nMU
amrIkf qoN jspRIq isMG lvlf ny iqafr kIqf hY jo amrIkf siQq
vYbmfstr dy qOr qy ies vYbsfeIt leI syvfvF inBfAuNdy rihxgy.
ies qoN ielfvf ies vYbsfeIt dy aiDkfirq vYbmfstr dIaF syvfvF
guirMdr isMG, pMjfb qoN inBfAuxgy.
gurU dI
golk ‘c kIqy Gply sbMDI mwkV nUM bihs dI cuxoqI
aMimRqsr :- sRomxI
akflI dl(a) dI kOmI kfrjkfrnI dy mYNbr jQydfr bldyv isMG
isrsf ny sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dy pRDfn s[ avqfr
isMG mwkV nUM ipRMt mIzIey aqy ielYkRtfink mIzIey dI hfjLrI
ivc KuwlHI bihs dI cuxoqI idwqI hY| s[ isrsf ny ikhf ik s[
mwkV vwloN bIqy idnIN s[ lfl isMG nUM idwqy cYlMj nUM qF
sLfied Auh pRvfn nf kr skx pr mYN ies cYlMj nUM kbUl krdf hF
jy mwkV ivc rwqI Br ivc ihMmq hY qF Auh ijQy mrjLI bihs kr
lYx| s[ isrsf ny awgy ikhf ik sRomxI kmytI pRDfn ieh kih ky
lokF nUM guMmrfh krn dI koisLsL kr rhy hn ik kmytI df kuwl
bjt 283 kroV df hY AunHFikhf ik jykr sRomxI kmytI aDIn
afAuNdy gurduafrf sfihb dIaF golkF dI afmdn dy nfl nfl
jLmInF dy Tyky aqy hor sfDnf df eImfndfrI nfl ihsfb kIqf
jfvy qF sRomxI kmytI df bjt lgBg 1000 kroV rupey qoN vI Aupr
bx jFdf hY pr s[ mwkv 283 kroVs df bjt dws ky pMQ nUM
guMmrfh kr rhy hF
AunHF mwkV
nUMikhf ik ies qoN sfbq huMdf hY ik pMQ aqy kOm nUM pUrf
pUrf ihsfb nf dws ky qusIN afpxy afkf aqy Ausdy chyiqaF
vwloN gurduafrf sfihbfnF dI kIqI jf rhI luwt Ksuwt qy prdf
pfAux dI koisLsL kr rhy ho| s[ isrsf ny s[ mwkV qoN puwiCaf
ik quhfzy kfrjkfl dorfn jo jo skYNzl vgYrf, AunHF bfry kIqI
kfrvfeI dy vyrvy idwqy jfx| iesy dorfn hI s[ isrsf ny ikjhf
ik kUcf hfQIKfnf dy nyVy aYn[afr[afeI[ sLrDflUaF vfsqy srF
bxfAux dy bhfny 13 kroV 25 lwK rupey dI jLmIn KrIdx vfsqy 20
mfrc 2006 nUM jo s[ mnpRIq isMG muKqfr-ey-Kfs, s[ hrsLrn
isMG muKqfr-ey-Kfs aqy mYnyjr sRI drbfr sfihb nUM sFJy qor
qy aqy iewkilaF iewkilaF aiDkfr idwqy sn, ies jLmIn dy asl
mflk df nfm pqf dwisaf jfvy| AunHF ny ieh vI dosL lfieaf ik
ies jLmIn dy PrjLI mflk KVy krky gurU dI golk nUM luwt ky s
[ mwkV aqy bfkIaF ny afps ivc vMz ky Cwkx dI Xojnf bxfeI
hoeI hY| aKIr ivc AunHF ny sRomxI kmytI dy GpilaF dI jFc
sIbIafeI qoN krvfey jfx dI mMg kIqI
pfKMzI
sfD vwloN vihmF BrmF ‘c pf ky jLmInF jfiedfdF qy kbjLf krn
df anoKf ZMg
PiqhgVH cUVHIaF:-
ieQoN njLdIkI ipMz ivCoaf ivKybiek qFqirk vwloN lokf nUM
vihmF BrmF ‘c pf ky AunHF df afriQk qy sLrIrk sLosLx krn aqy
lokF dI jLmIn jfiedfdF nUM afpxy nfjfiejL kbjLy ‘c lYx df
mfmlf sfhmxy afieaf hY| ieQy jfrI iek ibafn ivc pyNzU mjLdUr
XUnIan pMjfb ijlHf aMimRqsr dy pRDfn kfmryz blvMq isMG ny
dwisaf ik pfKMzI sfD nirMdr isMG dI JUT dI dukfn lMmy smyN
qoN cwldI af rhI hY| ies sfD ny afpxI mF nUM vihmF Brmf dy
cwkrF ivc pf ky GroN kwiZaf hoieaf hY aqy pUrI jLmIn jfiedfd
qy kbjLf krn dy lflcvws afpxy Brf lKivMdr isMG nUM vI Gr
Cwzx leI mjLbUr kr irhf hY| dwisaf igaf hY ik afr[aYm[pI[
zfktr lKivMdr isMG Cotf lVkf hmysLf ibmfr rihMdf hY, ijs df
Pfiedf cuwkidaF Aukq sfD lKivMdr isMG qy AusdI pqnI prmjIq
kOr nUM ipwCly krIb cfr mhIny qoN afpxy pyky Gr aflIvfl ivKy
rih rhI hY qy lKivMdr isMG afpxy bwicaF kol| kfmryz blvMq
isMG ny ies bfry dwisaf ik sfD dI pqnI rxjIq kor, lVky
virMdr ny sfD dy cyly jumkI nfl iml ky lKivMdr isMG dI KUb
kuwtmfr kIqI qy ipMz Cwz jfx dI sLrq qy hI AusnUM Cwizaf
byGr hoey lKivMdr isMG dy mkfn qy sfD ny afpxf kbjLf kIqf
hoieaf hY| blvMq isMG ny dosL lfieaf ik Aukq sfD, lKivMdr
isMG nUM jfnoN mfrn dIaF DmkIaF dy irhf hY aqy mkfn dI
rijstrI vI Ausny afpxy nf qy lvfAux leI joLr pf irhf hY|
pRiswD
kIrqnIey BfeI jsbIr isMG KMny vfly nhIN rhy
mohflI :- pRiswD
kIrqnIey aqy smfj syvk BfeI jsbIr isMG KMny vfilaF df awj
gurduafrf akfl afsLrm sohfxf ivKy idl df dOrf pYx kfrn dyhFq
ho igaf Auh 62 virHaF dy sn| Auh afpxy ipwCy pqnI aqy do
puwq Cwz gey hn| sRI gurU hirikRsLn sfihb mltIspYsLltI
hspqfl dy pRbMDk afdrsL sUrI ny dwisaf ik BfeI jsbIr isMG
KMny vfilaF nUM awj sLfm vjy dy krIb idl df dOrf ipaf| AunHF
nUM Ausy vkq mltI spYsLltI hspqfl sohfxf ivKy iljfieaf igaf|
zfktrF ny AunHF nUM bcfAuxf leI iek GMtf sMGrsL kIqf pr
zfktrF dI tIm AunHF nUM bcf nhIN skI| AunHF dwisaf ik BfeI
sfihb df aMiqm sskfr 15 akqUbr nUM mohflI dy sLmsLfn Gft
ivKy 1 vjy kIqf jfvygf| AunHF dI moq dI Kbr jMgl dI awg vFg
PYl geI qy hjLfrF dI igxqI ivc lok hspqfl phuMc gey BfeI
jsbIr isMG KMny vfilaF dI moq dI Kbr sux ky mohflI aqy ies
dy afs pfs dy Kyqr ivc sLok dI lihr doV geI| muwK mMqrI dI
E[aYs[zI lKivMdr kor grcf ny ikhf ik ieh iswK jgq nUM nf
pUrf hox vflf Gftf hY|

GrylU
bfl nokr rwKx vfly srkfrI aPsrF dI KYr nhIN
cMzIgVH :- pMjfb
srkfr dy AunHF krmcfrIaF dI hux KYr nhIN ijhVy afpxy GrF ‘c
bfl mjLdUr rwKdy hn| PVy jfx qy srkfrI krmcfrI jF aiDkfrI
nUM iqMn mhInyu qoN lY ky do sfl dI sjLf aqy 20 hjfr rupey
df jurmfnf ho skdf hY| BrosyXog sUqrf qoN pqf lwgf hY ik rfj
srkfr ny ies sbMD ivc inrdysL jfrI kridaF ikhf ik 10 akqUbr
qoN bfad jy koeI srkfrI krmcfrI jF aiDkfrI afpxy Gr ‘c bfl
mjLdUr rwKx df dosLI pfieaf jFdf hY qF pihlI vfr AusnUM iqMn
mhIny qo iek sfl qwk dI sjLf jF 10 hjLfr rupey df jurmfnf ho
skdf hY aqy dUjI vfrI AuhI krmcfrI jF aiDkfrI ies mfmly ‘c
dosLI pfieaf jFdf hY qy AusdI sjLf dugwxI ho ky 6 mhIny qo
lY ky 2 sfl qwk dI kYd aqy 20 hjLfr rupey df jurmfnf ho skdf
hY| imlI jfxkfrI anusfr kyNdr srkfr ny rfj srkfr nUM bfl
mjdUr kfnUMn sKqI nfl lfgU krn nUM ikhf sI| kyNdrI mjLdUr
aqy rojLgfr mMqrfly ny afdys jfrI krky 14 sfl qoN Gwt Aumr
dy bwicaF qoN hotl, motl, rYstorYNtF, cfh dIaF dukfnF, roz
sfeIz kfrobfr dy nfl nfl GrF ‘c bfl nokr rwKx qy pfbMdI lwgf
idwqI sI| ienHF afdysLF dI pflxf krdy hoey rfj srkfr ny sB
qoN pihlF kdm ieh cwuikaf ik afpxy krmcfrIaF aqy aiDkfrIaF
nUM GrF ‘c bfl nokr nf rwKx dy inrdysL jfrI kr idwqy hn|
amirMdr
klIn sI[aYm[ qoN bxy klIn icwt sI[aYm[ : bfdl
cMzIgVH :- pMjfb dy
sfbkf muwK mMqrI pRkfsL isMG bfdl ny ikhf hY ik jdoN sfl
2002 ivc rfj ivc swqf dI qbdIlI hoeI sI qF kYptn amirMdr
isMG klIn sI[aYm[ dy nF nfl jfxy jFdy sn| ies nF nUM qF Auh
kfiem nhIN rwK sky pr hux Auh klIn icwt sI[aYm[ dy nF nfl
jrUr jfxy jFdy hn| nvF sLihr dy aYs[aYs[pI[ suirMdr isMG df
nF iek sitMg afprysLn ivc afAux dy bfad muwK mMqrI vwlON
AunHF nUM klIn icwt idwqy jfx sbMDI muwdy qy bfdl pwqrkfrF
nfl gwl kr rhy sn bfdl ny rfj ivc koeI vI Gtnf ho jfvy BfvyN
Auh iBRsLtfcfr dI hovy jf iPr kuVIaF nfl CyVKfnI krn dI sB
nUM klIn icwt hI imlx vflI hY afpxy mfmly qy cIP jsits
vfeI[aYs[ rfTor dI adflq ivc hoeI suxvfeI Kqm hox dy bfad
pwqrkfrF nfl gwlbfq kridaF bfdl ny ikhf ik Bfjpf nfl sItF dI
vMz dy muwdy qyu sRomxI akflI dl dy Bfjpf nfl koeI mwqByd
nhIN hn AunFH ny ieh vI sMkyq idwqy ik iek qrHF nfl sUcI
iqafr hY pr ajy aMqm rUp nhI idwqf igaf AuQy AunHF ny sItF
dI vMz ivc suKbIr isMG bfdl dI BUimkf nUM vI nkfiraf aqy
ikhf ik ies df PYslf qF pfrtI ny hI krnf hY AunFH ny ieh vI
