|
akqUbr
22, 2005,
ipClIaF sfrIaF KbrF
srbwq df Blf mMgx vflI iswK
kOm nMU vwDcV ky afPq ivwc Psy lokF dI mdd krn dI apIl
ksLmIr ivwc afey Bucfl ivwc
lokF dy hflq hor vI bdqr hoey,
trFto ivwc PMzryijLMg muihMm
muV qoN dubfrf sLurU, mIzIey vloN BrvyN smrQn df Brosf
trFto:
(suKimMdr isMG hMsrf) pfiksqfn qoN af rhIaF KbrF anusfr AuQy hflq
bVy bdqr huMdy jf rhy hn. mOsm dI KrfbI ijQy rfhq muihMm nMU DImI kr
rhI hY AuQy kVkvIN TMz ivwc jLKmIaF dI cIKF AuWcIaF ho rhIaF hn.
ksLmIr dy ies phfVI ielfky ivwc iensfnIaf Aupr afeI afPq pRqI
pfiksqfn dy pRDfn pRvyjL musLwrP ny bI[bI[sI[ lMzn qy iewk mulfkfq
dOrfn dwisaf ik hux qwk 620 imlIan zflr dI aMqrrfsLtrI mdd df Brosf
duafieaf igaf hY jdoN ik Zih cuwky ielfky nMU dubfrf AUsfrn leI 5
iblIan zflr dI jrUrq hY. afpxy ivcfr pRgt kridaF AunHF ikhf ik
aMqrrfsLtrI BfeIcfry nMU hor mdd krn dI apIl kIqI hY. AunHF ikhf ik
aMqrrfsLtrI BfeIcfry vloN af rhI mdd kfPI nhIN hY. musLwrP ny ikhf
ik iewk aMdfjLy anusfr Gwto Gwt 3 imlIan lok byGr ho cuwky hn.
pfiksqfnI mIzIey ivwc CpIaF
KbrF df aiDaYn krn qoN pqf lwgdf hY ik iewk aMdfjLy anusfr ieQy agr
dvfeIaF aqy muwZlIaF loVF leI rfhq iewk awDy hPqy qwk nf phuMcI qF
iewk idn ivwc 10 hjLfr lokF hor pRlok suDfrny sLurU ho skdy hn.
AuDr
XU[aYn vloN vI ikhf igaf hY ik ksLmIr ivwc afeI afPq sunfmI lihr dy
kihr qoN ijafdf Gfqk hY. XU[aYn[ ny apIl kIqI hY ik aMqrrfsLtrI
BfeIcfry nMU mdd krn leI dyrI nhIN krnI cfhIdI nhIN qF ihmflIaf
phfVI dI TMZ hor lokF nMU afpxI lpyt ivwc lY skdI hY. XU[aYn[ dy
skwqr kOPI aYnn ny smuwcy mulkF dy muwKIaF dy nfm iewk jfqI pwqr ilK
ky AunHF df iDafn pfiksqfnI afPq vwl iKwcx dI koisLsL kIqI hY. AunHF
iliKwaf hY ik pfiksqfn dy nfgirkF nMU anoKI cuxOqI df sfhmxf krnf pY
irhf hY ies leI aMqrrfsLtrI BfeIcfry nMU anoKI mdd krn dy Auprfly
krny cfhIdy hn. AunHF ikhf ik musIbq ivwc Psy pfiksqfn dy lok quhfzI
mdd dI AuzIk kr rhy hn. AunHF smuwcy dysLF dIaF srkfrF nMU 26 akqUbr
nMU jnIvf ivwc bulfeI geI “XU[aYn[ zonr kfnPrMs” ivwc ihwsf lYx dI
apIl kIqI. AunHF afpxy pwqr ivwc iliKaf hY ik myrf mMnxf hY ik
sunfmI dy kihr vFg hI dunIaF dy lokF nMU mdd krn leI awgy afAuxf
cfhIdf hY.
AuntfrIE Kflsf drbfr izksI roz gurduafrf sfihb dy muwK
syvfdfr sR[ jsjIq isMG Buwlr ny ikhf ik iswK kOm nMU gurU sfihbfnF
vlo ieh hukm hY ik asIN iksy Aupr afeI afPq mOky bhuVnf hY. sunfmI
vyly kfiem kIqf ieqhfs hux duhrfAux dI hI nhIN sgoN Aus qoN vwD krn
dI loV hY ikAuNik hux sfzI sLkqI ipCly sfl nfloN vwD hY. AunF ikhf
ik hux asIN vwD afrgynfeIjL hF aqy hr pwKoN asIN musIbq ivwc Psy
lokF dI mdd krn dy smrwQ hF. sR[ Buwlr ny gurU nfnk nfm lyvf sMgq
nMU apIl kIqI ik Auh ies afAux vfly hPqy dOrfn afpxf iqwl Puwl sbMDq
gurUduafiraF ivwc puwjdf krn dI ikRpflqf krn.

dyhDfrI gurUzMm
isWK isDFqF leI vWzf Kqrf: Bor
afnMdpur sfihb: sRI gurU gRMQ sfihb dy gurgWdI idvs dy sbMD
ivWc sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI,Drm pRcfr kmytI,gurU igafn pRkfsL
PFAuNzysLn aqy iklf afnMdgVH sfihb dy ivsyLs sihXog nfl krvfey jf
rhy gurmiq smfgm ivWc sLfml hox afey sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI
dy jnrl skWqr suKdyv isMG Bor ny pMj qKqF dy isMG sfihbFnF nUM apIl
kIqI ik Auh isafsq qoN Aupr AuT ky inrol Dfrimk pRcfr ivWc afpxf
aihm Xogdfn pfAux|AunFH ikhf ik rfjnIqI dy isKkfr lok Drm pRcfr nUM
shI idsLf nhI dy skdy| ies krky qKqF dy jQydfrF nUM isWK Drm qy BfrU
ho rhy dyhDfrI gurUzMm ivruWD iswK jgq leI koeI Tos rxnIqI lY ky
aWgy afAuxf cfhIdf hY|
AunFH ikhf ik qKLq sRI kysgVH sfihb ivyKy sRI gurU gRMQ sfihb dy 300
sflf gurgWdI idvs sbMDI smfgm sLlfGfXog PYslf hY jo ik igafnI qrlocn
isMG qy sRI gurU igafn pRkfsL PFANzysLn dI cyarprsn bIbI jsbIr kor
Kflsf dy sFJy AuWdmF sdkf sMBv ho sikaf hY|jQydfr Bor ny ikhf ik
isWK Drm dy dyhDfrI guruzuMm idn pRqI idn BfrU ho irhf hY,jo iswK
isDFqf leI iek vWzf Kqrf hY |AunFH ikhf ik ies nUM TWlH pfAux leI
qKqF dy jQydfr nUM aijhy Dfrimk smfgm vWzy pWDr qy krvfAuxy cfhIdy
hn|AunFH isWK kMm nUM apIl kIqI ik Auh mVIHaF -msfxf qy pivWqr srUpF
dy pRkfsL krn vfly ansrF sbMD qurMq sRomxI kmytI nUM sUicq krn qF jo
AunFH nfl sKqI nfl njIiTaf jf sky|ies dorfn sRI ptnf sfihb dy jQydfr
igafnI gopfl isMG ny smUh sMgq nUM sLbd gurU nfl joVn dI pRyrnf
idWqI| ies qoN ielfvf ies moky sRI afkl qKLq sfihb dy jQydfr igafnI
joigMdr isMG vydFqI sMq ajIq isMG pirvr ivCoVf vfly ,iklf afnMdgVH
sfihb dy pRbMDk bfbf jrnYl isMG isWK imsLnrI kflj dy ipRM suirMdr
isG ny vI sMboDn kIqf |

