfAux dI apIl
aMimRqsr: iswK nysLn afrgynfeIjysLn ny ikhf hY ik
aMimRqsr sLihr nUM vYtIkn sLihr df drjf idvfAux leI Bfrq dy rfsLtrpqI
kol phuMc kIqI jfvygI aqy dUjy pfsy nnkfxf sLihr nUM vYtIkn sLihr df
drjf idwqy jfx df muwdf pfiksqfn srkfr kol AuTfAuxgy. jQybMdI dy pRDfn
zf[mnjIq isMG rMDfvf ny ikhf ik ies muwdy qy lok lihr vwzI pwDr qy
sLurU krn leI pRogrfm AulIikaF igaf hY. AunFH iswK BfeIcfry nUM apIl
kIqI ik ies muwdy dy smrQn ivc dIvflI mOky Auh aMimRqsr kysrI pwgf
bMnH ky afAux. PrFs srkfr dsqfr qy lfeI pfbMdI bfry mslf XU[aYn [E kol
AuTfAux dI loV hY. bVy duwK dI gwl hY ik PrFs vwlo mnuwKI aiDkfrF dI
AulMGxF bfry pfrlImYNt ny afvfjL vI nhI AuTfeI.

inAUjLIlYNz dy isWKF
vloN tfeItlr ivruwD BfrI mujfhrf
jgdIs tfeItlr nUM hmysLf Xfd rhygI
inAUjLIlYNz dI PyrI
21 dysLf coN isrP inAUjLIlYNz hI
aijhf dysL ijs ivWc mYnUM hfl ivWc vI phuMcx nhIN idWqf: tfeItlr
afklYNz: (sFJ svyrf) inAUjLIlYNz dy sLihr aOklYNz
ivWc jgdIs tfeItlr dI PyrI df Aus vyly burf aMq hoieaf jdoN ies dI
iBxk AuWQy vsdy isWKF nUM pY geI, 4 nvMbr vIrvfr sLfm 7[30 qy mhfqmf
gfDI sYMtr ivWc rWKI ies mIitMg dy hfl nUM mIitMg surU hox qoN pihlF
hI isWKF ny Gyr ilaf qy AuhnF dy hWQF ivWc jgdIsL tfeItlr bfry prcy
PVy hoey sn ijs ivWc idWlI ivWc 1984 c isWKF dy kIqy gey kqlF sbMDI
jfxkfrI idWqI geI sI .
hfl ivWc phuMcdy hI isMGF nUM hfl ivWc vVn qoN rokx
leI koisLsL kIqI geI aqy prcy vMzx qoN roikaf igaf pr ijAuM hI isWKF
dI igxqI vD geI mnpRIq isMG, kuldIp isMG, surjIq isMG qy rxvIr isMG ny
mIitMg ivWc hfjrI Brn afey lokF nUM ieWk ieWk krky prcy vMzy aqy BfrqI
hfeI kimsLnr nUM vI Auh prcf PVfieaf igaf.
BfrqI hfeI kimsLnr dy nuMmfieMidaF ny inAUjLIlYNz
isWK susfietI aOklYNz dy pRDfn dljIq isMG, sYktrI mnpRIq isMG, dsLmysL
drbfr qoN ajIq isMG rMDfvf nUM keI vfr 10 nuMmfieMdy cux ky jgdIs
tfeItlr nUM svfl juafb krn leI pysLksL kIqI pr roh ivWc afey isWK
cfhuMdy sn ky tfeItlr sfzy sfhmxy afvy qy suafl juafb vI ieWQy hoxgy .
mujfhry leI phuMcy blijMdr isMG ny ikhf ky tfeItlr sfzy nfl pbilk c af
ky gWl kry. mIitMg c phuMcy isWK 3 GMty hfl dy bfhr zt ky KVy rhy aqy
aMq ies mIitMg nUM kYsl kr idWqf igaf. AuWDr 4-5 dy krIb tfeItlr dy
AupfisLk isWK vI afpxy nyqf dy ivcfr suxn leI hfl c phuMcy hoey sn .
sB qoN vWD roh df isLkfr sMqoK cfvlf nUM hoxf ipaf
jo ky Aucycy qOr qy jgdIsL tfeItlr nfl afey sn . cfvlf jo ky dsqfr
smyq sn afAuidaF hI isWKF nUM kihx lWgy ky kI quhfzy coN koeI 1984 df
pIiVq hY qF Ausy vyly kUk smfcfr vloNy kulvMq kOr aqy qyjbIr isMG,
aMimRqpfl isMG aqy gurpfl isMG ny ikhf hF asIN pIiVq hF . cfvlf ny
ikhf ky tfeItlr sfihb ny myrI dMigaF c bVI mdd kIqI sI qF sfihb nF sux
ky mYbr roh c af gey bs iPr kI sI ivKfvfkfrIaF ny AusnUM dlIlF smyq
aijhy svflF dI JVI lf idWqI ky Aus ny mMinaF ky Auh vI hux socygf ky
aWgy qoN Ausny tfeItlr nfl afAuxf hY ky nhIN . jfx smyN Aus dIaF aWKF
ivWc aWQrU sn . ivKfvfkfrI roh ivWc sn qy dljIq isMG vfr vfr AuhnF nUM
apIlF kr rhy sn . rxvIr isMG ny BfrqI sYtrl aYsLosIeysLn dy pRDfn
asLok dfrjI ijhnF dI sMsQF ny tfeItlr nUM bulfieaf sI nUM afiKaf ky
sfzy mry sn ies leI sfnUM iensfP mMgx df hWk qF hoxf cfhIdf hY . dfrjI
ny ikhf ky Aus nUM tfeItlr bfry ibWlkuWl jfxkfrI nhIN sI ky Aus df
kqlyafm c hWQ sI . dfrjI ny ikhf ky Auh sbMDq isWKF nfl bYT ky ies
bfry gWlbfq krngy aqy aWgy qoN sfJyN pRogrfm AulIkxgy .