mMinaf ik bspf nyqfvf nfl iek do vfr gwlbfq hoeI hY pr koeI
aMiqm PYslf nhIN ilaf jf sikaf AunHF ny ieQoN qwk kih
idqf
sWqf qWk
phuMcx leI iek iek sIt arQ rwKdI hY kFgrs leI
jlMDr: pMjfb ivc
kFgrs df srvy dr srvy keI isafsI nyqfvF leI pYRysLfnI df
kfrn bixa hoieaf hY| pfrtI leI sB qoN vWzI isrdrdI 12 ivDfn
sBf hlky hn ijQy 2 qoN vDyry itkt dy dfavydfr hn|iehI kfrn
hY ik kFgrs pfrtI ny ieMnFH 12 asYNblI hlikaF ivc dobfrf
srvy df kMm afrMB kIqf hY| ieMnFH ivc aMimRqsr pWCmI
,luiDafxf pWCmI,sMgrUr,KrV,rfmpurf PUl, mukqsr ,qrnqfrn
,iProjLpur kYNt,mogf,sLfhkot,jlMDr ,kyNdrI aqy jlMDr CfAuxI
ivDf sBf hlky sLfml hn| sUqrF qo pRfpq jfxkfrI anusfr
rfmpurf PUl asYNblI sIt qy kYptn afpxy puWqr rxieMdr isMG
nUM itkt dyx dy ieWCuk hn|isafsI kYrIar dI pihlI cox ijWqx
leI rfmpurf PUl dy lokF vWlo AunFH dI psMd aqy hor smIkrn
srvy dy mfiDam rfhIN qlfsL kIqy jf rhy hn|
iehI kfrn
hY ik rxieMdr isMG nUM biTMzf df ieMcfrj vI lf idWqf hY qF
jo AuQy afpxf dbdbf kfiem kr sky|aMimRqsr pWCmI ivc Em
pRkfsL sonI kFgrs dy purfxy nyqf hn pr joigMdr pfl ZINgVf dy
vDdy pRBfv kfrn pfrtI duivDf ivc hY ik iks nUM itkt idWqI
jfvy| iehI siQqI luiDaFxf pWCmI sIt bfry hY ijQo hrnfm dfs
johr pihlF ivDfiek hn| ies Kyqr ivc nfhr isMG igwl kfPI
pRisWD nyqf hn ies kfrn pfrtI ivcfr kr rhI hY ik iks nUM
itkt idWqI jfvy aqy ieh sB jfxn leI iek pRfeIvyt kMpnI nUM
srvy df ieh kMm soNipaf igaf hY| KrV asYNblI hlky ivc bIr
divMdr isMG kFgrs dy pihlF AumIdvfr rhy h pr AunFH dy rsqy
ivc muWK mMqrI dI E[aYs[zI bIbI grcf ny afpxI AumIdvfrI KVIH
kr idWqI hY | hux pfrtI dohF dy asr-rsuK a qy pRBfv nUM jfxn
leI XqnsILl hY|iProjLpur CfAuxI ivc iqMn pRmuWK nyqf itkt dy
dfavydfrhn| ieMnFH ivc XUQ kFgrs dy sfbkf pRDfn rimMdr
aFvlf,pMjfb pRdysL kFgrs kmytI dy jnrl skWqr primMdr isG
ipMkI aqy mojUdf ivDfiek bWbl mYdfn ivc hn| iqMnFH ivco iek
nUM itkt dyxf pfrtI leI musLkl bixaf hoieaf hY,ikAuik iqMny
hI afpxy-afp ivc itkt dy mjLbUq dfavydfr hox dI gWl kr rhy
hn| iesy qrFH mogf ivc pRdysL kFgrs kmytI dI Aup pRDfn bIbI
mflqI Qfpr aqy afl ieMzIaF kFgrsa kmytI dy mYbr ivjY sfQI
dovy hI itkt lYx leI BWj-doV kr rhy hn aqy hfeIkmfn qWk
isPfrsLf lVf rhy hn|ies gwl nUM ly ky pfrtI’c bihs iCVI hoeI
hY|sLfhkot asYNblI hlky ivc sfbkf mMqrI ibRj BuipMdr isMG
lflI aqy hYlQ isstm kfrporysLn dy cyarmYn sI[zI kMbo kFgrs
dI itkt qy ivDfiek bxn dI ieWCf rWKdy hn|ies leI pfrtI ieh
pqf lgfAux leI XqnsILl hY ik iks AumIdvfr df pWlVf BrI hY|
ieQoN sMsd mYNbr fxf gurjIq dy puWqr rfxf vIr pRqfp isMG vI
itkt dy ieWCuk hn|
sItF aqy
itktF df PYslf pfrt krygI nf ik iekWlf suKbIr L bfdl
cMzIgVH: akflI dl
muKI s[pRkfsL isMG bfdl ny aQj ieQy dfavf kIqf ik asYNblI
coxF ivc sItF df lYx dyx aqy AumIdvfrF vfry BfrqI jnqf pfrtI
nfl koeI ryVkf nhI hY| Auh aMdrUnI qOr qy akflI -Bfjpf sFJ
pwkI hY| dovF pfisaF dy afgU iek dUsry nUM cMgI qrfH jfxdy
hn aqy JgVy dI koeI guMjfiesL nhI hY| AunFH ikhf ik nf qF
bI[jy[pI dI hfeI kmFz vWlo akflI dl Auqy koeI dbfa hY aqy
nf hI sfzf koeI bI[jy[pI bfry ryVkf hY| AunFH dy spWuqr
suKbIr bfdl dI itktF bfry BUimkf sbMDI puWCy jfx qy s[bfdl
ny ikhf ik itktF aqy AumIdvfrIaF df PYslf pfrtI hI krygI aqy
ies ivc suKbIr iekwlf hI sWB kuJ nhI| coxF qoN bfad akflI
-Bfjpf gWTjoV ny qfkq ivc afAux qy kFgrsI muWK mMqrI qy
AunFH dy sfQIaF nfl sKLq ivhfr bfry puWCy jfx qy bfdl ny
ikhf ik siBafcfr ,smfj aqy lokqMqr srkfr dy huMidaF hr mfmlf
kfnUMn aqy TIk rvfieqF anusfr hI nijiTaf jfvygf|nvyN sQfpq
kIqy ivjIlYMs kimsLn nUM qoVn bfry idqy ibafnF sbMDI bfdl ny
spWsLt kIqf ik AunFH dI pfrtI dI srkfr bxn ipwCo kfnUMnI
pRikiraF nfl hI sfrf kuJ kIqf jfvygf|
amirMdr
isMG dy vkIlF ny pfxI dy muWdy qy bfdl nUM Gyiraf
cMzIgVH:muWK mMqrI
s[amirMdr isMG ivruWD dfied mfnhfnI dy 5 kroV rupey dy dfavy
sbMDI aWj cIP juzIsILal mYijstrYt vfeI[aYs rfToV dI adflq
ivc s[bfdl dI iek Gty qk ijrfH hoeI|sInIar vkIl Buwlr ny
pRkfsL isMG bfdl dI isafsI ijLMdgI sbMDI svflF dI JVI
lfAuNidaF bfdl dI coDrI dyvI lfl nfl dosqI nUM sfbq krnf
cfihaf aqy ies nUM sqluj Xmunf ilMk nihr aqy dirafeI pfxIaF
bfry donF rfjF ivcfly cl rhy JVy’c inBfeI BUimkf sbMDI joV
ky mfnhfnI kys dI PUk kWZx dI koisLs kIqI| ijrfH dorfn
s[bfdl ny ies gWlo ienkfr kIqf ik Aus ny coDrI dyvI lfl qoN
ies nihr dy inrmfx leI koeI pYsy ley jF ies dosqI bdly
guVgfvF’c afpxy byty dy hoytl leI ssqy Bfa qy jLmIn
leI|ijLkrXog hY ik 2002 dIaF asYNblI coxF dy pRcfr moky
kFgrs dy bfdl ivruWD kuJ aYsy iesLiqhfr Cfpy sn ijMnFH ivc
pfxIaF dy ihWsy aqy ilMk nihr nUM idKfieaf igaf sI| ieMnFH
iesLiqhfrF ivruWD akflI pfrtI dy pRDfn aqy suKbIr bfdl ny
cMzIgVH roz juzIsILalI mYijstrYt dI adflq ivc kys mfnhfnI
dy pfey hoey hn ijMnFH ivco iek dI suxvfeI aWj hoeI|
kFsI rfm
dy Brf dlbfrf isMG vWlo nvIN pfrtI bxfAux df aYlfn
lKnAU: kFsI rfm bcfE
sMGrsL kmytI dy pRDfn aqy svrgI bspf nyqf kFsI rfm dy Brf
dlbfrf isMG ny awj ivDfn sBf coxF qoN pihlF iek nvIN pfrtI
bxfAux df aYlfn kr idWqf| sRI dlbfrf isMG ny aWj ieQy
jI[pI[E pfrk ivc dWisaf ik sfzy vWlo nvIN bhujn smfj
pfrtI(kFsIrfm) bxfeI jf rhI hY qF jo afAuNdIaF XU[pI ivDfn
sBf coxF ivc bspf muKI aqy sfbkf muWK mMqrI mfieafvqI df
ivroD kIqf jf sky| sRI slbfrf isMG ny XU[pI dI sfbkf muWK
mMqrI mfieafvfqI qy hmlf kridaF ikhf ik mfieafvqI ny Aus dy
Brf kFsI rfm nUM iqMn sfl qk afpxy mkfn ivc kYd rwiKaf aqy
bIqI aWT akqUbr nUM iek sfijsL dy qihq Ausdf kql kr idWqf
igaf|s RI dlbfrf isMG ny ikhf ik XU[pI ivc agly sfl hox
vflIaF ivDfn sBf coxF ivc mfieafvqI nUM twkr dyx leI AunFH
ny nvI pfrtI bxfAux df PYslf kIqf hY| AunFH ikhf ik ijhVI vI
pfrtI mfieafvqI nUM hrfAux dI siQqI ivc hovygI asI Aus dy
nfl smJOqf krFgy ikAuNik sfzf muWK mksd mfieafvqI nUM
hrfAuxf hY|
stfktn ivwc krnl sMDU df nF bolxf sMqvfd dy pRBfv df isKr
stfktn ( srbjoq isMG
svwdI ) iswK Drm ivwc vMzIaF pfAux leI aqy sfihb sRI gurU
grMQ sfihb nfloN iswKF nUM qoV ky zyryvfdI pKMzI sfDF ipwCy
lfAux leI afr aYs aYs ny icwty coly pvf ky bglf ibRgyz vwzI
pwDr qy pYdf kIqf hoieaf hY ijsny gurU-Kflsf qy jLordfr hmlf
kIqf hoieaf hY. pr pMQk soc dy DfrnI iswK nojLvfnf ny
ivdysLF ivwc ies bglf ibRgyz nUM pMQ ivcoN KdyVn leI jdo
jihd sLurU kIqI hoeI hY. iesy jdo-jfihd qihq hI mfn isMG
iphovyvflf aqy kfkf rxjIq isMG ZwzrIaF vflf dy iKlfP
mujLfhry krky gurU GrF qoN pry rwiKaf hY. irtf[ krnl
gurbIrieMdr isMG sMDU ny bdnfm inhMg ajIq isMG pUhlf qoN
ielfvf mfn isMG iphovyvflf aqy hor zyrydfr sfDF dy iKlfP
morcf lfieaf hoieaf hY. krnl sMDU pMQk jQybMdIaF Kflsf
alfieMs, sRomxI XUQ akflI dl aMimRqsr, Kflsf jfgrqI lihr,aqy
dl Kflsf afP amrIkf dy swdy qy amrIkf dory qy afey hoey hn
aqy ienF jQybMdIaF vloN krnl sMDU nUM amrIkf dy vwK-vwK gurU
GrF ivwc iljf ky snmfnq krky iswKF ivwc pMQk soc pYdf krn df
Xqn kIqf jf irhf hY. krnl sfihb PrImFt,
aYlsbrFty,sYnhojy,sYkrfmYtoN afpxy ivcfr pysL kr cuwky hn.