kFgrs ny ihMdU-isWKf ‘c pfVf pfAux leI KuPIaf
eyjMsIaf dI mdd leI : bfdl
PiqhgVH sfihb: kFgrs pfrtI ny rfjsI sWqf hfsl krn leI pMjfb
ivc ihMdU-isWKF dI BrfmfrU jMg krvfAux df Xqn kIqf aqy ies ivc
KUPIaf eyjMsIaF dI vI mdd leI jdoN ik sRomxI akflI dl ny hmysLf hI
pMjfb aqy dysL ivc amn sLFqI dI gWl kIqI| ieh dfavf sRomxI akflI dl
dy pRDfn aqy sfbkf muWK mMqrI sRI pRkfsL isMG bfdl ny aWj ieQy
gurduafry ivc iqMn ijLilHaF PiqhgVH sfihb,pitaflf aqy ropV dy akflI
vrkrF aqy sInIar nyqfvF dI mIitMg qoN pihlF gWlbfq kridaF kIqf|
AunFH ikhf ik pMjfb ivDfnsBf ivc hoeI bihs byisWtf rhI| AunFH ikhf
ik akflIaF nUM kFgrs pfrtI ny pfiksqfn dy eyjMt jF awqvfdI vWKvfdI
kih ky bdnfm kIqf aqy sfrI dunIaf ivc isWKf nUM sWLkI bxf idWqf| aWj
pMjfb dI kFgrs srkfr ny iksfn,vpfrI,byrujLgfrF leI kuJ nhI kIqf sVkf
dI qrsXog hflq aqy lokF nUM ishq syvfvF nhI iml rhIaF,pMjfb df hr
vrg sMGrsL krn leI mjLbUr ho irhf hY| kFgrs pfrtI ny pMjfb dy lokF
df ieMnFH muwidaF qoN iDafn htfAux leI hI ivDfnsBf ivc awqvfd dy
muWdy Aupr bihs krvfeI| AunFH ikhf ik akflI dl ny sB qoN vWD awqvfd
df sMqfp hMZfieaf hY| AunFH ikhf ik KuPIaf ivBfg dy zfierYktr ny Kud
ieh gWl iekbfl kIqI hY ik Auh drbfr sfihb ivc hwiQafr Byjdf irhf hY|
ijs qoN spwsLt huMdf hY ik kFgrs jmfq pMjfb dI dusLmx jmfq hY| AunFH
ikhf ik sRomxI akflI dl ny hmysLf kompRsqI df sbUq idWqf hY| pfrtI
pRDfn ny ikhf ik kFgrs pfrtI ny pMjfb ivc hmysLf akflI dl nUM kmjoLr
krn dy Xqn kIqy ijs kfrn hI aWj akflI dl dy mukfbly keI akflI dl bxf
rWKy hn jo kFgrs pfrtI dIaF kwTpuqlIaF bx ky Aus dy iesLfry Aupr
nWcdy hn jdoN ik ieMnFH dlF df iek vI ivDfiek jF lok sBf mYNbr cox
ijWq nhI sikaf| AunFH ny sfry dUjy akflI dlF dy afgUaF dy nfm lY ky
aflocnf kIqI|
sfbkf muWK mMqrI ny kFgrs pfrtI qy dosL lfieaf ik Aus ny ihMdU isWKf
ivc pfVf pfAux leI mMdrF ivc gAUaF dIaF pUCF aqy gurduafiraF ivc
bIVIaF-isgrtF sutvfeIaF ies dy bfvjUd Auh afpxy mnorQ ivc kfmXfb nhI
ho sky| pMjfb dy pfxIaF dy muWdy bfry AunHF ikhf ik aYmrjYNsI ivc
AunFH nUM aMdr krky ieMdrf gFDI ny pMjfb dy pfxIaF nUM Koh ilaf ijs
dy iKlfP AunFH vWlo suprIm kort ivc kys dfier kIqf igaf pRMqU sfbkf
muWK mMqrI drbfrf isMG Aupr dbfa pf ky ieh kys vfps lY ilaf igaf aqy
pfxIaF bfry Aus nfl smJoqf kr ilaf| AunFH ikhf ik pMjfb df muWK
mMqrI qF 10 vfr pfrtI bdlx vflf nyqf hY jdoN ik Auh iek pfrtI ivc
zWt ky KVyH hn| PFsI dI sjLf Kqm krn bfry AunFH ikhf ik ieh sjLf bMd
hoxI vDIaf gWl hY| sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dI pRDfn bIbI jgIr
kor nUM bdlx bfry AunFH iek svfl dy jvfb ivc ikhf ik Auh qfnfsLfh
nhI hn ies bfry pfrtI dI rfjsI mfmilaF dI mIitMg ivc ivcfr krn qoN
bfad hI soicaf jf skdf hY| AunFH sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dy
svflF bfry juafb tfl idWqy| pfrtI pRDfn ny dwisaf ik 4nvMbr nUM
idWlI ivc dMigaF dy mfmilaF nUM lY ky vWzI iensfP rYlI kIqI jf rhI
hY ijsdIaF iqafrIaF nUM muWK rWK ky hI ieh mIitMg iqMn ijLilHaf dI
ieQy rWKI geI hY|
ies moky pMjfb dy sfbkf KjLfnf mMqrI aqy pfrtI dy jnrl skWqr kYptn
kMvljIq isMG ny pMjfb dI kFgrs srkfr dI iqWKI aflocnf kridaF ikhf ik
sWqf sMBflx qoN bfad pMjfb ivc ivkfs dI QF ivnfsL hoieaf hY aqy
ipClI srkfr smyN lokF nUM imldIaF shUlqF vI Kooh leIaF aqy coxF
njLdIk afAux kfrn lokF nUM guMmrfh krky ipwClI srkfr smyN imldIaF hI
shUlqf dyx df aYlfn kIqf jf irhf hY| sRomxI kmytI dy sfbkf pRDfn
pRoPysr ikRpfl isMG bzMUgr,sfbkf mMqrI ajYb isMG muKmYlpur,sfbkf
ivDfiek hmIr isMG GWgf,rfjf nirMdr isMG,akflI dl vrikMg kmytI dy
mYbr mojUd sn|

rxjIq isMG bRhmpurf dI cox hfeIkort vWlo
jfiejL krfr
cMzIgVH:- akflI afgU rxjIq isMG bRhmpurf dI ivDfiek vjo cox
nUM cuxoqI dyx vflI ptIsLn hfeIkort ny KfrjL kr idWqI hY| ivDfiek
vjoN Aus dI cox nUM jfiejL krfr idWqf igaf hY| ieh hukm pMjfb aqy
hirafxf hfeIkort dy jsits jsbIr isMG vWlo jfrI kIqy gey hn| nosLihrf
pMnUaF qoN ivDfiek vjoN akflI afgU dI cox nUM mfstr jgIr isMG aqy
Aus dy iek irsLqydfr blbIr isMG vWlo dy vWK-vWK ptIsLnf rfhI cuxoqI
idwqI geI sI| mfstr jgIr isMG dI moq ho jfx kfrn AunFH dI ptIsLn
pihlF hI Kfrj ho cuWkI hY| mfstr jgIr isMG dI 5934 votF qoN hoeI hfr
nUM ies afDfr qy cuxoqI idWqI geI sI ik Aus smyN dI akflI dl dI
srkfr ny cox byinXmIaF kIqIaF sn| cox ptIsLnf ivc dosL lfieaf igaf
sI ik pRfrQIaF dy smrQkF dIaF bhuq sfrIaF votF kWt idWqIaF geIaF sn|
keIaF dIaF votF bxfeIaF nhI geIaF | imRqk votF dIaF votF kWtIaF nhI
geIaF jdoN ik keI nfbflgF dIaF votF bxfeIaF geIaF hn| ies qoN ielfvf
ieh vI dosL lgfey gey sn ik rxjIq isMG bRhmpurf df ipMz KzUr sfihb
hlky ivc pYdf hY nosLihrf pMnUaF ivWc nhI| ivroDI iDr dy vkIl vWlo
adflq nUM dWisaf igaf ik sRI bRhmpurf pihlF vI iqMn vfr ies hlky qoN
cox lV cuWky hn | sRI bRhmpurf dI ivDfiek vjoN nosLihrf pMnUaF qoN
cox nUM jfiejL krfr idWqf| ies qoN pihlF mfstr jgIr isMG vflI cox
ptIsLn AunFH dI moq hox kfrn Kfrj ho cuWkI hY| pRfrQI blbIr isMG
vWlo dfKl dUjI cox ptIsLn ivWc iek votr vjoN ies cox nUM cuxoqI dy
ky sRI bRhmpurf dI ivDfiek vjoN cox Kfrj kr ky mfstr qfrf isMG nUM
cuxy hoey ivDfiek vjoN aYlfnx dI bynqI kIqI geI sI |