pfrlImYt qoN izptI pRogrYisv lIzr mYt rObsn ny
tfeItlr dI PyrI df ivroD krdy dWisaF ky inAUjLIlLYNz dI srkfr ny AuhnF
nUM koeI sWdf pWqr nhIN Byijaf qy AuhnF ny ieMmIgrysLn minstr nUM ikhf
ky jFc kIqI jfvy ky tfeItlr nUM ieWQy afAux dI iejfjq ikvyN imlI ?
jgdIs tfeItlr ny ikhf ky isWK isrP Ausdy hI ikAuN
pysL pY gey hn aqy AuhnF nUM afpxf pWK dWsx df vI mOkf nhIN idWqf igaf
. AuhnF ikhf ky jy isWK myry qoN duKI hn qF mY vfips inAUjLIlYNz nhIN
afvFgf. Bfivk huMdy hoey tfeItlr ny ieWh vI ikhf ky jy isWK cfhuMx qF
mY asqIPf dy idMdf hF . avqfr isMG ny ikhf ky qyry afiKrI sfhF qWk
isWK tfeItlr nUM itkx nhIN dyxgy . aYqvfr nUM gurduafrf sfihb ivWc keI
sMgqF pRbMDkF nUM afK rhIaF sn ky sfnUM mujfhry bfry dWisaf ikAuN nhIN
igaf ?

jgdIsL tfeItlr dy
iKlfPL afstRylIan iswKF vwloN BrvF mujLfhrf
isznI (aYc ibAuro) 1984 dy dMigaF krky bdnfm pRvfsI
BfrqI mfmilaF dy mMqrI jgdIsL tfeItlr dI ipCly idnIN isznI PyrI df
isznI ‘c vsdy iswKF aqy iewQy siQq cfr gurduafiraF dI sFJI aYksLn
kmytI ny iqwKf ivroD kIqf. ies sbMD ivc iek ros-mujLfhrf
vI afXoijq
kIqf igaf aqy vwzI igxqI ivc iswKF ny ies ivc ihwsf ilaf. ies mOky ‘qy
aYksLn kmytI dy bulfry aqy inAU ierf kMpnI dy mflk s: inrvYr isMG ny
dWisaf ik jgdIsL tfeItlr nFa dy ies afdmI df idwlI dy kqlyafm ‘c iswDf
hwQ hY aqy asIN ies df ivroD krn leI iewQy iekwTy hoey hF. AunHF ikhf
ik ieh sLrmnfk gwl hY ik aijhf sLKs Bfrq df iek mMqrI hY. ies
ros-mujLfhry ivc gurduafrf kmytIaF df sfQ isWK kONslr afP afstRylIaf,
iswK PYzrysLn afP afstRylIaf aqy keI hor pqvMqy swjxF ny vI idwqf.
iswK PYzrysLn dy pRDfn jQydfr ajIq isMG Aucycy qOr ‘qy sfAUQ
afstRylIaf qoN ies mujLfhry ‘c ihwsf lYx leI phuMcy. ies ros-mujLfhry
ivc isznI dIaF msLhUr iswK hsqIaF mnmohn isMG bfvyjf, rfjvMq isMG
sMpfdk ‘nvXuwg’, srivMdr isMG ‘rUmI’, inrvYr isMG, ajIq isMG sfAUQ
afstRylIaf afid ny iekwqr BIV nUM sMboDn kIqf. ieh ros-mujLfhrf iblkul
sLFqmeI qrIky nfl kIqf igaf pr isznI puils vwloN ivsLysL pRbMD kIqy
gey sn. vrnxXog hY ik ies mOky ‘qy idwlI dMigaF sbMDI aqy jgdIsL
tfeItlr dI sLmUlIaq sbMDI srvrk vI vMzy gey aqy mujLfhry koloN lMG rhy
afm sLihrIaF nUM ies df mksd dWsx df Kfs pRbMD kIqf igaf. afm
afstRylIan ienHF dMigaF df ibrqFq sux ky mujLfhry dy hwk ivc boldy
suxy gey. ies ros-mujLfhry qoN bfad buKlfey hoey tfeItlr ny afstRylIaf
dy iek ryzIE cYnl aYs[ bI[ aYs[ ‘qy pMjfbI pwqrkfrF nUM idwqI iek
ieMtrivAU ivc afiKaf ik Bfrq dI koeI vI adflq AunHF nUM dosLI nhIN
sfibq kr skI. AunHF ikhf ik Auh qF idwlI dy dMigaF dOrfn idwlI ivc hY
hI nhIN sn. jdoN asIN puWiCaf ik quhfzI ieMnI njLdIkI aqy mfqf dy smfn
pRDfn mMqrI dy kql qoN bfad quhfzf amyTI bYTy rihx nUM mn ikvyN
mMinaf, qF AunHF ikhf ik nhIN mYN vfps af igaf sI. pwqrkfrF dy svfl ik
jykr Auh afKdy hn AunHF ny dMigaF nUM nhIN BVkfieaf, kFgrs pfrtI dy
vrkrF ny dMgy nhIN kIqy qF iPr ieh sB hoieaf ikvyN ? afKr cfr hjLfr
iswKF nUM mfrn leI cfr hjLfr qF kfql hoxgy hI, qF Trmy nfl sRI tfeItlr
ny kih ik asIN kdoN kihMdy hF ik kFgrs df koeI vrkr jF lIzr sLfiml
nhIN sI. ienHF dy iKlfPL qF kfnUMnI kfrvfeI vI ho cuWkI hY.