awj AunF ny ieiqhfsk gurduafrf sfihb stfktn ivwc bolxf sI.
pr kuwJ pRbMDkf ny krnl sfihb nUM ikhf ik qusIN mfn isMG
iphovy dy iKlfP kuwJ nf bolxf. Kflsf alfieMs dy isMGF vwloN
idwqI jfxkfrI anusfr krnl sfihb ny ieh gwl mMnx qoN ienkfr
kr idwqf. aqy ikhf ik ieh myrI soc dy Ault hY aqy mY qF swc
pRgt krnf hY. pr kfPI ivcfr qoN bfad pMQk jQybMdIaF aqy krnl
sfihb ny ies gurduafry ivwc bolx qoN ienkfr kr idwqf. Xfd
rhy gdrI bfibaF qoN lY ky iswK rihq mirXfdf bxn qwk ies
gurUGr ny smyN-smyN isr pUrf Xogdfn pfieaf hY. pMQ pRvfinq
iswK rihq mirXfdf nUM awj vI pVIey qF sb-kmytI ivwc stfktn
gUrU Gr df nF drjL hY. pr awj dy pRbMDkf ny iewk zyrydfr sfD
mfn isMG iphovyvfly df pwK pUr ky ieiqhfsk glqI kIqI hY. aqy
ies glqI df bglf ibRgyz pUrf lfB AuTf skdf hY. krnl sMDU ny
ies pwqrkfr nfl gwlbfq dOrfn ikhf ik ies smyN jo pMQk lihr
pYdf ho cuwkI ies nUM koeI rok nhIN skygf, sfnUM mUh-mulfjyL
iqafg ky pMQ dI gwl krnI cfhIdI hY ies ivwc hI pMQ df Blf
hY.
kYlyPornIaF dy vwK-vwK gurU GrF ivwc ijMdf-suwKf df sLhIdI smfgm
mnfieaf
PrImFt ( srbjoq isMG
svwdI ) sRI drbfr sfihb aMimRqsr qy hmly dorfn BfrqI PojLF
dy muwKI jrnl vYidaf nUM hlfk krn vfly BfeI suKdyv isMG
suwKf aqy BfeI hrijMdr isMG ijMdf df sLhIdI smfgm
kYlyPornIaF dy vwK-vwK gurU GrF ivwc mnfieaf igaf,muwK smfgm
iswK rfjLnIqI dy kyNdr smJy jFdy iswK gurduafrf sfihb PrImFt
ivwc hoieaf. sLhIdI smfgm dI arMBqf BfeI kMvrpfl isMG, amrIk
isMG gurdfspur vfilaF dy rfgI jwQy aqy gurmyl isMG dy
kvIsLrI jwQy ny kIqI. srbjIq isMG goibMdpurI vloN gurbfxI
ivwcoN hvfly dy ky iswK Drm ivwc sLhIdI dy sMklp dI bhuq
KUbsUrq ivafiKaf kIqI.bIbI jsmIq kOr ny BfeI ijMdf-aqy suwKf
vloN Bfrq dy rfsLtrpqI nUM ilKI icwTI df mulFkn kIqf. aqy
Coty bwcy ajypfl isMG aqy punIq kOr ny BfeI ijMdf-suwKf nUM
pMQ dy mhfn sLhId krfr idMidaf ieQoN dy jMmpl bwicaF nUM
ijMdf-suwKf dy pMQk jIvn bfry jfxkfrI idwqI. sfbkf mYNbr
sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI BfeI qrlocn isMG dupflpur ny
BfeI ijMdf-suwKf dI qulnf gurU goibMd isMG vyly dy isMG BfeI
bIr isMG aqy BfeI DIr isMG nfl kridaF ikhf ik ienF XoiDaF ny
iswK ieiqhfs nUM muV duhrfieaf hY. aqy iswKI isdk nUM
inBfAuidaF hwsidaF shfdq df jLfm pIqf. AunF ikhf ik
ijMdf-suwKf nUM swcI sLrDFjlI afpsI mwqByd Bulf ky iKlrI
pMQk sLkqI nUM iewk krn ivwc hovygI. ies qoN ielfvf pRDfn
BfeI krnYl isMG ny vI ijMdf-swuKf nUM sLrDFjLlI Byt kIqI aqy
bfhroN afeI iswK sMgq df DMnvfd kIqf. awj dy ies sLhIdI
smfgm ivwc sLhId hoey isMGF dIaF qsvIrF dI iewk pRdrsLnI
lfeI geI. aqy dljIq kOr DfmI vloN amrIkf ivwc bxy nvyN knUnF
dI afm iswK sMgq nUM jfxkfrI idwqI. ies smfgm ivwc ivsLysL
qOr qy BfeI hrimMdr isMG ,divMdr isMG, suKdyv isMG byxIvfl,
avqfr isMG DfmI, gurdfvr isMG mfn, blivMdrpfl isMG
Kflsf,prmjIq isMG dfKf aqy gurmIq isMG Kflsf sLfml hoey. ies
qoN ielfvf mntIkf,bykrsPIlz, lfseyjLls,aqy stfktn ivwc
ijMdf-suwKf df sLhIdI smfgm mnfieaf igaf hY.
XUnfeIitz
iswK PYzrysLn kYnyzf vwloN rxjIq isMG ZwzrIaF df sKLq ivroD
kYlgrI qoN XUnfeIitz iswK PYzrysLn kYnyzf dy ahudydfr BfeI
nmjIq isMG rMDfvf pRDfn dI agvfeI hyT BfeI rxjIq isMG
ZwzrIaF vfly ivruwD aYzimMtn ivKy sLFqmeI Drnf dy ky ivroD
krdy hoey aqy pRbMDk AunHF nfl ivcfr krdy hoey. qsvIr: jsjIq
isMG DfmI kYlgrI, 5 akqUbr (jsjIq isMG DfmI)-aYzimMtn ivKy
ijAu hI sMgqF nUM pqf lwgf ik BfeI rxjIq isMG ZwzrIaF vfly
gurbfxI kIrqn df dIvfn lgfAux leI aYzimMtn dy gurduafrf iswK
susfietI ivKy phuMc rhy hn qF kYlgrI qoN XUnfeItz iswK
PYzrysLn kYnyzf dy ahudydfr BfeI nmjIq isMG rMDfvf pRDfn dI
agvfeI ivc aYzimMtn BfeI rxjIq isMG ZwzrIaF vfly df ivroD
krn leI phuMc gey. hflfq kuJ icr qxfapUrn bxy rhy pr jldI hI
sfrI siQqI TIk ho geI. BfeI rxjIq isMG gurduafrf sfihb dy
aMdr kIrqn kr rhy sn aqy XUnfeItz iswK PYzrysLn kYnyzf dy
isMG hfl dy bfhr sLFqmeI ZMg nfl hyTF bYT ky ivroD kr rhy
sn. iPr dIvfn cldy ivc hI sfry PYzrysLn afgU hfl dy aMdr
phuMc gey. dIvfn ivc hI bMd krky PYzrysLn afgU BfeI nmjIq
isMG rMDfvf ny iekwT nUM sMboDn kridaF BfeI rxjIq isMG
ZwzrIaF vfilaF nUM kuJ svfl kIqy ik pMjfb ivc sMqF vwloN
mwQf itkfAuxf bMd kIqf jfvy, sMgqF nUM gurU zMm qoN kwZ ky
gurU isDFq nfl joiVaf jfvy afid ijnHF df BfeI rxjIq isMG ny
ivsQfrpUrbk AuWqr idwqf aqy afpxy koloN hoeIaF BuwlF dI
muafPLI mMgI. ies smyN PYzrysLn afgUaF ivc BfeI amrjIq isMG,
BfeI jgqfr isMG, BfeI crnjIq isMG, BfeI lCmx isMG, BfeI
jgdIp isMG, BfeI jugrfj isMG, BfeI hrivMdr isMG, BfeI
ieMdrjIq isMG, BfeI amrjIq isMG cfhl, BfeI avqfr isMG, BfeI
gurjiqMdr isMG BfeI ajIq isMG smyq bhuq sfry PYzrysLn afgU
hfjLr sn.
dIvfn hfl
mMjI sfihb ivKy kIrqn smfgmF dI pRMprf nUM hor AuqsLfhq kIqf
jfvygf-jQy: avqfr isMG
pRkfsL
idhfVy nUM smripq BfrI igxqI `c sMgqF swcKMz sRI hirmMdr
sfihb ivKy nqmsqk hoeIaF
aMimRqsr-8
akqUbr-cOQy pfqsLfh sfihb sRI gurU rfmdfs jI dy pRkfsL
idhfVy nUM smripq sQfnk gurduafrf dIvfn hfl mMjI sfihb ivKy
kIrqn smfgm (rfg drbfr) dI pRMprf nUM hor AuqsLfhq kIqf
jfvygf aqy rfgI isMG jo sLbd kIrqn rfhIN sMgqF nUM afpxy
gOrvmeI ivrsy nfl joVn df iek mwhqv pUrn Xogdfn pfAuNdy hn,
nUM ZukvF snmfn idwqf jfvygf. iehnF ivcfrF df pRgtfvf
sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dy pRDfn jQydfr avqfr isMG ny
dIvfn hfl mMjI sfihb ivKy kIrqn smfgm smyN juVIaF sMgqF dy
BfrI iewkT nUM sMboDn kridaF kIqf.