mMqrIaF vWlo suKbIr isMG bfdl dy ibafn dI
inMdf
cMzIgVH : aWj iek sFJy ibafn ivWc sQfnk srkfr mMqrI, coDrI
jgjIq isMG,isMcfeI qy pyNzU ivkfs mMqrI lfl isMG,Kurfk qy isvl
splfeI mMqrI sRI avqfr isMG hYnrI aqy ivWq mMqrI suirMdr isMglf ny
sRomxI akflI dl dy jnrl skWqr suKbIr bfdl vWlo aKLbfrF ivWc idWqy
Aus ibafn dI joLrdfr sLbdF ivWc inKyDI kIqI hY ijs ivWc AunFH awqvfd
dy mwuZly kfrnF qy hfl hI ivWc pMjfb ivDfnsBf ‘c hoeI bihs nUM
dUrdrsLn qoN pRsfrq krn dI sUrq ivWc ieh DmkI idWqI hY ik Auh msly
nUM kcihrIaF aqy jnqf ivWc lY ky jfxgy|
sRI suKbIr bfdl vWlo idWqy gYr-ijLMmyvfrfnf aqy BVkfAU ibafn qy
hYrfnI pRgt kridaF mMqrIaF ny ies nUM pRYsw dI afjLfdI qy isWDf hmlf
grdfinaf hY| AunFH ikhf ik suKbIr bfdl aijhf kr ky ssqI soLhrq hfsl
krn leI lokF df iDafn shI qsvIr qoN dUr rWKxf cfhuMdy hY| mMqrIaF ny
joLr dy ky ikhf ik muWK mMqrI kYptn amirMdr isMG vWlo sRomxI akflI
dl dy pRDfn sRI pRkfsL isMG bfdl nUM rfj ivDfn sBf ivWc krvfeI geI
KuWlIH bihs ik awqvfd df ijMLmyvfr kox hY, nfl lokF dIaF aWKf
KuWlIaF hn,ijMnFH nUM akflIaF vlo hmysLf guMmrfh kIqf jFdf irhf hY
ik rfj ivWc awqvfd leI kFgrs ijLMmyvfr hY| mMqrIaF ny dwisaf ik
awqvfd dy muWdy qy bihs df mqlb isrP eynf hI sI ik lokF nUM swcfeI
df pqf lWg sky ik awqvfd dy mUl kfrn kI sI aqy ies df shI ksUrvfr qy
ijLMmyvfr kox hY, ijs ny dhfkf Br pMjfb ivWc dihsLq df mfhol bxfeI
rwiKaf hY pMjfb dI sLFqI nUM lIro-lIr kIqf| mMqrIaF ny ikhf ik hryk
isafsI pfrtI nUM mIzIaf rfhIN afpxy ivcfr drsfAux df pUrf hWk hY aqy
akflIaF nUM vI iks ny AunFH df pWK rWKx qoN nhI roikaf| ibafn ivc
ikhf hY ik dUrdrsLn kyNdr jlMDr qy ies bihs nUM dubfrf pRsfrq kIqy
jfx qoN rokx leI bymqlb dbfa pfey jfxf iek suqMqr aqy sQfeI sMsQf dy
kMmkfj ivWc isWDI dKlaMdfjIL hY| AunFH awgy ikhf ik agr dUrdrsLn
vWlo ies bihs df pRsfrn nhI kIqf jFdf qF AunFH nUM iensfP leI pRsfr
BfrqI df drvfjf KVkfAuxf pvygf| mMqrIaF ny sRI suKbIr isMG bfdl nUM
ikhf ik Auh afpxy ipqf sRI pRkfsL isMG bfdl nUM slfh dyvy ik Auh rfj
ivWc awqvfd PYlfAux dy ijLMmyvfr hox kfrn pMjfb dy lokF dIaF mfPI
mMgy,ijs ny lokF dIaF BfvnfvF nUM pysL dy nf guMmrfh kIqf aqy ies
kfrn sfzI arQivvsQf GWto GWt 25 sfl ipWCy rih geI| vWKry ibafn ivWc
pMjfb dy muWK pfrlImfnI skWqr rfxf gurmIq isMG soZI ny ikhf ik sRI
bfdl ivDfnsBf ivWc awqvfd dy kfrnF bfry hoeI bihs qoNBWjxf cfhuMdy
sn ikAuN jo ik sRI bfdl nUM afpxy ipCokV df pqf sI| lokF nUM aslIaq
jfxn df hWk hY| sRI soZI ny kFgrs dI awqvfd smyN dI BUimkf dI sLlfGf
kIqI,sRI byaMq isMG smyq keI sInIar kFgrsI afgU sLhId hoey|

gRMQI sBf vWlo gurgWdI idvs nUM smripq smfgm
jgrfAu:- gurUGr dy vjILr gRMQI isMGf dI inrol Dfrimk jQybMdI
gRMQI sBf ieMtrnYsLnl srkl jgrfAu ny bIqI rfq ieQy sRIgurU gRMQ
sfihb dy gurgWdI gurpurb nUM smripq afpxf pMjvf sflfnf smfgm
krvfieaf| ieQy gurduafrf isMG sBf ‘c sMgqF dy sihXog nfl ieh smfgm
sLrDf qy AuqsLfh nfl krvfieaf igaf ijs ‘c dmdmI tksfl dy muKI bfbf
hrnfm isMG jI Kflsf ivsyLs qor qy phMucy hoey sn| bfbf hrnfm isMG
Kflsf ny sRI gurU gRMQ sfihb jI dy muWK vfk dI kQf kridaF sMgqF nUM
sucyq kIqf ik sfnUM sRI gurU gRMQ sfihb jI df pUrn siqkfr krnf
cfhIdf hY| AunFH ikhf ik jo isWK gurU gRMQ sfihb df pUrn siqkfr nhI
krdf Auh isWK khfAux df hWkdfr nhI| AunFH 2006 ivc af rhy sRI gurU
gRMQ sfihb jI dy sMpUrnqf idvs nUM vWzI pWDr qy mnfAux leI vI
afiKaf| ies moky isWK stUzYNts PYzrysLn (mihqf) dy pRDfn BfeI gurcrn
isMG grvyfl ny sMgqf nUM sMboDn kridaF ikhf ik aWj isWKf dy isWKI qy
cfry pfisE ho rhy hmilaF qoN sucyq hox dI loV hY|

hirafxf srkfr gurduafrf coxF krvfAux leI sihmq
cMzIgVH:-kyNdr srkfr vWlo dbfa pfey jfx ipWCy hirafxf srkfr
lokl gurduafrf pRbMDk kmytIaF dIaF coxF krvfAux leI sihmq ho geI hY|
sUqrF anusfr kyNdrI gRih ivBfg dy iek AuWc aiDkfrI ny hirafxf srkfr
nUM juLbfnI klfmI coxf inrDfrq smyN qy krvfAux leI ikhf hY| sUqrF df
kihxf hY ik kyNdrI gRih mMqrfly ny zfierYktr pWDr qy iek aPsr ny
hirafxf gurduafrf cox kimsLnr rfj kumfr nUM ikhf hY ik Auh coxf
krvfAux qoN nFh nf krn ies qoN pihlF hirafxf srkfr ny gurduafrf cox
kimsLn nUM iek pWqr ilK ky lokl gurduafrf pRbMDk kmytI dIaF coxf
krvfAux qoN asmWrQf jLfihr kIqI sI|
hirafxf srkfr vWlo coxF aWgy pfAux leI ilKy pWqr nUM lY ky iek ivvfd
iCV ipaf sI| sUqrF df ieh kihxf hY ik kyNdrI gRih mMqrfly dIaF
hdfieqF ipWCy hirafxf srkfr ny aYzvokyt jnrl hvf isMG huWzf dI rfie
mMgI hY| sUqrF ny dwisaf ik sRI huWzf ny srkfr nUM coxf krvfAux dI
slfh idWqI hY| iek hor jfxkfrI anusfr kmytI dIaF coxf leI 21 akqUbr
qo 7 nvMbr qWk pypr Bry jfxgy| 10- nvMbr nUM pyprF dI jFc
hovygI,jdoN ik nfmjLdgI kfgjL vfps lYx dI qrIk 22 nvMbr hY| kmytI
dIaF coxF 11 dsMbr nUM hoxgIaF qy nqIjy df aYlfn 15 dsMbr nUM
hovygf|