pfiksqfn ivwc pMjfbI
dy JMzf-brdfr qy ‘lihrF’ dy sMpfdk aKqr hUsYn aKLqr df pMjfbI pYWRs
klwb vwloN snmfn

imwsIsfgf/pMjfbI pRYWs:- bIqy lgBg 40 sflF qoN
lgfqfr pfiksqfn ivcly lihMdy pMjfb ivwc pMjfbI pwqrkfrI, BfsLf aqy adb
dy QMm mMny jFdy aqy lihrF mfisk mYgjLIn dy sMpfdk, qf[ aKLqr hUsYx
aKLqr df bIqy sLukrvfr nUM pMjfbI pYWRs klwb vwloN afpxI pMdrvfVf
mIitMg ivwc swd ky snmfn kIqf igaf.
zf[ aKLqr, jo ik ienIH idnIN afpxy pihly kYnyzf
dOry qy hn, ny sB qoN pihlF BfrqI pMjfb nfl sMbMDq pMjfbI lokF df
DMnvfd kridaF ikhf ik AunHF nUM kYnyzf dy vwK vwK sLihrF, kYligrI,
srI, aqy hux torFto ivwc ijs qrFH snmfnq kIqf jf irhf hY, ies nfl
AunHF dI ipCly 40 sflF dI Qkfn Auqr geI hY aqy Aumr dy ies afKrI pVfa
ivwc hux AunHF nUM jo nvF josL imilaf hY, ies nfl Auh bfkI smyN ivwc
vI vD cVH ky pMjfbI jLbfn dI pfiksqfn ivwc syvf krngy.
vrnxXog hY ik pfiksqfn dy nfrQ vYst pRfivMs dy iek
pwCVy ielfky ivwc jnmy zf[ aKLqr dI mF bolI psLqo sI. skUl dI dsvIN
qwk pVfeI mukMml krn qoN bfd Auh nihrF dy mihkmy ivwc BrqI ho ky lfhOr
af gey, ijwQy AunHF nUM pMjfbI ilKx aqy bolx ivwc BfrI idwkq afeI
prMqU acfnk AunHF dI mulfkfq pMjfbI dy adIb aqy sLudfeI zf[ PkIr
muhMmd nfl hoeI, ijnHF AunHF nUM pMjfbI BfsLf vwl pRyiraf. pMjfbI ivwc
bI ey afnrjL BfvyN AunHF kIqI prMqU XunIvristI vwloN ies nUM mfnqf nf
imlI. ieMj aYm ey AurdU krn qoN bfd Auh tIcr lwg gey aqy iPr nfeIt
kflj Kol ky pMjfbI pVfAux lwg pey. ies smyN hI AunHF kflj mYgjLIn dy
qOr qy lihrF df sMpfdn sLurU kIqf, jo hux qwk lgfqfr 40 sflF qoN lwK
musLklF dy bfvjUd jfrI hY.
AunHF dwisaf ik 1997 qwk jdoN qwk Auh nOkrI qy sn,
iesdf Krc Auh krdy rhy prMqU hux irtfiermYNt qoN bfd Auh kfPI afrQk
musLklF coN gujLr rhy prMqU pMjfbI BfsLf dI ibhqrI leI Auh ajy vI
lgfqfr sMGrsL kr rhy hn. hux qwk ‘pMjfbI’ ‘pMj diraf’ qy aijhy keI hor
rsfly sLurU kIqy gey prMqU kuJ smF cl ky Auh bMd ho gey. prMqU lgfqfr
Krfb ishq dy bfvjUd AunHF lihrF df pRkfsLn jfrI rwiKaf hoieaf hY.
AunHF awgy ikhf ik ijs qrFH BfrqI pMjfb ivwc keI
lok pMjfbI nUM gvfrF dI bolI afK ky afpxy GrF ivwc ihMdI jF aMgryjLI
bolxf psMd krdy hn, iesy qrFH pfiksqfnI pMjfb ivwc BfvyN lokF dI mF
bolI pMjfbI hY prMqU aijhy lok AurdU jF aMgryjLI bolx ivwc sLfn smJdy
hn. AunHF aPsos jLfhr kIqf ik keI nfmvr pMjfbI ivwc jMmy ply lyKkF
ijvyN ik PYjL aihmd PYjL, sdaq hsn mMto ny vI AurdU ivwc hI iliKaf.
lihrF pMjfbI df pihlf AurdU mYgjLIn hY, ijs ny 2003
qoN kuJ pMny gurmuKI ilpI ivwc vI sLurU kIqy hn, ijs nUM kYnyzf,
amrIkf aqy XU ky dy pfTkF vwloN BrmF huMgfrf imilaf hY. hux qwk ies
mYgjLIn dy keI pfTk pMjfbI isK ky afpxIaF mYgjLInF kwZ rhy hn, ieMj
pfiksqfnI pMjfb ivwc vI pMjfbI df psfr idno idn vD irhf hY.