jQy: avqfr
isMG ny ikhf ik sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI ny iswKI dy
pRcfr dy pRsfr dI 'aMimRq Cko isMG sjo' lihr nUM hor pRcMz
krn leI dysL Br dIaF isMG sBfvF aqy Dfrimk sBf susfietIaF
nfl qflmyl krky vwzy smfgm kIqy hn. AunHF ikhf swcKMz sRI
hirmMdr sfihb iswK jgq df pfvn pivwqr qy srbsFJIvflqf df
ivlwKx asQfn hY. sMsfr dy kony-kony ivcoN hr roj vwzI igxqI
`c sMgqF ieQy nqmsqk huMdIaF hn. AunHF ikhf ik iswK jgq dI
bhuq hI siqkfrq sLKsLIaq bRhm igafnI bfbf buwZf jI dI pMj sO
sflf jnm sLqfbdI bVI sLrDf siqkfr qy KflseI jfho jlfl nfl
vwzy pwDr `qy mnfAux leI iqafrI jorF `qy hnjL. sLqfbdI
smfgmF nUM sPl bnfAux leI AunHF smUMh gurU nfnk nfm lyvf
sMgqF nUM apIl kIqI ik Auh ies ieqhfsk mOky vwD cVH ky
isLrkq krn.
cOQy pfqsLfh sRI gurU
rfmdfs jI df pRkfsL idhfVf hox krky awj swcKMz sRI hirmMdr
sfihb ivKy sMgqF df BfrI rwsL sI. sRI hirmMdr sfihb ivKy
mwQf tykx leI drsLnI izAUVI dy bfhr sRI akfl qKLq sfihb qIk
KVIaF sMgqF nUM lMmf smF AuzIk krn peI. dIvfn hfl mMjI sfihb
ivKy awj dyr rfq qIk cly kIrqn smfgm `c BfeI blbIr isMG jI
sfbkf hjLUrI rfgI sRI hirmMdr sfihb, BfeI amrIk isMG jI
jLKmI jlMDr, BfeI iekbfl isMG jI luiDafxf, pRo: krqfr isMG
jI zfierYktr gurmiq sMgIq akYzmI, zf[ gurnfm isMG jI pMjfbI
XUnIvristI pitaflf, BfeI ieMdrjIq isMG jI Kflsf muMbeI, BfeI
gurmIq isMG jI sLFq jlMDr, BfeI inrml isMG jI Kflsf, BfeI
nirMdr isMG jI hjLUrI rfgI jQf, BfeI jsvMq isMG jI hjLUrI
rfgI jQf, BfeI mnjIq isMG jI hjLUrI rfgI jQf, BfeI hripMdr
isMG jI hjLUrI rfgI jQf, BfeI hrI isMG jI sfbkf hjLUrI rfgI,
rfgI jQf mIrI pIrI akYzmI Cyhrtf, ipRM: sLmsLyr isMG jI krIr
pitaflf, BfeI guirMdr isMG jI btflf, BfeI avqfr isMG, gurcrn
isMG jI idwlI vfilaF dy rfgI jiQaF ny inrDfrq rfgF `c ielfhI
bfxI dy kIrqn nfl sMgqF nUM inhfl kIqf.
kwl nUM swcKMz sRI
hirmMdr sfihb, sRI akfl qKLq sfihb aqy gurduafrf bfbf atwl
rfey ivKy 9 qoN 12 vjy qIk jlO sjxgy. 12 vjy sRI akfl qKLq
sfihb ivKy aMimRq sMcfr hovygf. rfq nUM dIpmflf hovygI aqy
rihrfs dy pfT AuprMq afiqsLbfjLI clfeI jfvygI. GMtf Gr ivKy
sUcnf kyNdr dy sfhmxy sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI qy Drm
pRcfr kmytI vwloN pRkfisLq pusqkF dI pRdrsLnI lwgI hoeI hY
jo 9 akqUbr qIk jfrI rhygI.
pRkfsL idhfVy vfly
idn sRI akfl qKLq sfihb dI hjLUrI `c 7:30 qoN 10 vjy qIk
mIrI pIrI akYzmI qy BfeI jsbIr isMG Kflsf KMny vfilaF dy
jiQaF vwloN rYx sbfeI kIrqn hovygf. dIvfn hfl mMjI sfihb
ivKy rfq 8 vjy qoN dyr rfq qIk ivsLfl kvI smfgm hoxgy ijs
ivc hfjLrIaF Brn leI dysL Br dy nfmvr kvIaF nUM swdf pwqr
Byjy gey hn.pRkfsL vfly idn gurduafrf atfrI sfihb sulqfnivMz
ipMz gurduafrf ipplI sfihb, puqlIGr aqy BfeI vIr isMG hfl
lfrMs roz, aMimRqsr qoN pMj ipafiraF dI agvfeI `c svyry 6
vjy pRBfq PyrIaF arMB hoxgIaF jo vwK-vwK bjLfrF rfhIN
huMdIaF hoeIaF swcKMz sRI hirmMdr sfihb dy muwK pRvysL
duafrf GMtf Gr ivKy pujxgIaF.
kimAunItI df mfx -s: dlbIr isMG kQUrIaf
jd vI iksy iensfn
ivc afpxI kimAunItI leI kuJ krn leI Bfvnf qy
jËbf hovy qy Aus ƒ hr smy
qFG hI rihMdI hY. ieh
cIËF iksy iksy ƒ ivrsy
ivcoN hI nsIb ho jfx qF Auh
iensfn roikaf vI nhI jF skdf lokF dIaf musLklF ƒ jF hor kMmF
ivc vwD qo vwD Xogdfn aksr hI
pfeygf ikAuNik keI
lok ibnHF iksy lflc qo vI sfrf kuJ krdy hn qy sfzI hmysLf hI
socxI hovygI ik hr koeI afpxy mqlb leI sfrf kuJ krdf hY
ikAuNik ijafdf qr lok mqlbI hn ijs qrHF df koeI iensfn
hovygf Aus dI Aus qrHF dI socxI hovygI. pr hux vI dunIaF ivc
cMgy qy iksy dy kMm af skx vfly vI lok hn. ieh sfrf kuJ
AunHF ƒ KUn qy Kfndfn ivcoN imilaf huMdf hY Aus df asr jrUr
pYdf hY.
jd mY
s: Bgq isMG hoxf vfry ilK irhF sI
aËfdI leI jËbf AunHF
ƒ bcpn ivc hI iml igaf sfrf pRIvfr hI dysL BgqF df pRIvfr
hY. so bwcf jo dyKdf hY AuhI krdf hY qy Gr dy
mhOl df Aus qy bhuq hI asr
huMdf hY.
afvfm leI kuJ
krn df jËbf hoxf vI iksy iksy ƒ nsIb huMdf hY. hr iksy dy qF
vws dI gwl nhI. afpxI kimAunItI ƒ AunHF dIaF
smwisafvF qo jfxU krfAuxf
qy jfgrqI ilafAuxI bhuq hI ÈlfGf
Xog kMm hY. jfgrqI keI qrHF
ilaFdI jf skdI hY.
suihrd swjx vwKry vwKry
qrIky apxfAuNdy hn koeI
iPlmF rfhI ieh sfrf kuJ krdf qy jy ilKfrI hovy Auh ilK ky
krygf aqy koeI sIrIalF rfhI lokF ivc jfgrqI
ilafAuNdf hY. sfry jfxy kMm
ieko krn dI koisLsL krdy hn pr hr df
aMdfË vwKrf hY.
pr jy koeI sIrIalF
rfhI lVI vfr jo kimAunItI ivc ho irhf ijhdy nfl afpsI dUrI
qy bwicaF dIaF musLklF ƒ sIrIalF
rfhI pysL kIqf jfvy Auh afpxI jgf hY qy Aus ƒ pysL krn vflf
hovy vI prvfsI jo afp sB ivc dI ivcrdf hovy qy bhuq hI cMgf
kdm hY. Aus ƒ dyK ky lok kuJ nf kuJ
iswKdy hn qy
kfÌI hwd qwk jfgrqI
afAuNdI hY.
ieh sfrf kuJ krnf
ieQoN dI ijMdgI ivc kfÌI kTn kMm hY. pr jy koeI
ibËnsmYn iksy loB lflc qo
vgYr krn qo kimAunItI leI
ies qrHF df socy sLfied sMBv vI nhI ikAuNik Aus ƒ
ienHIN isrdrdI huMdI qy
bhuq hI Qwk twut jFdf hY qy
ieh sfry dy bfvjUd vI lokF
ivc sIrIalF rfhI jfgrqI ilafey
qy kuJ krn df jËbf hovy. avfm
ivc jfgrqI pYdf krnf bhuq hI prAupkfr krn vflf kMm hY. asI
afpxy leI sfry hI kMm krdy hF pr jo kimAunItI leI krdy hn
sfzy vfsqy bhuq hI PKr vflI gwl hY. afm lokF ƒ keI vfrI pqf
hI nhI huMdf kI kuJ mfVf ho irhf Aus ƒ nMigaF kr ky
kimAunItI ƒ bdnfmI qo bcfAuxf qy bhuq hI sLlfGfXog kdm hY.
sIrIalF rfhI jo
drsfAux df jo ishrf cwuikaf
qy lokF ivc jfgrqI ilaf ky ies ƒ lVI vfr tI vI qy idKf ky
qkrIbn hr Gr qk phMucf ky jo s; dlbIr isMG kQUrIaf ny jo
Auprflf kIqf mfx vflI gwl hY. dlbIr jI sPl
ibËnsmYn dy nfl nfl
kimAunItI dy swcy syvfdfr vI hn. ijnHF icr kimAunItI leI
jfgrqI nf ilafAux qy iksy dy kMm
nf af skx qF Auh cYn dI nINd nhI sON skdy.