iensfP rYlI kyNdr qy kYptn srkfr dI jVfH ihlf
dyvygI: iZWlo
jlMDr:- sRomxI akflI dl vWlo 4 nvMbr nUM idWlI ‘c kIqI jf rhI
iensfP rYlI kFgrs dI agvfeI vflI zfktr mnmohn isMG aqy pMjfb dI
kYptn amirMdr isMG dI srkfr dIaF jVfH ihlf ky rWK dyvygI| 4 nvMbr
nUM idWlI ‘c sRomxI akflI dl qy XUQ akflI dl dy vrkrF df hI hVH
afieaf hovygf,ijs nUM vyK ky kFgrs pfrtI dy pYrF QwilE jLmIn iKsk
jfvygI| ieh gWl sRomxI XUQ akflI dl dy komI pRDfn sRI sLrnjIq isMG
iZWlo ny aWj sQfnk gurduafrf mfzl tfAUn ‘c XUQ akflI dl dy vrkrF dI
iek ivsLfl mIitMg nUM sMboDn kridaF khI| AunFH ikhf ik kYptn srkfr
do idnf dI puWTI igxqI suLrU ho geI hY| sRI iZWlo ny ikhf ik pMjfb
asYNblI ‘c aWqvfd dy muWdy qy hoeI bihs ny spWsLt kr idqf hY ik ies
dy leI ijLMmyvfr kox hY| AunfH ikhf ik muWK mMqrI kYptn amirMdr isMG
dI sLbdfvlI bhuq hI BWdI sI| AunFH ikhf ik muWK mMqrI kYptn amirMdr
isMG ny asYNblI ‘c iBRstfcfr bfry iek vI sLbd nhI boilaf| kYptn
srkfr iBRsLtfcfr ‘c pUrI qrFH gVHc hoeI peI hY| hux qF ieh srkfr Bfn
vI ieWkTI krn lwgI hoeI hY|
AunFH ikhf ik ies srkfr ny isrP ieko kMm kIqf hY Auh hY akflI lIzrF
ivruWD JUuTy prcy drj krn df| sRI iZWlo ny ikhf ik bfdl srkfr bxn qy
kFgrsIaF vWlo kIqIaF geIaF DWkysLfhIaF dy igx-igx ky bdly ley jfxgy|
AunFH ikhf ik iksfnF df Jonf mMzIaF ‘c rul irhf hY pr kYptn srkfr
nUM ies df koeI iPkr hI nhI hY| mjLbUr ho ky iksfn hirafxf dIaf
mMzIaF ‘c Jonf iljf ky vyc rhy hn| iksfnF nUM mMzIaF ‘c dovyN hWQI
luwitaf jf irhf hY| iksfn kYptn srkfr qoN dwuKI ho ky KudkusILaF kr
rhy hn| AunFH ikhf ik akqUbr mhIny ‘c hI 8 iksfnF ny KudkusILaF kr
leIaf,ijs leI kYptn srkfr pUrI qrfH ijMmyvfr hY|
sRI iZWlo ny ikhf ik 1984 dy kqlyafm leI kFgrs pfrtI pUrI qrFH
ijLMmyvfr hY| pihlf qF kFgrs srkfr qy kFgrsI lIzrF ny 1984 dy dMigaF
dI jFc kr rhy nfnfvqI kimsLn nUM pUrI irport dyx qoN rooikaF aqy
irport vI dbfa hyT hI iqafr krvfeI pr ijhVI irport nfnfvqI kimsLn ny
idwqI hux kFgrs srkfr Ausy irport nUM lfgU krn qo NBWj rhI hY| AunFH
aYlfn kIqf ik dMigaF dy dosILaF nUM sRomxI akflI dl sjLfvF hr hflq
‘c idvf ky rhygf| BfvyN ies dy leI Aus nUM ikMnf hI sMGrsL ikAuN nf
krnf pvy| AunFH ikhf ik jy kFgrsIaF ‘c QoVIH bhuq gYrq hY qF AunFH
nUM dMigaF dy dosILaF iKlfP qurMq kfrvfeI krnI cfhIdI sI| AunFH ikhf
ik kFgrs srkfr qo iswKf nUM kdy vI iensfP nhI imilaf| XUQ akflI dl
dy komI pRDfn ny ikhf ik kFgrs pfrtI dy pWly ies vyly kuJ vI nhI hY
AunFH XUQ afgUaF nUM ikhf ik quhfzI Psl pWk geI hY qy hux qusI ies
nUM sMBflnf hY| AunFH akflI lIzrF qy XUQ vrkrF nUM ikhf ik hux qF
kFgrsI lIzrF vI mMnx lWg pey hn ik afAux vflI srkfr akflI dl dI hI
hovygI| sRI iZWlo ny nojvfnF nUM sWdf idWqf ik Auh 3 nvMbr nUM sLfm
5 vjy idWlI dy rkfbgMj gurduafry ‘c huMm-huMmf ky phuMcx| AunFH ikhf
ik sLfm nUM 6 vjy sRomxI XUQ akflI dl dy vrkrF dI mIitMg nUM sMboDn
krngy| sRI iZWlo ny dwisaf ik iensfP rYlI ‘c sLfml hox vfilaf leI
krnfl nyVy lMgr vI lfieaf jfvygf| AunFH ikhf ik XUQ akflI dl dy lIzr
afpo afpxIaF bWsf Br ky lY ky jfx qF jo kyNdr qy pMjfb dI kYptn
srkfr nUM pqf lwg jfvy ik AunFH df isMGfsn zol igaf hY|

pMjfb ivc qIjf akflI dl kFgrs dI dyx: bfdl
PiqhgVH sfihb:- pMjfb ivc qIjf akflI dl df PrMt AuBrnf akflI
dlF df nhI blik kFgrs dI qjLvIjL hY jo ik akflI dlF ivc Prk pfAux
dIaF koJIaF cflF cl rhI hY aqy afAux vflf smF hI dWsygf ik pMjfb dI
jnqf iks akflI dl nUM apxf ky sWqf ivc ilafeygI| ieMnFH ivcfrF df
pRgtfvF sRomxI XUQ akflI dl dy pRDfn pRkfsL isMG bfdl PiqhgVH sfihb
ivKy pWqrkfrF nfl gwlbfq kridaF kIqf| AunFH ikhf ik asl akflI dl qF
sRomxI akflI dl dI hY aqy bfkI qF afAuNdy-jFdy rihMdy hn qy kFgrs dy
iesLfry qy cl rhy hn ijs qihq s[mfn kYptn amirMdr isMG nUM snmfnq
krn, jgjIq isMG cohfn kih irhf kYptn vrgf bMdf nhI asl akflI dl nUM
inMddy nhI QWkdy| AunFH ikhf ik aglIaF ivDfnsBf coxF ivc pVyH
-ilKy,asYNblI ivc jfx vfly qy lok muhfrq pRfpq AumIdvfrF nUM hI ilaf
jfvygf ijhVy kFgrs nUM burI qrFH mfq dy skx| AunFH svfl df AuWqr
idMidaf ikhf ik kFgrs srkfr ny iksfnf,dilqF dy ibjlI ibWl muafP krky
afpxy cox mYnIPYsto dorfn mgrmwCF dy hMjU puMJx vfsqy Prfz ricaf hY|
jykr Auh shI mfainaF ivc jnqf dy ihqYsIL huMdy qF iek cfr sfl pihlf
hI cflU rihMdy qy hux votF hiQafAux leI jnqf ivc jfx vfsqy mUMh
idKfAux ihq kIqf igaf hY| bfad ivc AunfH ny PiqhgVH sfihb ivKy 4
nvMbr nUM idWlI ivKy ho rhI 1984 dy dMigaf dI nfnfvqI irport sMbMDI
idWqy jf rhy Drny dIaF iqafrIaF leI sRomxI akflI dl dy vrkrF nUM
sMboDn kIqf qy vWzI igxqI ivc sLmUlIaq krn leI izAUtIaF lfeIaF|

aimq rYigMg kFz ‘c 9
ividafrQI igRPqfr
jlMDr -zf[bI[afr[aMbydkr nYsLnl ieMstIiciAUt afP tYknflojI dy
bI[ey tYk Bfg pihlf dy ividafrQI aimq shfey nfl rYigMg krn aqy Aus
nUM KudkusIL leI mjLbUr krn dy mfmly ivc muljLm 10 ividafrQIaF ivco
9 nUM jI[afr[pI ny aWj igRPqfr kr ilaf| sfry muljLmF nUM ky[ky krIr
dI adflq ivc pysL krky puls ny do idn df puls irmFz lY ilaf| buWDvfr
nUM pitaflf ivc zI[jI[pI suBfsL cMdr dIaF hdfieqF imlx qoN bfad hrkq
ivc afeI[jI[afr pI ny svyry pUry lfm-lsLkr nfl ieMstIicAUt vWl mMUh
kIqf| pUrI muihMm nMU gupq qor qy clfieaf igaf aqy ieMstIicAUt dy
hostl vfrzn nfl sfrIaF kfnUMnI kfrvfeIaF pUrIaF krn qoN bfafd muljLm
9 ividafrQIaF nuM igRPqfr kr ilaf| acfnk hI puls vWlo kIqIaF geIaF
ieMnFH igRPqfrIaF nfl sfry ividafrQI iek vfrI qF Gbrf gey|
ieMstIicAUt qoN puls vWlo sfry ividafrQI ijMnFH ivc ielYktRfink
qIsry sfl dy aMikq sRI vfsqv tYkstfeIl tYknflojI dUjy sfl dy aiBjIq
ibsvfs,ielYkRfink tryz dUjy sfl dy nvl iglfnI , iksoLr vrmf, qnuj
rfey afKrI sfl dy isDfrQ kumfr,pRmod ihMgmfrf aqy ivsLvjIq sLfml hn,
nUM igRPqfr krky iswSDf adflq ivc iljfieaf igaf| adflq ivc pUry
mfmly dI gMBIrqf nUM dyKdy hoey mfxXog jWj ky[ky krIr ny sfry
muljLmF nUM do idn dy puls irmFz qy Byj idWqf| do idnF ivc puWCigWC
qoN bfad 22 akqUbr nUM iPr adflq ivc pysL kIqf jfvygf| ieMstIicAUt
qoN adflq aqy adflq qoN vfps Qfxy iljfey jfx dorfn sfry ividafrQI
mIzIaF qoN bcx dI koisLs krdy rhy| jI[afr[pI stfP ny mIzIaf mulfjLmF
qoN bcx leI vfhnF nUM kfPI qyjL doVfieaf|