AunHF dwisaf ik keI lok pfiksqfn ivwc vI ies
glqPihmI df isLkfr hn gurmuKI ilpI ivwc ilKI jf rhI pMjfbI isrP iswKF
dI BfsLf hY. AunHF ikhf ik ies leI AunHF nUM lok iswKF df numfieMdf
aqy keI aijhy hor qrfH dy qfny mfrdy hn.
AunHF KusLI pRgt kridaF dwisaf ik AunHF dI qy keI
hor aijhy pwqrkfrF dI lgfqfr imhnq hux rMg ilafeI hY qy pMjfb dI srkfr
ny ieMstIicAUt afP pMjfbI afrts lYNgueyj aYNz klcr nfmk ivBfg sQfpq
krn df PYslf kIqf hY. ieMj 57 sfl bfd pfiksqfn ivwc vI pMjfbI dI
suxvfeI hoeI hY.
AunHF dwisaf ik AuQy pMjfbI dIaF hux hr sfl 100
ikqfbF CpdIaF hn, 20,000 bwcy aYm ey pMjfbI kr cwuky hn aqy 40 ivakqI
pI aYc zI kr cwuky hn, prMqU srkfrI kMm kfj pMjfbI ivwc nf hox krky
ienHF nUM BfrI idwkq df sfhmxf krnf pY irhf hY.
zf[ aKLqr df ierfdf hY ik kYnyzf qoN pfiksqfn prq
ky Auh lihrF df kYnyzf df ivsLysL aMk kwZxgy.
AunHF aMq ivwc ikhf ik vwK vwK pMjfbI aKLbfrF dI
iek jQybMdI ‘pMjfbI pRYWs klwb’ dI kfrgujLfrI dyK ky Auh byhwd pRBfivq
hoey hn aqy koisLsL krngy ik pfiksqfn phuMc ky aijhI hI iksy jwQybMdI
df gTn kIqf jfvy.
ies qoN bfd pMjfbI pRYWs klwb dy vwK vwK mYNbrF ny
zf[ aKLqr dI pNMjfbI BfsLf leI lgfqfr 40 vryH kIqI syvf dI BrpUr
sLlfGf kIqI. sBnF mYNbrF dI rfie sI ik zf[ aKLqr vrgy lok hornF leI vI
pRyrnf dy sroq hn.
aMq ivwc zf[aKLqr nUM pMjfbI pRYWs klwb dy mYNbrF
vwloN snmfnq kIqf igaf.

gurjIq gryvfl ny
afpxy qy lgy dosLF df KMzn kIqf:
pMjfbI BfeIcfry ivwc pRiswD rfjnIqk aqy sLosLl vrkr
gurjIq gryvfl ny pRYWs klwb dI mIitMg ivwc phuMc ky ipCly hPqy pYWRs
dy AunHF sbMDI CpIaF KbrF nMU inrfDfr aqy bybuinafd dwisaf.
AunHF afpxf pwK pysL kridaF ikhf ik pMjfbI BfeIcfry
dI mMg nUM muK rKidaF kuJ lokF vwloN spirMgzyl dy ielfky ivwc gurUGr
sQfpq krn bfry jo ivcfr kIqI jf rhI hY, Auh isrP AunHF dy pRvkqf hn.
AunHF dwisaf ik 11[25 lwK zflr dI jLmIn KrIdI geI hY, ijsdI kloijLMg
apRYl’c hovygI aqy ajy isrP 1 lwK zflr df ibafnf idwqf hY. AunHF awgy
dwisaf ik pRiswD ibjLnsmYn rUp lfl horF ieh jLmIn iemfrqF dI AusfrI
leI KrIdI sI prMqU mnjLUrI nf imlx krky AunHF ibnHF koeI lfB pRfpq
kIiqaF, ieh jLmIn lwgy Bfa gurU Gr leI vyc idwqI.
AunHF ikhf ik ajy ies pRfjYkt df muZlf pVfa hY.
jdoN zrfieMgF bx jfxgIaF aqy hor sfry aijhy kMm isry cVH jfxgy qF sMgq
nUM ies bfry pUrI jfxkfrI idwqI jfvygI.
AunHF aPsos jLfhr kIqf ik AunHF nUM ibnHF iksy vjfH
qoN ies bfry aflocnf df isLkfr bxfieaf jf irhf hY. AunHF ikhf ik Auh
ipCly lMmy arsy qoN BfeIcfry ivwc hn aqy lok AunHF dy Xogdfn qoN cMgI
qrFH vfkP hn.