s: dlbIr isMG kQUrIaf jI df jnm 2 jnvrI 1960 ƒ jMizaflf
gurU iËlf aMimRqsr ipqf jI s: sLfvyg isMG qy mfqF sRI mqI
pRIqm kOr dy Gr hoieaf. ieh Auh DrqI hY ijs ƒ gurUaF dI Coh
pRfpq hY qy bhuq hI BfgF vflI DrqI hY. ies DrqI qy jo pYdf
hoieaf Aus iensfn ƒ sdBfvnf ipafr kfÌI kuJ ivrsy ivcoN hI
iml jFdf hY. cMgy pRIvfr ivc jy iksy bwcy dI prvirsL ho jfvy
qF Auh hor vI cMgf bx jFdf hY. s: dlbIr isMG kQUrIaf iqMn
Brf qy iqMn hI BYxF hn. Brf s; gurmIq isMG, s: jspfl isMG qy
BYxF jsvIr kOr (amrIkf) prmjIq kOr, kmljIq kOr sfiraf dy
ipafr sdkf hI bhuq hI swcy swucy iemfndfr qy iksy dy kMm af
skx vfly iensfn bxy. kQUrIaf jI jdo vwzy ho rhy sn qF ienHF
dy ivcfr alwg jhy sn bwicaf
vfly nhI ijs qrHF koeI
sUJvfn hovy socdy rihMdy, ieh sfrf kuJ pRmfqmf
vloN hI imilaf. ies krky hI
sfry ksby dy bhuq hI iewËq
mfx krdy qy pRIvfr df ibËns
hox krky sfrf kuJ bcpn ivcoN hI iml igaf. iesy krky awj kl
iewk sPl ibËnsmYn ivc ienHF df nfm bhuq hI PKr nfl ilaf
jFdf hY so ieh sfrf kuJ
pRIvfr dI dyx hY.
s: dlbIr isMG
kQUrIaf ny muZlI ividaf jMizaflf
gurU qo pRfpq kIqI qy kflj ivc pVHdy smy pMjfb dy 1984 ivc
hflfq Krfb hox krky jo sfrf
kuJ ho irhf sI Aus qo duKI ho ky jrmn af gey AuQy vI
sÉq imhnq kIqI afp ƒ
pqF hY jo ies qrHF knyzf
phuMcdf hY Auh ikhVIaF ikhVIaF musLklF ivcoN lMGxf pYdF hY.
jo ienHF dy idl idmfg ivc sI Auh sI kuJ krn df jËbf Auh sfrf
kuJ ienHF qy boJ ijhf bixaf rihMdf.
AuQy vI
ienHF ny kfÌI lokF dI mdd kIqI qy afp do sfl jrmn rihx qo
bfad iezIaf vfps cly gey. 1989 ivc amrIkf af gey sÉq imhnq
krky jo idl ivc armfn sn Auh pUry nf hoey imhnqI hox krky jo
krnf cfhuMdy sn Auh nhI kr sky ikAik afpxI kimAunItI leI kuJ
krn df jËbf bhuq hI sI. sfiraf dy ipafr sdkf bhuq hI vDIaf
ijMdgI dy pl gujfry afp bhuq hI imTy suBfa qy imlxsfr iensfn
hox krky hr koeI ipafr siqkfr idMdf.
jo idl ivc krn dI
iesLf sI Auh pUrI nf hox krky 1996 ivc knyzf af gey, qy ieQy
af ky afp ny jo dyiKaf Aus qo vI kfÌI prysLfn hoey qy mfVy
kMmf ƒ nwQ pfAux leI qwqpr ho gey aqy cMgy kMmf ivc vwD qo
vwD sihXog dyx lwgy afm hI Kyz klwbf hor bhuq hI jgF afpxf
sihXog dyx lwgy kuJ hI smy ivc trfto dy eyrIaf ivc bhuq hI
hrmn ipafrI sLKsIaq vjo AuwBry qy afp ny Puz df rYsotoryty
Koilaf jo ik jo ik ienHF dy qjrby aqy sUjbUJ nfl blMLdIaF ƒ
Cuhx lwgf qy afp ny hor iewk Kol ky hor ibËns ƒ vDfieaf jo
bhuq hI sfP suQrf ibËns kr rhy hn. AunHF kMmf kfrf dy nfl
nfl jo iewk bhuq hI cMgy pfsy ƒ muVy Auh hY kimAunItI ƒ
jfgirq krn dI qy ieh sfrf kuJ ienHF ny afpxy isr lY ky
koisLsL kIqI lokF ƒ ikvy jfxU krfieaf jfvy.
so
kimAunItI ƒ jfgirq krn df hr vyly socdy afiKr ienHF ny mMn
bxfieaf ik tI vI dy sIrIalF ƒ idKf ky jfgrqI af skdI. sbrMg
tI vI pRogrfm sLurU kIqF jo hrmn ipafrf ho igaf jdo vI afp
poRgrfm krdy hr vrg dy lokF df iKafl rwKdy qy afp ny bhuq
msLrUP ijMdgI ivcoN vkq kwZ ky “Xyh hY klXug” nfm df sIrIal
bxfieaf. Aus ivc kimAunItI ƒ jfgirq kIqF bwcy ikvy zrwg vwl
jFdy qy PYmlIaF ivc ikvy qlfkF qwk dI nObq af jFdI hY qy
qlfk dy bfad bwcy iknf sPr krdy hn qy rul jfdy ijMdgI brbfd
ho jfdI hY dujI gwl sI bhuqy mF bfp kMmF kfrF ivc pYsy dI
dOV mgr lwg ky bwicaf ƒ tfeIm nhI idMdy qy Gr af ky jdo pRym
ipafr nhI rwKdy bwcy vI jdo mihsUs krdy Gr af ky Gr vrgf
mhOl nhI qF Auh bUrI sMgq ivc Ps jFdy. mF bfp jdo afAudy
angOilaf kIqF jFdf. ieh sIrIal bhuq hI hrmn ipafrf hoieaf qy
lokF leI lfhybMd vI.
pihly dI kfmXfbI qo
bfad kQUrIaf jI ny iPr PYslf kIqF hor vI hfly jfgrqI dI loV
hY AunHF ny dUjf “ipafr kf irsLqF” nfm df sIrIal bxfieaf ijs
dy ivc afpxy mqlb leI bwicaF dIaF BfvnfvF ƒ nF smJdy hoey
bwicaf ƒ afpxI jfgIr smJdy hoey purfxy iKaflf muqFbk AunHF
dI sLfdI afpxI mrjI nfl jdo krn dI koisLsL krdy hF qF keI
vfrI asI afpixaf bwicaF ƒ guafa bYTdy hF. Aus ivc mF bfp
bwicaf df smJx df Prk hY. Aus ivc dwisaf igaf ik bwicaF dIaF
BfvnfvF ƒ smJdy hoey ipafr nfl dosqI df mhOl pYdf krdy hoey
cMgy bury dI pihcfx smJfAudy hoey sfrf sIn drsfieaf igaf sI.
ijs ny jfgrqI dy nfl nfl bhuq hI isiKaf idwqI jo kfbly qFrIP
sI. s: dlbIr isMG kQUrIaf jI hr vyly jo musLklF af rhIaf
AunHF vfry socdy rihMdy hn. hfly bhuq kuJ krn dI qmMnf rwKdy
hn.
kQUrIaf jI dI sLfdI 1983 ivc sRI mqI qijMdr kOr nfl hoeI jo
ik bhuq hI sLrIP hn so qijMdr kOr krky hI dlbIr jI hr mMijl
vwl vwDdy gey. dohf df ipafr ies qrHF bixaf rhy hr roj
qrwkIaF vwl vwDdy rihx, pRmfqmf ny iqMn bwicaF dI dfq bKsLI
do bytIaf mndIp kOr, rmndIp kOr aqy kfkf gurbIr isMG sfry
bwcy hI smJdfr hn.
kQUrIaf jI dI afdq
hY jy koeI vI ienHF dy kol igaf ienHF dy dr qo koeI KflI muV
ky nhI koeI afieaf. hr kMm leI vwD cVH ky ihwsf pfAudy hn.
iesy krky pRmfqmf dI ienHF qy bhuq hI bKisLsL hY. qkrIbn
sfrIaF Kyz klwbf ƒ sihXog idMdy hn do sfl aMimRqsr jf ky
kbwzI tUrnfmYt krfAudy rhy, AuQy dy nojvfnf ƒ AuqsLfihq krdy
rhy ikAuNik AuQo dI nojvfn pIVI zrg qy hor kMmF ivc pY ky
afpxI jvfnI brbfd kr rhI hY,Aus ƒ AuqsLfhq kIqF jfvy qF ik
kbwzI vrgIaF KyzF Kyz ky ivhlf smF ies vl lf skx qF ik sfzy
pMjfb dI jvfnI bc sky Aus ivc vI bhuq hI vwzf Xogdfn pfieaf
qy ieQy vI Xogdfn pfAudy hI rihMdy hn.dlbIr kQUrIaf kYnyzf
dI isafsq ivwc vI lMmy smyN qoN srgrm rhy hn aqy imAusINpl
coxF ivwc Bfg lYNdy rhy hn aqy ies sfl vI Auh brYNptn dy
vfrz nMbr 9 aqy 10 qoN rIjnl kfAuNslr leI pRmuwK dfavydfr
hn. ies qrHF dI socxI vfly iensfnf qy BivwK ivc vI bhuq hI
AumIdF hn jo kimAunItI dI syvf Bfvnf krn dI sfrI Aumr ierfdf
rwKdy hn. sfzIaf bhuq hI sLuBkfmnfvf ienHF dy nfl hn. Auh
idn dUr nhI swcy idlo kimAunItI dI syvf krky afpxf qy sfiraf
df nfm Aucf krngy.
mMiËlf ƒ jo CuMhdy
ny imhnq sdkf hI pfANudy ny.
nPrq ƒ pry Cwz ky
sLFqI hI sdf ilafAuNdy ny.
hwsmuK ichiraF qy
roxkF ikQy guafc geIaF,
pr hfly kuJ lok
KusLI dy hI pl ibqFAuNdy ny.
bnfAutI PulF dI mihk
kdy afAuNdI nhI,
afpixaf ƒ Cwz ky
duijaf ƒ gl lfAudy ny.