cotflf iKlfP kuWrpsLn df kys drj
ihsfr :-hirafxf pbilk srivs kimsLn (aYc[pI[aYs[sI) rfhI
srkfrI nokrIaF ivc bhuq sfrIaF DFdlIaF dy sbMD ivc hirafxf ivjIlYNs
ibAUro ny aWj sUby dy sfbkf muK mMqrI aqy ieMzIan nYsLnl lok dl
(afeI[aYn[zI) ivruWD kurwpsn aqy DoKfdyhI df kys drj kIqf hY|
ivjIlYs sUqrF ny aWj ieQy dwisaf ik BfrqI dMzfvlI dI Dfrf
420,467,468,471,aqy 120 bI dy qihq cotflf aqy Aus smyN dy aYc[pI aYs
[sI dy cyarmYn ky[pI[bMgV ivrwuD kys drj kr ley hn|
nvIN idWlI qoN suirMdr muqfbk cotflf qo sI[bI[afeI ny sUby dy
pRfiemrI tIcr Gotfly bfry puWCigWC kIqI| ies qoN pihlF sI[bI[afeI ny
AunFH dy aYm[pI puWqr ajy cotflf qoN puWCigWC kIqI sI,ijs ivc AunfH
ivruWD qsWlIbKsL jvfb nf dyx kfrn tIcr BrqI ivc AunFH dI sLmUlIaq qy
svflIaf insLfn nUM shI mMinaf igaf sI| hirafxf ivc qkrIbn 3500 tIcrF
dI BrqI bfry mUl ilst ivc qbdIlI kIqy jfx dI isLkfieq sUby dy sfbkf
pRfiemrI tIcr df zfierYktr sMjIv kumfr ny sI[bI[afeI kol drj krvfeI
sI| tIcr BrqI Gotfly df prdfPfsL hox qy afeI[ey aYs aiDkfrI sMjIv
kumfr nUM brKfsq kr idWqf igaf sI| sUby ivWc sWqf bdlI qoN bfad ajy
qk ieh mfmlf ltk irhf hY aqy sfbkf zfierYktr nUM bhfl nhI kIqf igaf|
sfbkf muWK mMqrI Em pRkfsL cotflf qo AunFH dy bImfr hox kfrn pihlF
puWCigWC nhI sI ho skI| sRI cotflf qoN sI[bI[afeI jFc tolI ny AunFH
dy loDI astyt siQq invfs qy puWCigC kIqI| ajy sI[bI[afeI ny sRI
cotflf nUM dosIL nhI Tihrfieaf pr AunFH dy muWK mMqrI kfl ivc ies
Gotfly dI jFc ivc AunFH dy puWqr ajy dI BUimkf dI isLkfieq nUM shI
Tihrfieaf igaf hY|

mfieafvqI df mkfn
ikly ‘c qbdIl
nvIN idWlI:- sRI kFsI rfm bcfE sMGrsL kmytI dy hjLfrf vrkrF
ny aWj bhujn smfj pfrtI dI muKI mfieafvqI dy invfs qy joLrdfr
mujLfhrf krky AunFH dy Gr ivc bMDk bxf ky rwKy gey kFsIL rfm dI
irhfeI dI mMg kIqI| mujLfhrfkfrIaF df dosL sI ik AunFH dy nyqf nUM
bImfr dws ky kYd rwiKaf igaf| kFsLI rfm dI irhfeI leI sMGrsL kmytI
hux rfsLtrpqI qy pRDfn mMqrI df drvfjLf KVkfAux vflI hY| kmytI df
kihxf hY ik rfsLtrI pfrtI dy nyqf aqy sfbkf aYm[pI kfsIL rfm nUM
AunFH dy afpy bxI jfnsILn ijAUNdf hI mfr cuWkI hY| dilq ies smyN dy
afpxy nyqf nUM dysL dy pRDfn mMqrI bixaf dyKxf cfhuMdy sn aqy
ieiqhfs pursL vjoN AunFH dI pUjf krnf cfhuMdy sn| mfieafvqI dy invfs
qy mujLfhrfkfrIaf dI agvfeI sfbkf aYm[pI hrBjnlfKf,kmytI dy jnrl
skWqr hIrf lfl jvwdI aqy pRdysL dy mIq pRDfn iskMdr isMG sMDU,idWlI
pRdysL dy pRDfn hrI isMG aqy hirafxf pRdysL dy pRDfn nrisMG syLrvfl
ny kIqI| mfieafvqI dy invfs qk mujLfhrkfrIaf ny gurduafrf rkfbgMj
qoN mfrc kIqf ,ijMnFH nUM hmFXU roz qy sQfnk puls ny bYrIar lwgf ky
ihrfsq ivc lY ilaf| kFsI rfm dy hmfieqIaF dy vDdy dbfa kfrn idWlI
puls ny mfieafvqI dy invfs dI surwiKaf vDf ky iek ikly ivc bdl idWqf
hY|

hvfrf df sfQI KrV pulIs hvfly adflq ‘c pysIL
aWj
KrV:- bWbr Kflsf ieMtrnYsLnl dy muKI jgqfr isMG hvfrf dy
njLdIkI sfQI gurdIp isMG AurP rfxf ijs ny 21 -22 jnvrI 2004 dI rfq
nUM hvfrf aqy hornF nUM buVHYl jylH ivco BWjx ivc mdd kIqI sI, nUM
aWj kurUksYLqr dI iek adflq vWlo KrV puls dy hvfly kr idWqf igaf
sI|KrV dy zI[aYs[pI sRI rfj bcn isMG sMDU ny dWisaf ik dosIL gurdIp
rfxf nUM KrV lY ky afAux leI adflq ivc arjIL,privMdr isMG AurP
iBMdf, svrn isMG dysUmfjrf,gurdIp isMG rfxf aqy prmjIq isMG AurP
polf dy ivruWD 15 jun nUM muWkdmF drj kIqf igaf sI |

pMjfb pulIs dIaF pMj hjLfr KflI afsfmIaf qy
BrqI CyqI : ivrk
pitaflf :pMjfb pulIs dy muKI aYs[aYs[ivrk ny aWj ieQy dWisaf
ik pulIs ivc pMj hjLfr asfmIaf KflI pfeIaF hn, ijMnFH qy CyqI hI
BrqI kIqI jfvygI|lMmy smyN qy pulIs dI BrqI nf hox krky pulIs dI
nPrI Gt geI jdik afbfdI ivc coKf vfDf hoieaf hY|AunFH mhWqvpurn
ivakqIaF qoN vfDU aMg-rWiKak vfps lYx dI gWl vI afKI|
pulIs aiDkfrIaF ny vDIaf kfrgujLfrI leI pMjfb pulIs ivc iqMn ivsyLs
aYvfrz suLrU krn df aYlfn kIqf|aYzIsLnl jWj ivjY isMG dI hWiqaf dy
sbMD ivc Aucycy qor qy ieQy afey sRI ivrk ny ieQoN dy AuWc aiDkfrIaF
nfl mIitMg vIkIqI ijs dorfn kql kys df CyqI surfg lfAux bdly AunFH
ny pitaflf pulIs dI sLlfGf kIqI|AunFH sbMDq aPsrF nUM ZuWkvy lfB dyx
dy sMkyq vI idWqy|ieQy pulIs lfeIn ivKy hoeI ies mIitMg drofn AunFH
ny ieQy dy kuJ hor axsulJy kysF bfry vI crcf kIqI|AunFH dWisaf ik
pulIs ivc vWK -vWK vrg dIaF pMj hjLfr asfmIaF KflI pfeIaF hn ijs
sbMDI irport iqafr krky CyqI hI srkfr nUM ByjI jf rhI hY|ies qoN
bfad hI BrqI sbMDI pRikRaf afrMB kIqI jfvygI|pulIs muKI ny dWisaf ik
ieh vI inXm bxfieaf jfvygf ik syvf -mukqI qy KflI hox vflIaf asfmIaF
nUM hr sfl nflo nfl Br ilaf jfvy|