pihlI vfr
inAUjLIlYNz dI pfrlImYNt ivWc idvflI mnfeI
vYilMgtn: inAUjLIlYNz dI pfrlImYNt Aus vyly BfrqIaF
dI hfjLrI nfl Br geI jdoN 2 nvMbr mMglvfr nUM pfrlImYNt mYNbr asrP
cODrI vloN idvflI dy rWKy pRogrfm ivWc sYkVyN BfrqIaF ny ihWsf ilaf .
svyr qoN hI qrfnf ryzIAu dI tIm pfrlImYNt ivWc phuMc geI sI aqy asrP
cODrI pfiksqfnI rvfieqI ilbfs ivWc iqafr hoey sn. ajIq ieMtrnYsLnl dI
tIm vloN asrP nfl vWKry qOr qy mIitMg kIqI geI qy AuWQy pihlF phuMcy
rxvIr isMG lflI, dljIq isMG qy mnpRIq isMG ny jdoN asrP nUM puWiCaf
igaf ky isWK Drm df ies idvflI nfl bMdI CoV dy qOr qy vWKrf sbMD hY
aqy qusIN ies nUM ikvyN lvogy qF AuhnF ny ies sbMDI aigafnqf
pRgtfAuidaF ikhf ky Auh ies sbMDI awgy qoN iKafl rWKxgy aqy aWj df
idhfVf iksy vI Drm iPlfsPI muqfibk nhIN sgoN ieWk sfJF pRqIk bxf ky
mnfieaf jfvygf . AuhnF ny Ausy vyly hI 2005 df ivsfKI df idhfVf
pfrlImYNt ivWc mnfAux df aYlfn krdy hoey sihXog dI mMg kIqI ijs sbMDI
Auproikq mYNbrF ny pRoVqf kIqI.
idvflI dy iqAuhfr dI arMBqf asrP cODrI ny kIqI qy
phuMcy BfrqIaF df DMnvfd kIqf . AuprMq pRDfn mMqrI hYln klrk ny afpxy
hfl hI ivWc BfrqI dOry df vrnx krdy hoey dWisaf dy Auh ies qoN bhuq
sMqusLt hn . AuhnF ny pihlI vfr pfrlImYNt ivWc kIqy PMksLn qy vDfeI
idWqI . GWt igxqI lokF dy mMqrI kirWs kfrtr ny ies poRgrfm nMU bhuq hI
sulfihaf . BfrqI sYtrl aysosLIeysLn dy pRDfn asok dfrjI ny afey lokF
nUM sMbODn kIqf .
isWK kimAUntI coN dljIq isMG, mnpRIq isMG, rxvIr
isMG lflI, ipRQIpfl isMG, byaMq isMG, hrbMs isMG rMDfvf, avqfr isMG
aqy blbIr isMG BWtI afid phuMcy hoey sn. ajIq ieMtrnYsLnl dI tIm vloN
minstr ijm aYzritn, mYt rObsn, asrP cODrI, pRDfn mMqrI nfl vWKo vWKry
qOr qy mIitMgF kIqIaF.

kYnyzf vfsIaf qy iswK BfeIcfry dI sFJ vDI : aYzvrz
aMimRqsr : kYnyzIan hfeI kimsLnr lUsI aYzvrz ny awj
ieQy sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dI pRDfn bIbI jfgIr kor nfl
mulfkfq kIqI aqy iswK BfeIcfry dI pRsLMsF kridaF ikhf ik kYnyzf dy
vfsIaF dy iswKF nfl bhuq inwGy sbMD hn . AuQy vwsdy iswK BfrqI
siBafcfr dI pRqIinDqf kr rhy hn . sRI hirmMdr sfihb ivc mwQf tykx
mgroN pwqrkfrF nfl gwlbfq kridaF AunFH ikhf ik Bfrq dy kYnyzf ivcfly
sflfnf vpfr 10 PIsdI viDaf hY aqy ipCly swq sflF ivwc ieh duwgxf
hoieaf hY . AunFH kYnyzIan dy nfl -nfl BfrqIaF vwlo hfeItyk snaq ivc
kIqy jf rhy invysL qy KusLI pRgtfeI . AunFH ikhf ik kYnyzf srkfr
KyqIbfVI Koj qy ivkfs rfhI ivsLysL sihXog dy rhI hY .
ivsLv pwDr qy PYly awqvfd df sKq ivroD kridaF AunFH
ikhf ik ies nUM Kqm krn leI Bfrq aqy hor dysLF nUM pUrf sihXog idwqf
jfvygf. AunFH ikhf ik kYnyzf amn sLFqI vflf dysL hY aqy Auh hr iksm dy
aiqvfd df ivroD krdy hn . bIbI jfgIr kor nfl gwlbfq kridaF AunFH icMqf
pRgtfeI ik Bfrq qoN kYnyzf ivc gey lokF dy bwcy hfeI skUlF qoN awgy
AucyrI ividaF pRfpq nhI krdy aqy kYnyzf dI jvfnI nisLaF ivc PsdI jf
rhI hY. AunFH sLRomxI kmytI pRDfn nUM jLor dy ky ikhf ik Auh iek aijhf
vPd kYnyzf Byjx ijhVf ik AuQy BfrqIaF nUM nisLaF vrgIaF alfmqF qoN dUr
rihx leI pRyrxf dy sky. drbfr sfihb dy sUcnf kyNdr ivc bIbI jfgIr kor
ny AunFH df inwGf svfgq kIqf qy hirmMdr sfihb dI XfdgfrI qsvIr, Dfrimk
pusqkF df sYtw qy isropf dy ky snmfinq kIqf. AunFH drbfr sfihb ivc
pMgq ivc bih ky lMgr vI Cikaf.