“sYxI” ies dunIaF ƒ
smJ kdo ko qk afvygI,
hr koeI Kudf smJy
iewk dujy ƒ nf bulfAudy ny.
mMiËlf ƒ jo Cuady ny
imhnq sdkf hI pfANudy ny.
nPrq ƒ pry Cwz ky
sLFqI hI sdf ilafAuNdy ny.
kFgrs dy
rfj `c puils dy aiqacfr ny ieiqhfs nUM klMkq kIqf-jQy: avqfr
isMG
gurduafrf
sfihb df drvfjf bMd krn dI jLordfr inMdf
aMimRqsr-9
akqUbr-sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dy pRDfn jQydfr avqfr
isMG ny pulIs qy pRsLfsn dI mOjLUdgI `c ksbf gihl BdOV ivKy
gurduafrf qp-asQfn bfbf kfhlf isMG dy gurduafry df muwK
duafr bMd kr idwqy jfx `qy ros vjoN iewkTIaF hoeIaF sMgqF
`qy golI clfAux dI mMdBfgI GtnF dI jLordfr inMdf kIqI hY.
jQydfr
avqfr isMG ny ikhf ik kFgrs dy rfj ivc vfprI ies GtnF ny
muglrfj dy aiqacfrF nUM vI mfq pf idwqI hY. AunHF ikhf ik
BdOV ksby `c bfbf kfhlf isMG dy gurduafry dy pRbMDk ijs dy
muwK syvfdfr BfeI mlkIq isMG hn, dy nfl lwgdy gurduafrf
nfnksr TfT vfilaF dy pRbMDkF nfl jLmIn df JgVf sI, ijs df
adflq vloN nfnksr TfT dy hwk ivc PYslf ho jfx `qy nfnksr TfT
ny pulIs dI mdd nfl sMgqF dy BfrI ivroD dy bfvXUd gurduafrf
bfbf kfhlf isMG dI izAUVI dy sfhmxy kMD krky muwK drvfjf bMd
kr idqf. AunHF ikhf ik sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI mfxXog
adflq dy inafiek ruqby df siqkfr krdI hY pr ies PYsly nUM
amlI rUp dyx `c puils vwloN jo vDIkIaF kIqIaF geIaF Auh aqI
inMdxXog hn. AunHF ikhf ik ies dPqr ivKy puwjI ieqlfh anusfr
puils ny ipMz vfsIaF dIaF Dfrimk BfvnfvF dI pRvfh kIqy ibnHF
iekqrPf kfrvfeI kIqI aqy igxI imQI sfijsL anusfr puils ny
ipMz dy gurduafrf sfihb dI kmytI dy pRDfn, kmytI mYNbrF qy
ipMz dy mohqbrF nUM GrF qoN cuk ilaf aqy ipMz dI GyrfbMdI kr
idwqI. iesy dOrfn iblzojLr lf ky gurduafrf sfihb df lMgr hfl
Zfh ky gurduafrf sfihb dI izAuVI df drvfjf bMd kr idwqf
igaf. ijs df ipMz vfsIaF vwloN jLordfr ivroD krn `qy puils
ny pihlF awQrU gYs CwzI qy lfTI cfrj kIqf. pr sMgqF `c roh
vDdf vyKky puils ny golIaF clfeIaF ijs nfl keI lok jLKmI ho
gey. jQy: avqfr isMG ny ikhf ies mMdBfgI GtnF nfl iswK sMgqF
dIaF BfvnfvF vlUMdrIaF geIaF hn. AunHF ikhf ik cfhIdf qF ieh
sI ik Dfrimk mirafXdf qy sMgqF dIaF BfvnfvF nUM muwK rwKidaF
dovF iDrF ivc sLFqIpUrk hwl kiZaf jFdf pr Aultf puils ny
sMgqF `qy lfTIcfrjL qy golIaF clf ky byqhfsLf qsLwdd kIqf.
puils dy ies awiqafcfr ny ieiqhfs nUM klMkq kr idwqf hY. ijs
nUM sMgqF kdI vI muafP nhIN krngIaF. jQy avqfr isMG ny ies
mMdBfgI GtnF dI iksy inrpwK adfry qoN jFc dI mMg qy dosLIaF
ivruD kys drj krky qurMq igRPqfr krn dI mMg kridaF jLKmIaF
dy jldI syhqXfb hox dI kfmnf kIqI hY.
jOhl dI ijwq leI brYNptn vfsIaF `c BfrI AuqsLfh
AuNtyrIE ivwc
imAUNspl coxF 13 nvMbr 2006 nUM hoxgIaF| ienHF coxF ivwc
pMjfbI pwqrkfrI ivwc kOmFqrI pRiswDI pRfpq sqpfl isMG jOhl
brYNptn dy vfrz 9-10 (spirMgzyl-kYslmor) ivwc KyqrI kONslr
dI sIt qoN cox lV rhy hn| pIl Kyqr ivwc pMjfbIaF dI BrvIN
vsoN hY pr srkfrI pwDr `qy koeI numfieMdgI nhIN hY| ies
ielfky `coN irjnl kONsl leI s[ jOhl dI AumIdvfrI Xog aqy
aihm smJI jf rhI hY| Auh aijhy smyN `qy ieh cox lV rhy hn jd
ies ielfky ivwc prvfsIaF dI BrvIN vsoN lokl pwDr dI srkfr
ivwc nyqfhIx mihsUs kr rhI hY| iek svfl dy juafb ivwc AunHF
ny dwisaf hY ik Auh kONsl ivwc sB BfeIcfiraF dI sFJI
numfieMdgI krnf chuMdy hn pr dwKx eysLIafeI mulkF dy
prvfsIaF dIaF musLiklF lokl pwDr dI srkfr qwk phuMcfAux leI
hmysLF ivsLysL qOr `qy XqnsLIl rihxgy|
AunHF ny ikhf ik
prvfsIaF dIaF Dfrimk, smfijk, siBafcfrk afidk smwisafvF
kYnyzf dI muwK Dfrf nfloN ivlwKx hn ijnHF nUM hr pwDr dI
srkfr vloN hmdrdI nfl ivcfiraf jfxf cfhIdf hY qF ik sfry
BfeIcfry afps ivwc rl-iml ky rihx| s[ jOhl ny ikhf ik sKq
imhnq krn vfly prvfsIaF dIaF nslI ivqkry, bolI, pihrfvy aqy
pihcfx nfl juVIaF musLiklF hwl krn leI lokl srkfr ivwc
prvfsIaF dI BfeIvflI hoxf smyN dI loV hY| jOhl ny pwqrkfrI
dy Kyqr ivwc lMby qjLrby qoN ielfvf XUnIvristI qoN mfstrjL
afP jrniljLm aYNz mfs kimAUnIkysLnjL dI izgrI pRfpq kIqI hY|
ies ikwqy nfl juV ky AunHF ny prvfsIaF dIaF musLiklF qrjIhI
qOr `qy Aujfgr kIqIaF|

igafnI kysr
isMG dI sdIvIN Xfd leI ZuwkvIN Xfdgfr bxfAux dI mMg
aMimRqsr akqUbr
(sFJ svyrf) aMimRqsr ivkfs mMc qy pMjfbI rfeItrjL koafpryitv
sosfietI (prks) ny igafnI kysr isMG dy akfl clfxy `qy zUMGy
duwK df pRgtfvf krdy hoey AunHF dI Xfd ivwc ZuwkvIN Xfdgfr
bxfAux dI mMg kIqI hY. pRYs ƒ jfrI ibafn ivwc prks dy pRDfn
zf[ ibkrm isMG GuMmx, mYnyijLMg zfierYktr zf[ crnjIq isMG
gumtflf qy mIq pRDfn hrkysL kihl aqy aMimRqsr ivkfs mMc dy
pRDfn ieMjI[ hrBjn isMG igwl, jnrl skwqr aMimRq lfl mMnx qy
slfhkfr pRo[ mohn isMG ny iewk sFJy ibafn ivwc ikhf ik
igafnI kysr isMG iewk mhfn dysL Bgq dy nfl-nfl iewk mhfn
sfihqkfr vI sn ijnHF ny 25 ieiqhfisk nfvl ilKy qy ipCly
pMjfb srkfr vwloN ienHF ƒ sLRomxI sfihqkfr dy purskfr nfl
invfijaf igaf sI. AunHF ny mhfn dysL BgqF qy PFsI dy rwisaf
ƒ hws-hws cuMmx vfly mhfn sLhIdF Bgq isMG, mdn lfl ZINgrf,
sohn lfl pfTk afid dIaF jIvnIaF qoN ielfvf gdr lihr nfl
sbMDq nfvl ilKy. Auh drbfr sfihb dy gfeIz aqy sLRomxI akflI
dl dy 1948-57 qwk skwqr rhy. AunHF dI sdIvIN Xfd leI pMjfb
srkfr aqy sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI ƒ ZuwkvIN Xfdgfr
bxfAuxI cfhIdI hY.
progrYsv iQMkr Porm vwloN iekbfl mfhl leI sMpUrn sihXog df iekrfr
brYSptn (ikrpfl isMG
pMnUM): progrYsv iQMkr Porm dy swdy `qy tihl isMG brfV dy Gr
iekwTy hoey, koeI 40 ku dy lwg pwg suihrd swjxF dI mIitMg
ivwc, iekbfl mfhl nMU qn, mn qy Dn nfl sihXog dyx df vfiedf
kIqf.
iekbfl mfhl ny afpxy
ivcfr prgt krdy hoey ikhf ik borz ivwc hr pwDr dI hfieirMg
ivwc brfbrqf dy aiDkfr dI DrmI ho ky pflxf krnI cfhIdI hY.
mfhl ny ieh vI jor dy ky ikhf ik sfzy lokF aqy ividafrQIaF
leI eI[aYWs[ aYWl[ aqy ivsLysL korsF dI bhuq loV hY. ies
muwdy vwl hor iDafn dyx dI loV hY.
ies mOky `qy ikRpfl
isMG bodl, prmjIq kOr kYly,mstr jgIr isMG iZwloN, lCmx isMG
brfV, jsdIp isMG romfxf, blijMdr syKf qy prmjIq ivrdI ny
afpxy BfvnfvF df iejLhfr krdy hoey mfhl sfihb nMU iek Xog
AumIdvfr dwisaf aqy Aus dI pUrI shfieqf krn df Brosf
duafieaf aqy Aus dI sPlqf dI kfmnf kIqI.
pIl izsitRkt skUl borz dI cox sbMDI iekbfl mfhl nUM BrvF huMGfrf!
imqI 4 akqUbr: cODrI
gurbcn sUc ny prYWs dy nF ibafn jfrI krdy hoey ikhf ik awj
pIl izsitRkt skUl borz dy vfrz nMbr 2, 9 aqy 10 qoN skUl
trstI dI cox lV rhy AumIdvfr iekbfl mfhl nUM Aus smyN bhuq
hI AuqsLfh jnk huMGfrf imilLaf jdoN Auh snsLfxIn sInIar
istIjLnjL asOsIeysLn aqy pIl sInIar istIjLnjL asOsIeysLn dy
mYSbrF nUM apIl krn gey.
dovyN klwbF dy mYSbrF
ny KVHy ho ky ikhf ik asIN kyvl afpxI vot pfAux qIk sImq
nhIN hF asIN qF iekbfl mfhl dI sLfndfr ijwq nUM XkInI bnfAux
leI bqOr vrkr afpxf pUrf qfx lfvFgy.
sLnsLfeIn sInIarjL
asOsIrysLn dy cyarmYn cODrI gurbcn sUc aqy pIl sInIarjL
asOsIeysLn dy jnrl skwqr srdfr bljIq isMG gryvflL ny iekbfl
mfhl df DMnvfd kIqf.