pMjfb dy iksfn pirvfr afriQk qMgIaF kfrn burI
qrFH tuWty
cMzIgVH: pjfb dy iksfn pirvfr afriQk qMgIaF kfrn burI qrFH
tuWt rhy hn| keI kihMdy khfAuNdy afpxy ipMzf aqy BfeIcfry ivc mohrI
BUimkf inBfAux vfly pirvfr ipWCy ht gey hn qF qbfh ho gey hn|ieh aml
ipCly keI sflF qoN suLrU ho aqy aWgy nUM ies dy rukx dy asfr vI njLr
nhI af rhy|iksfn afpxy hI Gr ivc bYTf bygfnf ho igaf hY| vwK vWK
iksfnF,afVqIaF aqy ipMzf dIaF sihkfrI susfietIaF dy pRqIinDIaF nfl
kIqI geI gWlbfq qoN pqf lgdf hY ik ajy qwk smyN smyN dIaF srkfrF
vWlo iksfn leI PslI iviBMnqf aqy AunFH dI KusLhflI leI kIqy jf rhy
Auprfly isr qoN inkl gey hn aqy ieh Jlk iksfn dy asl jIvn ivc njLr
afAux dI QF iksfn dI hflq byhqr bxfAux leI lWgIaF srkfrI nIm srkfrI
aqy pRfeIvyt eyjMsIaF dy tI[vI aqy aKLbfrF leI idWqy jf rhy
iesLiqhfrF ivc njLr af rhI hY |keI iksfnF dI hflq qF gYr KyqI kfimaf
nflo vI mfVI ho geI hY| ies kdr tuWt rhy aqy ibKr rhy hn imWtI ivc
sonf pYdf krn vflf afp hI imWtI ho igaf hY| jykr koeI pIVIH ivWc
izWgx qoN bicaf irhf qF Aus dIaF aWgf aWgy Aus dI aglI pIVIH tuWt
geI|jLmIn dy iek tukVydy aWky keI QF tukVy tukVy ho gey| pirvfrF ivc
krjyK dIaF cVIHaF pMzF nUM ies qrFH vMizaf jFdf hY ihvyN ipAu dfdf
dI jWdI jfiedfd vMzI jFdI hY|keI pirvfr pihlF trYktrF vfly hoey aqy
ibjlI motrF vfly hoey pr ieMnfH ivco keI muV bgYr trYktr aqy bgYr
bMgI vfly ho gey| keIaF ny afpxy ihWsy afey krjL nUM Auqfrn leI
afpxy ipAu dfdy dy ihWsy dI afeI jLmIn vyc ky afpxy krjL qF Auqfr
ley pr afpxI agli pIViH nUM vyhlf kr idWqf |

kFgrs ny isWKf nUM sdf lVfAux dI koisLs kIqI :
bfdl
kYQl: sRomxI akflI dl dy pRDfn aqy pMjfb dy sfbkf muwK mMqrI
sRI pRkfsL isMG bfdl ny aWj ieQoN dy Kurfxf roz Auqy sRomxI
gurduafrf pRbMDk kmytI rfhIN vfly gurU qyg bhfdr Kflsf skUl df nINh
pWQr rWiKaf| sRmoxI gurduafrf pRbMDk kmytI dI pRDfn bIbI jgIr kor vI
ies moky hfjLr sn|ies qoN bfad gurduafrf nIm sfihb ivc sMgqF nUM
sMboDn kridaF sRI bfdl ny ikhf ik kFgrs ny hmysLf isWKf nUM lVfAux
dI koisLsL kIqI hY|Auh aWj vI isWK BfeIcfry ivc PuWt pf ky afpxf
mqlb kWZ rhy hn|AunFH ny ikhf ik kFgrs ny hmysLf gurDfmF dI byadbi
kIqI hY|AunFH ikhf ik ieMdrf gFDI ny dysL ivc aYmrjyMsLI lf ky isWKf
Auqy aiqafcfr kIqy sn|1984 ivc hoey dMigaF ivc 7000 isWKf nUM bhuq
byrihmI nfl kql kIqf igaf|ieh hI nhI ieMdrf gFDI ny hirmMdr sfihb vI
qbfh krn dy afdysL PojL nUM idWqy sn,pr isWKf ny afpxI jfn dI
kurbfnI dy ky afpxy gurDfmF dI rfKI kIqI|AyunFH ikhf ik dysL ivc
pYdf hoieaf aiqvfd vI kFgrs dI dyx hY |kFgrs pRDfn sonIaf gFDI aWj
vI AuhI qrIky apxf rhI hY aqy isWKf nUM bdnfm krn dI kisLs kr rhI
hY|
AunFH ny vWKrI hirafxf gurduafrf pRbMDk kmytI df joLrdfr sLbdF ivc
ivroD krdy hoey ikhf ik kuJ lok isWKf ivc PuWt pf ky afpxI rfjnIqI
cmkfAux dI koisLs kr rhy hn|aijhy lokF qoN sfvDfn rih ky isWK kom
nUM jfgrUk krnf bhuq jLrUrI hY|AunFH ikhf ik isWKf ny anykF
kurbfnIaF dy ky gurduafiraF nUM mhMqf dy kbjyL qoN mukq krvfieaf
sI|AunFH lokF dIaF sLhIdIaF nUM Xfd rWKxf cfhIdf hY aqy isWKf ivc
PuWt pfAux vfly lokF dy ivruWD morcf KolH dyxf cfhIdf hY|sRomxI
gurduafrf pRbMDk kmytI dy pRDfn bIbI jgIr kor ny ikhf ik kYQl ivc
bxn vfly gurU qyg bhfdr Kflsf skUl dI isWiKaf idWqI jfvygI|skUl
sI[bI[aYs nfl sbMDq hovygf|skUl ivc pMjfbI aqy Dfrimk isWiKaf df
ivsyLs iDafn rWiKaf jfvygf|AunFH ikhf ik kuJ ivakqIaF ny skUl bxn
ivc rukfvtF pYdf krn dI koisLs sPl hY pr AunFH dIaF koisLsF sPl nhI
hoeIaF|ies moky Auqy sRI sLrnjIq soQf,jnrl skWqr aYs[jI[pI[sI
blivMdr isMG ,joigMdr isMG ny sMboDn kIqf|

aprfD jgq nfl myrf koeI sbMD nhI : goivMdf
nvIN idWlI:iPlmI adfkfr qy sMsd mYNbr goivMdf ijs dI hfl hI
ivc dfAUd iebrfhIm dy nfl vIzIE klIipMg ivKfeI geI hY,ny aprfD jgq
dy nfl iksy vI qrFH dy sbMD hox qoN ienkfr kIqf hY qy ikhf hY ik iek
sfijsL qihq Aus dy ivroDIaF vWlo ies sbMD ‘c Psfieaf jf irhf hY |
AunfH ny dfavf kIqf ik Auh Kud vI aprfD jgq dy dbfa df isLkfr irhf
hY|dubeI ‘c vI Aus nUM iek pRogrfm dbfa’c af ky dyxf ipaf sI qy ies
sbMD ‘c sI[bI[afeI,sI[afeI[zI qy pulIs ny AunFH nUM brI vI kr idWqf
hY|kwlH ieMzIaF tI[vI vWlo ivKfeI vIzIE qy itWpxI kridaF goivMdf ny
ikhf ik iksy acncyq imlxI qoN ieh isWtf nhI kWiZaf jf skdf ik imlx
vfilaf dy nyVly sbMD rhy hn|AunFH ikhf ik Auh Kud sB kuJ vyK -sux ky
pRYsLfn hoieaf hY |pihlF qF dbfa pf ky AusnUM pRogrfm krn leI
iljfieaf igaf qy iPr ies dy pYsy vI nhI idWqy gey|Aus smyN GWto GWt
25 klfkfr dubeI iljfey gey sn|ieMzIaF tI[vI vWlo ivKfeI geI vIzIE dI
sWcI hox bfry koeI ikqUN nF AuTfAuNidaf goivMdf ny ikhf ik vIzIE ivc
isrP Auh ihWsy hI ikAuN ivKfey gey ijMnfH ivc (goivMdf ) njLrafAuNdf
sI |bfkI lokF nUM ies iPlm ivc ikAuN nhI idKfieaf igaf|
kFgrs dy sMsd mYNbr goivMdf qy aprfD jgq nfl sbMD hox df dosL
lfAuNidaF Bfjpf ny mMg kIqI ik Aus (goibMdf )nUM sMsd mYNbrI qoN
asqIPf dy dyxf cfhIdf hY|pfrtI dy qrjmfn pRkfsL jfvydkr ny ikhf ik
kWlH iek cYnl vwlo ivKfeI geI vIxIE klIipMg qoN goivMdf dy aprfr jgq
nfl sbMD spsLt ho gey hn |kFgrs dy sInIar afgU ivnY kitafr ny ikhf
ik kWlH iek cYnl vwlo iPlmI adfkfr qy sMsd mYbr goivMdf bfry idKfeI
geI vIzIE 1992 qoN pihlF dI jfpdI hY|AunFH ikhf ik ijMnFH icr pUrI
jfxkfrI nf iml jfvy iksy nUM vI iksy dI sfK nUM KLrfb krn df koeI
hWk nhI|goivMdf ny iek puWCx qy ik kI Auh ies bfry kFz bfry pfrtI
pRDfn sonIaf gFDI nUM iml rhy hn AunFH ikhf ik iPlhfl Ausdf aijhf
koeI pRogrfm nhI hY,AuNj Auh pfrtI hfeI kmfn dy hukm dy pfbMd hn |