dsqfr qoN pfbMdI nf htfeI qF PrFs Cwz dyvFgf : kudrq isMG
aMimRqsr: PrFs qoN afey pMj mYNbrI iswKf dy pRqIinD
mMzl ivc sLfml PrFsIsI nfgirk sRI kudrq isMG ny awj ieQy ikhf ik jy
PrFs dI srkfr ny iswKf dy Dfrimk icMnH dsqfr qoN pfbMdI nf htfeI qF
Auh PrFs Cwz ky Bfrq ivc rfjsI sLrn dI mMg krngy . vrnxXog hY ik kudrq
iosMG ny XogI hrBjn isMG dy pRBfv hyT 1999 ivc iswK Drm apxfieaf sI
aqy afnMdpur sfihb ivc aMimRq Cikaf sI . AunFH ny ikhf ik dsqfr qy
pfbMdI lfAux PrFs dy Drm inprwK sMivDfn dI sLryafm AulMGxf hY ikAunIk
sMivDfn iksy vI Drm nUM apxfAux dI gfrMtI idMdf hY.
PrFsIsI iswKf df ieh vPd Bfrq dy pRDfn mMqrI rfhIN
PrFs srkfr qy pfbMdI htfAux leI dbfa pfAux afieaf hY. ieh vPd Blky
sLRomxI kmytI dI pRDfn bIbI jfgIr kor nUM imlygf aqy mgroN idwlI ivwc
jf ky pRDfn mMqrI zf[mnmohn isMG nUM imlygf. vPd dy afgU qy
ieMtrnYsLnl ihAUmn rfeIts kimsLn PrFs dy pRDfn guridafl isMG ny ikhf
ik PrFs dy iswKf leI ieh vwzI cuxoqI hY ik AunfH iswKI nUM bcfAuxf hY
jF srkfr awgy Jukxf hY. AunFH ikhf ik 50 iswK pirvfrF ny ieh PYslf kr
ilaf hY ik jy srkfr ny pfbMdI nf htfeI qF Auh PrFs Cwz jfxgy. AunFH
dosL lfieaf ik akfl qKLq dy jQydfr igafnI joigMdr isMG vydFqI qy
aMqrrfsLtrI slfhkfr zf[jsdyv isMG rfey ny ies mfmly nUM PrFs srkfr kol
shIO ZMg nfl nhI AuTfieaf sgoN ieh kih ky guMmrfh kIqf ik dsqfr
siBafcfrk icMnH hY . AunFH ikhf ik iesy kr ky PrFs srkfr ny ieh ibafn
idwqf ik iswKf df mslf hwl kr idwqf igaf hY.
AunFH dwisaf ik keIaF skUlF ivc kflf rumflF jf ptkf
bMnH ky jfx dI iejLfjLq hY . kuJ pirvfrF ny hflfq nfl smJoqf vI kr
ilaf hY qy bwicaF ny vfl vI ktfey hn . AunFH ikhf ik keI bwcy guwqf kr
ky juVf kr ky vI jFdy hn . PrFsIsI sMivDfn df ijLkr kridaF AunFH ikhf
ik 16 sfl dI Aumr qwk bwcy nUM PrFs ivwc afpxy Gr ivc vI nhI rwiKaf jf
skdf qy skUl ByjLxf lfjLmI hY. iesy leI pVfAux jF skUlo kwZx bfry
PYslf nhI idwqf jf irhf. AunFH ikhf ik jdoN qwk Auh skUlo kwZx df
PYslf nhI idMdy asI kort ivc vI nhI jf skdy. AunFH ikhf ik jsbIr
isMG,rxjIq isMG aqy ibkrmjIq isMG dy kys bfry PYslf 5 nvMbr nUM hoxf
hY.