dmdmI dy isDFqhIx muKI “iBMzrFvflf qKwsl vrqn qoN gurjL krn -zwlyvfl
kfvYNtrI- sRLomxI akflI dl aMimRqsr XU,ky aqy ieMtrnYsLnl iswK
PYzrysLn jrmnI ( dljIq isMG ibwtU )vloN dmdmI tksfl dy iewk
DVy dy muKI bfbf hrnfm isMG DuMmF dI alocnf kridaF AusnUM
iswK sLhId pirvfrF dIaF BfvnfvF nUM mlIafmyt krn vflf sKsL
afiKaf igaf . pfrtI dy jnrl skwqr sR, lvisMLdr isMG zwlyvfl
, sR, blivMdr isMG iZwloN aqy sR, gurcrn isMG gurfieaF ny
bfby DuMmF nUM sMq jrnYl isMG jI Kflsf iBMzrFfilaF dI soc df
ivprIq afiKaf . ijs df pRmfx bfbf DuMmF vloN sLhId BfeI
hrijMdr isMG ijMdf aqy BfeI suKdyv isMG suwKf dI dI brsI qy
lMgr dy pRbMD qoN Bwjxf hY . jdik ieh lMgr iswK sMgqF vloN
dmdmI tksfl nUM idwqI hoeI mfieaf aqy rsd nfl hI cwlxf sI nf
ik bfby DuMmy dI jyb coN cwlxf sI .agr koeI Dfrimk sMsQf df
afgU lLMgr dy pRbMM vfsqy sLrqF afied kry qF Auh Dfrimk nhIN
vpfrI ho skdf hY . Aukq dovF jQybMdIaF dy afgUaF ny ikhf ik
iswK isDfqF aqy sLhId sMq iBMzrFvfilaF dI soc dy Ault cwlx
vfly dmdmI tksfl dy muKI “ iBMzrFvflf qKwls vrqn qoN bfjL
afAux . julfeI 1983 ivwc iqMn sO pjwqr (375) isMG jyhlF ivwc
mukwdimaF df sfhmxf kr rhy sn qF iqMn sO isMGF dI pYrveI
iekwly sMq jrnYl isMG jI vloN kIqI jf rhI sI aqy bfkI pjwqrF
dI pYrveI sRLomxI kmytI krdI sI AuhnF svfl kIqf ik mOjUdf
DiVaF dy muKI iswK jgq nUM dwsx ik AuhnF awj qwk ikMny ku
isMGF dy kys lVy hn,agr lVy jF lV rhy hn qF Auh vDfeI dy
hwkdfr hoxgy . iswK jgq nUM dwsx ik ikMny ku sLhId pirvfrF
dI afriQk mwdd kIqI hY . sLLhId pirvfrF dy svfgq ivwc sMq
jrnYl isMG Kvy ho ky Piqh bulfAuNdy sn AuhnF dy hr gm aqy
duwK ivwc sfQ idMdy sn . aslIaq ivwc ijs sUrbIr XoDy sMq
ispfhI dI lfsfnI kurbfnI nfl dmdmI tksfl df vIhvIN sdI ivwc
siqkfr aqy Aucf mukfm duIaF Br ivwc bixaf sI , Aus kOm pRsq
soc dy DfrnI aqy iswK Drm dy mhfn PlsPy dy rKvfly tksfl dy
ividafrQIaF aqy smrQkF nUM sLhId krvf ky isDFqhIx lokF ny
kbjLf kr ilaf igaf hY . gOr qlb hY sMq jrnYl isMG jI tftf
ngr ivKy iswK sMgqF nUM sMboDn krdy hoey afK rhy sn ik
vfihgurU vfihgurU kr lYxf , mflf Pyr lYxI aqy pRsLfdy Ck ky
pwKy dI hvf Pwk lYxI ieh kMm sMqF df nhIN , ieh qF KusiraF
dy kMm hn sMqF df kMm qF Drm dI rwiKaf vfsqy jUJnf , jflmF
,jfbrF df nfs krnf ,DIaF Byxf dI bypqI krn vfilaF nUM sjLf
dyxf aqy kOm dy hwk lYx leI sMGrsL krnf hY . krIb CwbI sfl
pihlF tftf ngr ivKy agr sMqF dy typ irkfrz hoey iehnF vcnF
qy DuMmy vrgy pUry Auqrdy hn qF iBMzrFvflf qKwls jIa sdky
vrq lYx vrnf ies qKwls dI mhfnqf nUM rolx dI gusqfKI nf krn
qvfrIK kdy muafP nhIN krgI . sRLomxI akflI dl aMimRqsr XU,ky
aqy ieMtrnYsLnl iswK XUQ PYzrysLn dy Aukq afgUaF vloN bfbf
rfm isMG vloN lMgr df pRbMD krn qy AuhnF dI sLlfGf kIqI geI
. vrnxXog hY ik ipwCy ijhy pMjfb dy Aus kFgrsI muwK mMqrI
qoN DuMmy ny isropf lY ilaf sI ijs kFgrs ny iswK nOjvfnF
rUvyN rvF siqkfrXog sMq jrnYl isMG jI iBMqzrFvfilaF aqy
hjfrF iswKF nUM sLhId kIqf aqy sRI drbfr sfihb dI tYNkF aqy
topF nfl Gor byadbI kIqI sI .
sLomxI
kmytI bnfm idwlI gurduafrf kmytI[[[[[[hrbIr isMG BMvr
sLRomxI
gurduafrf pRbMDk kmytI aqy idwlI iswK gurduafrf pRbMDk kmytI
apxy apxy Kyqr ivc jmhUrI ZMg nfl cuxIaF geIaF iswK-pMQ dIaF
do sLkqIsLflI Dfrimk sMsQfvF hn, ijnHF dI pRfpqI leI ivsLysL
krky sLRomxI kmytI vfsqy iswKF ny bVf lMbf sMGrsL kIqf hY,
jylHF BrIaF hn aqy kurbfnIaF kIqIaF hn. donF dI hoNd
gurduafrf aYkt 1925 aqy idwlI gurduafrf aYkt-1971 aDIn kfƒnI
ZMg nfl hoeI hY aqy donF df AudysL afpxy afpxy Kyqr dy
ieiqhfisk gurduafrf sfihbfn df gurmiq mrXfdf anusfr sfP
suQrf pRbMD krn, iswK Drm dy pRcfr qy psfr, mfnvqf dy Bly
leI hor kfrj krnf hY. ies sbMD ivc donF vloN anykF ividak
sMsQfvF, hspqfl afid clfey jf rhy hn. sLRomxI kmytI vloN qF
do ieMjInIairMg kflj qy do mYzIkl kflj vI clfey jf rhy hn,
iek hor mYzIkl kflj iqafr hY aqy ivsLv iswK XUnIvristI sQfpq
krn df pRsqfv hY.
ies
pwqrkfr ƒ donF sMsQfvF dy mIzIaf slfhkfr vjoN syvf krn df
mfx imilaf , ijs kfrn donF ƒ nyiVAuN ho ky dyKx df mOkf
imilaf hY. donF sMsQfvF dy mYNbr iswK votrF vloN cuxy jFdy
hn. sLRomxI kmytI ivc 170 sItF ivc dilq/pCVIaF sLRyxIaF leI
20 aqy bIbIaF leI 30 sItF rfKvIaF hn,15 sItF ko-afpsLn rfhI
pu kIqIaF jFdIaF hn.idlI kmytI dIaF 46 sItF iswDIaF votF
rfhI qy 9 koafpsLn rfhIN BrIaF jFdIaF hn.pMj qKqF dy jQydfr
sfihbfn donF hI sMsQfvF dy afpxy ahudy kfrn mYNbr hn pr
AunHF ƒ vot df aiDkfr nhIN hY. AunHF df muwK kMm pfvn sRI
gurU gRMQ sfihb dI hjLUrI ivc jnrl smfgf dOrfn gurmis mrXfdf
dI pflxf ƒ vyKxf hY. sLRomxI kmytI dy vDyry mYNbr pyNzU
KyqrF nfl sbMD rwKdy hn aqy Gwt pVHy ilKy hn vDyry kr ky
iksfn hn, kuVqf pjfmf pihnx vfly qy dfVHf pRkfsL krn vfly hn
jdoN ik idwlI kmytI dy sfry mYNbr rfjDfnI idwlI ivKy rihMdy
hn, muwK qOr `qy ibjnsmYn hn, bVy hI amIr hn, bhuq pVHy ilKy
hn, dfVHI bMnH ky rwKx vfly aqy sPfrI sUt jF pYNt busLrt
pihnx vfly hn. kyvl Drm pRcfr kmytI dy cyarmYn kuVqf pjfmf
pihnx qy dfhVf pRkfsL krn vfly hn.
sbMDq
aYkt aDIn sfry aiDkfr aMiqRMg kmytI/borz pfs hn aqy ies
aMiqRMg kmytI/borz dI pRvfngI dI afs Auqy pRDfn ienHF
aiDkfrF dI vrqoN krdy hn, donF QfvF qy pRDfn hI sLkqIsLflI
qy aMiqRMg kmytI/borz dy mYNbr qF bs “hF ivc hF” imlfAux
vfly hn. idwlI kmytI ivc jnrl skwqr dy vI bhuq aiDkfr hn,
pRDfn qoN dUjy nMbr Auqy hn.sfry mhwqvpUrn PYsilaF Auqy donF
dy dsqKq huMdy hn. vYsy vI idwlI kmytI ivc sLRomxI kmytI
nfloN kuJ ijLafdf jmhUrIaq hY. ieQy pRDfn qy ahudydfr hrojL
dPqr afAuNdy hn, iksy mhwqvpUrn msly qy sfry afps ivc slfh
msLvrf krdy hn. sLRomxI kmytI vloN aKbfrF ivc Cpx vfly
iesLiqhfrF Auqy kyvl pRDfn df nFa hI nhIN Cpdf, sgoN Poto vI
CpdI hY. jdoN ik idwlI kmytI vloN Cpx vfly hr iesLiqhfr ivc
sfry ahudydfrF dy nFa Cpdy hn. pRDfn ny kdI vI afpxI Poto
aKbfrF jF iesLiqhfrF Auqy nhIN CpvfeI.
sLRomxI
kmytI dy mYNbrF ivc 70-75 PIsdI mYNbr jwt hn, jdoN idwlI ivc
bhuigxqI gYr-jwtF dI hY. ieQoN dy jwt, gYr-jwt ieko ijhy hI
hn. donF QfvF qy lgBg 80 PIsdI mulfjLm qy aiDkfrI aMimRMqsr
qy gurdfspur ijLlHy nfl sbMD rwKdy hn aqy lgpg hr mulfjLm ƒ
iksy nf iksy mYNbr ny BrqI krvfieaf hY.ienHf donF sMsQfvF
ivc aksr Auho hI afAuNdy hn, ijnHF nUM srkfrI jF arD-srkfrI
adfiraf ivc nOkrI nhIN imldI.afpxy srkfrI[[ dy mukfbly ieh
Gt Xogqf vfly hn,qnKfhF vI srkfrI/arD-srkfrI adfiraF nfloN
Gt hn.BrqI krvfAux vfly
mYNbr hI Aus dI iksy QF positMg jF qrwkI krvfAuNdf hY. iek
aiDkfrI dy sLbdF ivc “mYNbr BrqI krvf ky Aus mulfjLm df
irtfier hox df qwk Tykf lY lYNdf hY.” sLRomxI kmytI dI mulfjLmq ivc bIbIaF nF-mfqr
hn, pr idwlI ivc bIbIaF bhuq hn, lgBg sfrIaF hI idwlI dIaF
rihx vflIaF hn jf idwlI ivafhIaF hoeIaF hn.donF adfiraF ivc
gurpurbF qy ieiqhfisk dhfiVaF qy CutI huMdI hY.sLRomxI kmytI
ivc 26 jnvrI qy 15 agwsq afm idnF vFg kMm kfj vfly idn hn,pr
idlI kmytI ivc kyvl ienHF donF kOmI idhfiVaF `qy hI CuwtI
nhIN huMdI,sgoN do akqUbr (jnm idn mhfqmf gFDI),jnm astmI,25
dsMbr ikRsims zy afid vrgy idhfiVaF qy vI CuwtI huMdI hY.