vYtrnrI zfktrF dy Drny df pMjfb srkfr vWlo
gMBIr noits
cMzIgVH: vYtrnrI zfktrF dy Drny qy mujLfhry df gMBIr noits
lYNidaf izAUtI qoN gYt -hfjr rihx vfly zfktrF ivruWD pMjfb srkfr ny
kMm nhI qF qnKfh nhI df PfrmUlf lfgU krn df PYslf kIqf hY|isrP ieQy
hI bws nhI,ibnF pRvfngI qoN gYr hfjLr hox vfly zfktrF dy syvfkfl ‘c
bRYk vI pvygI|rfj srkfr dy iek sInIar aiDkfrI ny gWlbfq krdy hoey
dWisaf ik vYtrnrI syvfvF lfjLmI syvfvF dI sUcI ‘c sLfml hn qy jykr
koeI zfktr ibnF pRvfngI izAUtI qy gYr hfjLr huMdf hY qF lfjLmI
syvfvF dy aYkt aDIn Aus ivrWD kfrvfhI hovygI|

ietlI ‘c vWK-vWK hfdisaF ‘ 4 pMjfbIaq dI mOq
imlfn(ietlI): ietlI dy sLihr lvIinE ivWc rih rhy bldyv isMG
aqy AunFH dI Drm pqnI sRImqI ksLmIr kor sVk hfdsy dorfn moq df
isLkfr ho gey,jo afpxI kfr ivWc afpxI lVkI nUM eyarport qoN lYx jf
rhy sn qF sLihr aprIlIaf nyVy AunFH dI kfr iek bWs nfl tkrf geI ijs
dorfn moky qy AunFH dI moq ho geI|ijLkrXog hY ik bldyv isMG gurUGr
kmytI lvInIE dy mYNbr sn jo ik pMjfb ivc afpxy ivrfsqI ipMz
BuWlfrfeI ijLlf kpUrQlf dy rihx vfly sn| iek hor durGtnf dorfn do
pMjfbI nojvfn jo skUtr qy jf rhy sn dUrGtnf dy isLkfr ho gey|iek
ieqflvI lokF ny AunFH nuM aYNbUlYNs rfhIN hspqfl phuMcfieaf|ieMnFH
ivco iek nojvfn gMBIr rUp ivc jLKmI hY ijs df nF ibMdf ipMz nMglf
ijLlf nvF sLihr df hY| qIsrI Gtnf ietlI dy sLihr knsfno dI aflIE
njLdIk imlfn ivKy rih irhf iek pMjfbI nojvfn jdoN Gro kMm leI iqafr
ho irhf sI qF acfnk idl df dorf pYx krky sdf dI nINd so igaf Auh
ipMz sIkrI ijLlf kpUrQlf nfl sbMDq sI| iek hor durGtnf dorfn ietlI
dy sLihr purqfnIaf ivKy rih rhy rxDIr jo ik afpxy bWcy nUM hspqfl
ivc cYk krfAux leI afpxI kfr ivc jf rhy sn qF jdoN Auh lfeItF vfly
cok qy ruky hoey sn qF iksy ieqflvI ny AunFH ivWc kfr mfr idWqI ijs
nfl kfr svfr ieqflvI aqy bWcf gurjyq isMG moq qy mfry gey|ieMnFH
durGtnfvF qy gihry duWK df pRgtfvf krn vfilaF ivc suKivMdr isMG
goibMdpurI,sRomxI akflI dl aMimRqsr dy sInIar nyqf s[gurivMdr isMG
pfsLtf,s[ajIq isMG kmflI sLfml sn|kFgrs pfrtI ietlI dy pRDfn
s[krmjIq isMGH iZWl;o sLfml hn | ijMnFH ny moky qy jf ky pIVq
pirvfrF nfl hmdrdI pRgt kIqI|

PrFs’c isWKf dy pgVI muWdy nUM lY ky jnihWq
ptIsLn dfier
cMzIgVH:PrFs srkfr vWlo ley gey ies PYsly nUM kyNdr srkfr
vWlo ley gey ies PYsly nUM kyNdr srkfr vWlo gMBIrqf nfl nf ley jfx
df muWdf pMjfb qy hirafxf hfeI kort ivc phuMc igaf hY,ijs ivc AuQy
isWKf dy bWicaF nUM skUlf ivc pgVI nf bMnH ky afAux leI ikhf
igaf|iek sMsQf iswK PfAUNzysLn dy ahudydfr ihrdypfl isMG vWlo ies
sbMD ivc dfier jnihWq ptIsLn qy cIP jsits zI[ky[jYn aqy jsits hymMq
gupqf qy afDfrq bYnc ny kyNdr srkfr nUM 15 dsMbr qk noits jfrI kr
idWqf|
afpxI ptIsLn ivc ptIsLnr ny ikhf hY ik Bfrq srkfr jy cfhuMdI qF PrFs
srkfr kol mfmlf gMBIrqf nfl AuTf skdf sI,ikAuNik PrFs nfl Bfrq srkfr
df kroVf df rWiKaf vpfr huMdf hY |AunFH ikhf ik vYsy vI kyNdr dI ieh
izAUtI bxdI hY ik Auh isWKf dy ihWqf dI rfKI leI Aukq muWdf PrFs
srkfr kol AuTfvy|Bfrq ivc isWKf df ieh moilk aiDkfr hY ik Auh afpxy
Drm dy mfn -snmfn dI rfKI leI pgVI bMnH skx pr kyNdr srkfr ny ivdysL
ivc vsy ieMnFH isWKf leI iek vfrI vI ieh muWdf PrFs srkfr kol nhI
AuTfieaf,ijs kfrn sfnMU ieh muWdf hfeI kort ivc ilafAuxf ipaf|sMsQf
df kihxf hY ik gulfb nbI afjLfd ny sMsd ivc ieh ibafn idWqf sI ik
AunFH ny PrFs srkfr kol ieh muWdf AuTfieaf sI aqy ieh vI dfavf kIqf
sI ik PrFs srkfr ny Bfrq srkfr nfl sihmqI pRgtfeI hY pr bfad ivc
PrFsIsI duqGr ny ies ibafn nuUM isry qoN nkfrdy hoey ikhf ik PrFs
srkfr ny aijhf Brosf nhI idWqf|ies leI jLrUrI ho igaf hY ik isWKy dy
Dfrimk moilk aiDkfrF dI rfKI leI kyNdr nUM hdfieq idWqI jfvy|ies
ptIsLn dy afDfr qy zvIjLn bYNc ny kyNdr srkfr nUM afpxf jvfb dfier
krn leI ikhf hY |