AuunFH ikhf ik PrFs srkfr ny isr Zwk ky jF dsqfr nf
bMnH ky jfx bfry ijhVf kfnUMn bxfieaf hY ies nUM bxfAux qoN pihlF ies
kfnUMndfn sqfjI nUM ikhf sI ik Auh sfry DrmF dy lokF nUM bulf ky AunFH
dy ivcfr jfx ky ZuwkvI agvfeI krn pr AunFH ikhf ik jdoN sB DrmF dy
numfieMidaF nUM bulfieaf igaf pr iswKf nUM bulfieaf nhI igaf qy ieAuN
iswKf nfl DoKf kIqf igaf. AunFH ikhf ik Auh iswiKaf mMqrI nUM vI imldy
rhy aqy iswKf nUM ies Brosf idvfieaf igaf ik iswK bwicaF nUM musLkl
nhI afvygI pr hux srkfr kuJ nhI kr rhI. sRI guridafl isMG ny ikhf ik
Auh jdoN Bfrq afAux leI hvfeI awzy qy puwjy qF AunFH nUM aqy sRI kudrq
isMG nUM PrFsIsI pulIs ny pRysLfn kIqf ik Auh Bfrq ikAuN jf rhy hn qy
AuQy jf ky kI krogy. .AunFH ikhf ik sfnUM ies gwl df bhuq duwK hoieaf
hY ik sfzf iek pRqIinD akfl qKLq dy jQydfr nUM imilaf sI qF AunFH ieh
ikhf ik Auh afpxy bwcy Bfrq ivwc pVfHa lYxgy. AunFH ikhf ik Auh pRDfn
mMqrI qy jLor pfAuxgy ik PrFs srkfr qy dbfa pf ky ieh mslf hwl
krvfAuxgy. PrFsIsI iswKf dy vPd ivc guridafl isMG qy kudrq isMG qoN
ielfvf bIbI romf kor,iekbfl isMG BwtI aqy jgqfr isMG sLfml hn. iesy
dorfn awj iek ibafn ivc sLRomxI kmytI dI pRDfn bIbI jfgIr kor ny ikhf
ik Auh Dfrimk icMnH pihnx qoN PrFs srkfr vwlo lfeI pfbMdI sbMDI Bfrq
dy ivdysL mMqrI aqy PrFs dy rfjdUq nUM imlxgy . AunFH ikhf ik Auh ieh
mMg krngy ik aijhy prvfsI lok ijhVy ik sbMDq dysLF dI afriQkqf qy
smfijk qrwkI ivc aihm Xogdfn pf rhy hn nUM afpxI Dfrimk qy siBafcfrk
pCfx bxf ky rwKx dI afigaf imlxI cfhIdI hY .

pwg dy mfmly ‘c PrFs
dy ividafrQIaF dI hr sMBv krFgy: sonIaf
nvIN idwlI: kFgrs pRDfn sonIaf gFDI ny PrFs ivwc
iswK ividafrQIaF Aupr pwg bMnHx qy lfeI pfbMdI dy iKlfP iswKf vwlo
AuTfeI jf rhI mMg nUM jfiejL TihrfAuNidaF ies sbMDI hr ZuwkvI qy vfjb
shfieqf krn df XkIn idvfieaf hY. awj dyr sLfm sonIaf gFDI dy srkfrI
invfs 10 jnpQ qy sfbkf kyNdrI mMqrI qy lok BlfeI pfrtI dy komI pRDfn
blvMq isMG rfmUvflIaf dI agvfeI ivwc imly PrFs dy iswKf dy iek
zYlIgysLn nfl gwlbfq dorfn kFgrs pRdfn ny ikhf ik Auh ies mfmly bfry
cMgI qrFH vfkP hn qy Auh AunFH dI hI pfrtI sI ijs ny Aus vyly dy pRdfn
mMqrI atl ibhfrI vfjpfeI nUM iswKf dy ies msly ivwc dKl dyx dI guhfr
lfeI sI.
ieh jfxkfrI idMidaF sRI rfmUvflIaf ny dwisaf ik
sRImqI gFDI ny ikhf ik PrFs iek pRBUswqf dysL hY ies leI AuQy iswDf
dKLl qF nhI idwqf jf skdf ,pr ies nUM rfjdUq Porm rfhI nijwTx dI
koisLs kIqI jfvygI. sRI rfmUvflIaF ny ieh vI dwisaf ik sRImqI gFDI ny
dfavf kIqf ik AunFH dI pfrtI qy Kud AunFH dy drvfjLy Gwt igxqIaF leI
hmysLf KuwlyH hn qy Auh iswKf dI ies vfjb mMg bfry pRDfn mMqrI
zf[mnmohn isMG nfl krngy. AunFH awj ies qoN pihlF kfmryz hriksLn isMG
surjIq isMG vwlo ies vPd nfl pRgtfey ieMnFH ivcfrF dI pRyVqF kIqI ik
ies muwdy qy Drm aqy jjLbfq qo ielfvf pMjfbI siBafcfr dIaF BfvnfvF dI
juVIaF hoeIaF hn,ijs qy qihq pwg pMjfbIaF Kfs qor qy iswKf dy pihrfvy
df ainwKVvF aMg hY .
ies vPd ivwc hornF qoN ielfvf irsponsIbl gurduafrf
lf-kornv qy sMq bfbf pRym isMG sports klwb dy pRDfn iekbfl isMG BwtI,
XUnfeIitz iswK PrFs dy jnrl skwqr kudrq isMG qy gYlIgysLn dy rUhy-rvF
ihAUmn rfeIts gruwp PrFs dy zfierYktr jQydfr guridafl isMG sLfml hox
vflIaF ivc pRmuwK sn. ies qoN pihlF awj svyry ies zYlIgysLn ny idwlI
gurduafrf pRbMDk kmytI dy mYbr mnjIq isMG jI[ky sLRomxI gurduafrf
pRbMDk kmytI dy mYNbr hirMdrpfl isMG dI agvfeI ivc Bfrq srkfr dy komI
Gwt igxqI kimsLn dy cyarmYn qy sFsd qrlocn isMG nfl mulfkfq krky PrFs
ivwc iswK bwicaF qy iswKf nfl ho rhIaF ijLafdqIaF bfry jfxU krvfieaf.