bIbI jgIr kor df irkfrz amrIkI dUqGr ny mMigaf
cMzIgVH : sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dI pRDfn bIbI jgIr kor ny
ijs qrFH pMjfb qy hirafxf hfeI kort qoN ivdysL jfx dI iejLfjq mMgI
sI,Aus qoN lWgdf sI ik Auh iejLfjq imldy hI amrIkf clI jfvygI pr
amrIkI dUqGr vWlo AunFH dI arjIL nUM ltkfeI rWKx ny keI svfl KVyH kr
idWqy hn |
sB qoN vWzf svfl qF ieh hY ik sRomxI kmytI vrgI srvAuWc sMsQf dI
pRDfn nUM afiKr ies kfrn hux qk vIjLf nhI iml sikaf | PiqhgVH sfihb
ivc bxn vflI XUnIvristI dy sbMD ivc bIbI jgIr kor kol bfhro sWdf
pWqr af cuWkf sI pr qurMq vIjLf nf dy ky amrIkI dUqGr ny svfl KVfH
kr idWqf|sUqrF df kihxf hY ik hux amrIkI dUqGr ny bIbI jgIr kor
ivruWD drj afpxI DI dI kiQq qor qy hWiqaf dy mfmly df vyrvf mMigaf
hY|pqf lWgf hY ik Auh mfmlf vIjLf imlx ivc rukfvt bx irhf hY| sUqrF
ny dWisaf ik amrIkI dUqGr ny afpxy pWDr qy bIbI jgIr kor dy ies
irkfrz dI CfxbIx kIqI hY|sUqrF qF ieh vI dWsdy hn ik amrIkI dUqGr dy
kuJ aiDkfrI hux qk dI ies mfmly qy hoeI kfrvfeI qo NsMqusLt hox aqy
bIbI nUM vIjLf dyx ivc vI ieqrfjL nhI smJdy pr jd qk purf vyrvf
iekWTf nf ho jfvy qd qk afpxI PfeIl klIar nhI krnf cfhuMdy| ies sbMD
ivc bIbI jgIr kor nfl gWl qFnhI ho skI pr AunFH df kys lV rhy aYc[
aYs[mWqyvfl nfl jd sMprk kIqf igaf qF AunFH ikhf ik Auh kih nhI skdy
ik vIjLf ajy qk ikAuN nhI imilaf pr ijWQoq ivdysL jfx dI iejLfjq df
sbMD hY qF hfeI kort dy hukm ajy vI kfiem hY|AunFH df kihxf hY ik
ijAuN hI bIbI nUM vIjLf imlygf qF iejLfjqsbMDI hukmF ivc soD dI
arjIL dfier kr idWqI jfvygI|

kYnyzf srkfr dI hfrz hYt nIqI df isWKf vWlo
ivroD
vYnkUvr: kYnyzf srkfr vWlo kJ KyqrF ivc nokrI dorfn surWiKaf
kfrnF kr ky hfrz hYt pfAux nUM lfjLmI bxfAux df ieQy vsy isWK
BfeIcfry dy lokF ny ieh kihMdy hoey ivroD kIqf hY ik ieh inXm pgVI
pfAux dI AunFH dI pRQf dy iKlfP hovygf|bgYr hYlmYt dy motrsfeIkl
clfAux dy aiDkfr Auqy ijWq hfsl krn vfly avqfr isMG iZWlo ny ikhf ik
Auh BfeIcfry dy lokF dy nfl hn| Auh hux hfrq hYt nIqI dy iKlfP hn|
AunFh ikhf ik ies ny AunFH vrgy isWKf leI rojLgfr dy moky sImq kr
idWqy hn | iZWlo ny ikhf ik pgVI isWKf dy ieiqhfs ivc kfPI aihm hY|
ieh smuWcy kYnyzf ivc hI iek vWzf mfmlf hY| asIN ies df hWl cfhuMdy
hF|

sMqF bfry dl doglI nIqI CWzy :bfbf hrnfm isMG
DuMmf
jgrfE: sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI smuWcI kMm dI agvfeI krn
vflI sMsQf nhI rhI aqy isafsq ‘c KWuB ky iswKf dI imMnI pfrlImyNt
vjoN jfx vflI ieh sMsQf hux isrP bfdl dl df iek isafsI ivMg bx ky
rih geI hY| ieho kfrn hY ik ies sRomxI kmytI df iDafn ruJfn hux Enf
Dfrimk kMmf‘c nhI ijMnf isafsq‘c hY| ies sMsQf dI muKI bIbI jgIr kor
ies zyry dI muKI hox dynfl-nfl Kud hMZI hoeI qy isrkWZ isafsI afgU
vI hY| ieh gWl dmdmI tksfl dy muKI bfbf hrnfm isMG DuMmf (Kflsf) ny
aWj lgdy ipMz mlk ‘c sfbkf srpMc mnjIq isMG iZwlo dy gRih ivKy khI|
ies smyN XUQ akflI afgU dIdfr isMG iZWlo vI mojUd sn| bfbf DuMmf ny
ikhf ik sRomxI akflI dl dy pRDfn pRkfsL isMG bfdl df ies sMsQf qy
kMtrol hox kfrn ijQy sMgqF vWlo mfieaf dy KjLfny df mUMh bfdlikaF
leI KoilHaf hoieaf hY AuQy afm isWKf qy dUjy akflI dlF qoN kmytI qy
ies dy pRDfn smyq hor ahudydfrF nUM ieE jfpdf ijvyN aYlrjI hovy|
bfbf DuMmf ny sRomxI kmytI nUM hr pfisE asPl krfr idMdy hoey afiKaf
cfhy PrFs qy hor mulkF ‘c pgVI df mslf hovy qy cfhy ivdysLf ‘c isWK
pCfx df,sRomxI kmytI ny afpxf PrjL hI nhI pCfixaf| ies leI sRomxI
kmytI dI pRDfn bIbI jgIr kor nUM isWDy qor qy ijLMmydfr TihrfAuidaF
AunFH ikhf ik jdoN dI bIbI ies sMsQf dy muKI bxI hY Aus ny isvfey
kom nUM duibDf‘c pfAux dy kuJ nhI kIqf|AunFH ikhf ik pihlF qF sRomxI
kmyytI ky cWly af rhy inXm /sMivDfn muqfbk DI dy kql kys ‘c adflqI
kfrvfeI df sfhmxf krdI hox kfrn bIbI pRDfngI dy kfbl hI nhI ,AuproN
Aus nUM hux qWk dI kfrgujLfrI nUM dyKidaF isWKf dI soc hY ik bIbI
jgIr kor nUM pRDfngI qoN htf idWqf jfxf cfhIdf hY|AunFH bIbI jgIr
kor nUM vI slfh idWqI ik Auh Kud hI nYiqk afDfr qy ies vfr sRomxI
kmytI dI pRDfngI cox smyN pfsy ho jfvy|
dmdmI tksfl dy muKI ny afiKaf ik soRmxI akflI dl aqy ies dy pRDfn
pRkfsL isMG bfdl ny sMq jrnYl isMG iBMzrfvfilaF sbMDI dorfn nIqI
apxf rWKI hY| iek pfsy qF aWqvfd dy muWdy qy ivDfn sBf‘c bihs dorfn
sRI bfdl qy AunFH dy sfQ sMq jrnYl isMG iBMzrfvfilaF nUM qqkflI
hflfqF leI ijLMmyvfr TihrfAUNdy hn aqy dUjy pfsy ieho bfdl dl vfly
qy sRomxI kmytI sMqf nUM ‘mhfn isWK’ df iKqfb dy ky invfjdI hY|
AunFH ikhf ik bfdl dl ny bihs dorfn aijhI crcf CyV ky afpxI soVI qy
svfrQI soc df pRgtfvf kIqf hY| bfdlikaF ny injI muPfdF aqy Kus dIaF
glqIaF nUM CupfAux Kfqr sMqf bfry ivDfn sBf ‘c AuTy sMLikaF nUM dUr
qF kI krnf sI, Ault sMqf nUM ijLMmyvfr Tihr idWqf| AunFH aWgy afiKaf
ik bysLk sfkf nIlf qfrf kFgrs pfrtI dy rfj dorfn hoieaf prMqU ies
ivc mokfpRsq akflI lIzr df vI hWQ sI|
tksfl bfry dWsidaF AunFH ikhf ik dmdmI tksfl afpxI iqMn so sflF
sLqfbdI sWq agsq 2006 nUM mnfAux jf rhI hY|ies sbMDI do vWzy smfgm
gurduafrf gurdrsLn pRkfsL cok mihqf aqy qKLq sRI dmdmf sfihb ivKy
hoxgy|ies qoN ielfvf tksfl nisLaf ivruWD vI iek muihMm ivMWZygI
ikAuNik nisLaf ny sfry pMjfb Kfs qor qy nojvfn vrg nUM qbfhI dI dldl
ivc DWk idWqf hY|AunFH afiKaf ik nsyL rfjnIqk afgUaF dI dyx hn|ieQoN
qWk ik soRomxI kmytI dy keI mYNbr vI ies kfrobr ‘c lWgy hoey hn qy
Dfrimk coxF ‘c ieMnFH mYNbrF ny ijWq vI nsyL vMz ky hfsl kIqI|AunFH
ik tksfl afpxI phuMc muqfbk isWKI dy pRcfr qy psfr leI XqnsILl
hY|ies smyN AunfH bfdl ivroDI sfry akflI dlF nUM pMQdy Bly Kfqr
iekmuWT hox df sWdf vI idWqf | AunFH ‘BfsLf mMjrI’ pusqk Cfpx dI
inKyDI kridaF ikhf ik isWK ivroDI qfkqF vWlo gurU sfihbfn bfry
kIqIaF jfx vflIaF glq itWpxIaF brdfsLq nhI kIqIaF jfxgIaF |

|