AunFH dwisaf ik PrFs srkfr Epry mn nfl Brosf duaf rhI hY ik Auh bwicaf
nUM skUl ivwc dfKLl krngy pr siQqI iblkul Ault hY . iekwly bobInI
ijLly ivwc 90 dy krIb bwcy 10 sfl qoNCoty hn jo rumfn bMnHdy hn qy
AunFH dI pujIsLn TIk hY. 30 bwcy 10 qoN 13 sfl dI Aumr dy hn jo ptkf
bMnH ,ky jFdy sn ,AunFH ivco bhuiqaf ny vkq nfl smJoqf krky ptky dI QF
rumfl bMnxf sLurU kr idwqf hY. 20 bwcy 13 sfl dI Aumr qoN vwzy hn Auh
pwg jF ptkf bMnH ky skUl jFdy sn ijMnF ivco kuJ mfipaF ny afpxIaF
mjLbUrIaF qy bwicaF dy BwivK nuM vyKidaF bwicaF nUM nMgy isr jF rumfl
bMnH ky skUl Byjxf sLurU kr idwqf. keI skUlF ivc qF isr qy juVf vI nhI
krn idMdy . ies siQqI ivc,keI mfpy qy bwcy afpxIaF mjLbUrIaF qy
sLrimMdf hn qy aMdro duKI h opky smF bqIq kr rhy hn . sRI qrlocn isMG
ny AyunFH vwlo kimsLn dy cyarmYn vjo ies sbMDI AuTfey kdmF qoN jfxU
krvfieaf qy ikhf ik AunFH ny Bfrq dy ivdysL mMqrfly qoNielfvf PrFs dy
Bfrq ivc dUqfvfs nfl vI Koq iKqfbq kIqI hY . ies qo ibnF AunFH ny PrFs
dy ivdysL mMqrI dy Bfrq dy dory smyN iek zYlIgysLn rfhIN mulfkfq krky
iswK dI pwg dI mhwqq bfry jfxU krfAuNidaF dwisaf sI ik pwg sfzy Drm df
iek aiNnKVvF aMg hYy ies nUM iksy vI hflq ivc lfihaf nhI jf skdf. bfad
dupihr sLRomxI akflI dl idwlI dy pRDfn qy idwlI gurduafrf pRbMDk kmytI
dy sfbkf pRDfn prmjIq isMG srnf vwlo bulfeI iek pRYs kfnPrMs ivc
isLrkq kridaF iek PrFsIsI iswK vPd ny komI Gwt igxqI kimsLn dy cyarmYn
qrlocn isMG qy ies muwdy qy iswK BfeIcfry nUM guMmrfh krn df ieljLfm
lfieaf. Aus vyly qF siQqI hor vI hfso -hIxI ho geI jd PrFsIsI vPd dy
nyqf jQydfr guridafl isMG ny PrFsIsI kfnMUn dy dbfa hyT pwg nUM iswKI
df Dfrimk icMnH mMnx qoN hI mUMh Pyr ilaf. AunFH dfavf kIqf ik iswKf
df Dfrimk icMn qF KMzf hY . jo pwg nUM iswKI dy Dfrimk icMnH vjoNM
mfnqf idwqI geI hY qF AuQo dy iswK iswdy qor qy PrFsIsI kfnUMNn dy
zrYs koz afP kMzkt dy dfiery ivc af jfxgy.

pwgVI mfmly qy tOhVf ny 2 PrvrI nUM hI aMnfn nUM icwTI ilKI sI : srnf
nvIN idwlI:- idwlI dy cotI dy iswK afgU prmjIq isMG
srnf ny ikhf hY ik sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dI pRDfn bIbI jfgIr
kor vwlo jo ieh ikhf jf irhf hY ik PrFs dy pgVI mfmly qy Auh XU[aYn dy
skwqr jnrl qwk phuMc krngy, nUM ies bfry jfxkfrI hI nhI ik sLRomxI
kmytI dy sfbkf pRDfn jQydfr gurcrn isMG tohVf nUM 2 PrvrI nUM hI ies
sbMDI sRI kOPI aMnfn nUM icwTI ilK idqI sI. awj ieQy pwqrkfrF nfl
gwlbfq kridaF AunFH ikhf ik jQydfr tohVf ny afpxy idhFq qoN lgBg tohVf
ny afpxy idhFq qoN lgBg 2 mhIny pihlF sRI aMnfn nUM icwTI ilKI sI .
ies ivc PrFs dy pgVI mfmly df ivsLysL qor qy ijLkr kIqf igaf sI. AunFH
ikhf ik mYnUM ieh jfx ky duwK hoieaf hY ik bIbI jfgIr kor nUM ies
sbMDI jfxkfrI nhI hY . jo kuJ sLRomxI kmytI awj qoN 9 mhIny pihlF kr
cukI hY nUM krn leI bIbI jfgIr kor dubfrf krn dy bfry ibafn dy rhy hn
. sRI srnf, ijMnFH dI pfrtI ny do sfl pihlF sLRomxI akflI dl (b) nUM
idwlI gurduafrf pRbMDk kmytI dIaF coxF ivc hrfieaf sI, ny ikhf ik asI
kFgrs pRDfn sonIaf gFDI aqy pRDfn mMqrI zf[mnmohn isMG nfl mulfkfq df
smF mMigaf hY qF jo kyNdr srkfr rfhIN PrFs dI srkfr qy dbfa pfieaf jf
sky ik Auh pwgVI bfry afpxf PYslf bdly.
 |