sLRomxI
kmytI dy mYNbrF ivc 70-75 PIsdI mYNbr jwt hn, jdoN idwlI ivc
bhuigxqI gYr-jwtF dI hY. ijhVy jwt hn, Auh pMjfb nfl sbMDq
hn. ieQoN dy jwt, gYr-jwt ieko ijhy hI hn. donF QfvF qy lgBg
80 PIsdI mulfjLm qy aiDkfrI aMimRMqsr qy gurdfspur ijLlHy
nfl sbMD rwKdy hn aqy lgpg hr mulfjLm ƒ iksy nf iksy mYNbr
ny BrqI krvfieaf hY. mYNbr hI Aus dI iksy QF positMg jF
qrwkI krvfAuNdf hY. iek aiDkfrI dy sLbdF ivc “mYNbr BrqI
krvf ky Aus mulfjLm df irtfier hox df qwk Tykf lYNdf hY.”
sLRomxI kmytI dI mulfjLmq ivc bIbIaF nF-mfqr hn, pr idwlI
ivc bIbIaF bhuq hn, lgBg sfrIaF hI idwlI dIaF rihx vflIaF
hn["aYkt anusfr donF adfiraF dy mYNbr aMimRqDfrI, rihqvfn
guriswK qy imsLnrI hoxy cfhIdy hn,pr donF QfvF `qy hI ajyhy
mYNbrF dI Gft KVkdI hY.sLRomxI kmytI dy anykF mYNbrF dy
pirvfrk mYNbr hI piqwqpuxy df isLkfr hn, idwlI vfly ies
bImfrI qoN hfly qk bcy hoey hn. sLrfb pIx ivc donF sMsQfvF
dy mYNbr ieko ijhy hn. cirwqr pwKoN gwl nf kIqI jfey qF cMgf
hY.donF QfvF ivc Drm Auq isafsq hfvI hY aqy isafsI
dKl-aMdfjLI bhuq ijLafdf hY.kfbjL akflI DVy vloN Drm nUM
apxy sOVy rfjsI ihwqf leI vriqaf jFdf hY.
donF QfvF
`qy pRDfn qy dUjy ahudydfrF dI sflfnf cox huMdI hY.gurduafrf
aykt-1925 ies sbMD ivc vDyry spsLt hY ijs anusfr sLRomxI
kmytI dI sflfnf cox pihlI akqUbr qoN 30 nvMBr qk iksy vI idn
qy sflfnf bwjt smfgm pihlI PrvrI qoN 31 mfrc qk iksy vI smyN
iqMN hPLqy dy noits qy ho skdf hY.idlI gurduafrf aykt ies
qrF spsLt nhIN ijs kfrn ijhVf sflfnf cox smyN pRDfn cuixaf
jFdf hY,Auh vwD qoN vwD kursI nfl icMbiVaf rihxf cfhuMdf
HhY.ies kfrn aksr sflfnf cox adflq ivc cYlMj huMdI hY aqy
donF iDrF vloN pfxI vFg pYsf vhfieaf jFdf hY.
sLRomxI
kmytI iek 86 sfl purfnI sMsQf hY,bfbf KVk isMG,mfstr qfrf
isMG,sMq cMnx isMG qy jwQydfr gurcrn isMG tOHVf vrgy idE-kwd
qy pMQ pRsLq lIzr pRDfn rhy hn,sLurU qoN lY ky hux qk hfAUs
ivc sLRomxI akflI dl pfs BfrI bhu-mq irhf hY,ijs kfrn iswKF
dI ieh sMsQf iek isstm nfl cl rhI hY aqy pMjfb ivc iek qrHF
nfl iek smfnFqr srkfr Bfv “ irafsq ivc irafsq” hY.idlI kmytI
ivc vDyry kr ky iksy akflI DVy nUM BrvF qy spsLt bhumq nhIN
imilaf,mYNbr kpiVaF vFg vPLfdfrIaF bdldy rihMdy hn,keI mYNbr
ivkfAU vI hn,pYsy lY ky BfrU DVy nfl jf imldy hn, ies leI
ieQy siQrqf nhIN af skI aqy ieQy dPqrI kMm kfj vI iksy isstm
nfl nhIN ho irhf.aYkt anusfr aMiqRMg borz dI mIitMg mhIny
ivc do vfrI hoxI cfhIdI hY,pr ieQy qF keI keI mhIny iek vfr
vI nhIN huMdI.
iBRsLtfcfr dI gwl krIey qF sLRomxI kmytI ivc iek bhuq vwzI
sMsQf hox kfrn idwlI nfloN vwD hY.muwK qOr qy donF QfvF qy
vDyry mulfjLm iemfndfr hn. ijhVy mulfjLm iksy vI qrHF dII
kurwpsLn krdy hn, aksr sfry kysF ivc donF QfvF qy iksy nf
iksy mYNbr dI srpRsqI nfl krdy hn. ikqy pkVy jfx, qF ieh
mYNbr qurMq AunHF dy bcfa leI afpxf sfrf jLor lgf idMdy hn.
jykr donF sMsQfvF dy mYNbr aijhf nf krn qF ieh kurwpsLn
qurMq Kqm ho skdI hY jF bhuq hwd qk Gwt skdI hY.vYsy donF
QfvF `qy iemfndfr qy pUrI lgn nfl kMm krn vfly dI koeI kdr
nhIN hY,Koqy GoVy sB brfbr hn.cmcfigrI krn vfly mOjF kr rhy
hn. idwlI dy mulfjLmF dI iek sLkqIsLflI XUnIan hY ijs Auqy
hfkm DVy vloN ivroDI akflI DiVaF dy hwQF ivc kYzx dy dosL
lgdy rihMdy hn.sLRomxI kmytI ivc XUnIan bnfAux leI iksy
mulfjLm ivc ihMmq qy juraq nhIN hY.donF sMsQfvF ivc
aiDkfrIaF qy mulfjLmF dIaF DVybMdIaF hn jo iek dUjy ƒ iTwbI
lgfAux leI sfjLsLF krdy rihMdy hn. sflfnf cox ipCoN jdoN
pRsLfsx ivc aksr bVI adlf bdlI huMdI hY, pRDfn nfl vPfdfrI
rwKx vflf DVf cMm dIaF clfAuNdf hY. sLRomxI kmytI dy aiDkfrI
dPqrI gwzIaF dI bVI hI durvrqoN krdy hn aqy vDyry aiDkfrI
GroN dPqr qwk dPqrI gwzIaF ivc afAuNdy jFdy hn pr idwlI dy
sfry aiDkfrI afpxI gwzI, motr-sfeIkl jF skUtr `qy hI afAuNdy
jFdy hn.ieho hfl mobfeIl df hY. sfry aiDkfrIaF qy mulfjLmF
pfs afpxy afpxy mobfeIl hn, jdoN ik sLRomxI kmytI ivc keI
aiDkfrIaF ƒ dPqr vloN mobfeIl idwqy gey hn. idwlI qF pRDfn,
dovyN mIq pRDfn qy jnrl skwqr vI afpxI gwzI dI vrqoN krdy
hn, jdoN ik sLRomxI kmytI ivc pRDfn pfs hI sLRomxI kmytI dI
gwzI, iek pfeIlt gwzI qy sfrf stfP nhIN, sgoN aksr sInIar
mIq pRDfn vI dPqr dI gwzI dI vrqoN krdy hn.
" donF
pMQk jQybMdIaF dy pRDfn iek dUjy ivruwD ibafn dfgdy rihMdy
hn pr donF QfvF dy mulfjLmF ivc qflmyl hY. ieh mulfjLm jdoN
iek dUjI QF jFdy hn qF ienHF dy kMm-kfj aqy srfvF ivc tihrx
dy pRbMD ivc koeI musLkl pysL nhIN afAuNdI. donF sMsQfvF ivc
aiDkfrIaF mulfjLmF dIaF DVybMdIaF hn aqy Auh iek dUjy ƒ
iTwbI lgfAux leI sfjLsLF krdy rihMdy hn. sflfnf cux ipCoN
jdoN pRsLfsx ivc aksr bVI adlf bdlI huMdI hY. pRDfn nfl
vPfdfrI rwKx vflf DVf cMm dIaF clfAuNdf hY. sLRomxI kmytI dy
aiDkfrI dPqrI gwzIaF dI bVI hI durvrqoN krdy hn aqy vDyry
aiDkfrI GroN dPqr qwk dPqrI gwzIaF ivc afAuNdy jFdy hn pr
idwlI dy sfry aiDkfrI afpxI gwzI/motr sfeIkl skUtr `qy hI
afAuNdy jFdy hn. ieho hfl mobfeIl df hY. sfry aiDkfrIaF qy
mulfjLmF pfs afpxy afpxy mobfeIl hn, jdoN ik sLRomxI kmytI
ivc keI aiDkfrIaF ƒ dPqr vloN mobfeIl idwqy gey hn. idwlI qF
pRDfn, dovyN mIq pRDfn qy jnrl skwqr vI afpxI gwzI dI vrqoN
krdy hn, jdoN ik sLRomxI kmytI ivc pRDfn pfs hI sLRomxI
kmytI dI gwzI, iek pfeIlt gwzI qy sfrf stfP nhIN, sgoN
sInIar mIq pRDfn vI dPqr dI gwzI dI vrqoN krdy hn.
donF
sMsQfvF dy pRDfn, hor ahudydfr aqy keI aiDkfrIaF Auqy koeI
nf koeI kys bixaf rihMdf hY. sLRomxI kmytI dy kys iswK
gurduafrf juzIsLl kimsLn pfs jFdy hn, pr idwlI kmytI dy kys
adflqF ivc jFdy hn, ijs Auqy donoN iDrF df pYsf bhus Krc
afAuNdf hY. ieQy vI iswK gurduafrf juzIsLl kimsLn bnfAux dI
mMg kIqI jf rhI hY."smucy qOr wqy donoN sMsQfvF dI bxqr,
kfrj dy Kyqr, dPqrI kMm-kfj df ZLMg qrIkf, iBRsLtfcfr afid
ivc bhuq smfnqf hY. cMigafeIaF buirafeiaF ieko jyhIaF hn,
AunI iewkI df hI Prk hY. donoN sMsQfvF CotIaF vwzIaF BYxF
hn[ sLRomxI kmytI vDyry sLkqIsLflI hY aqy iswKF dI imMnI
pfrlImYNt mMnI jFdI hY.
BfeI ijMdf
qy BfeI suwKf dI Xfd ivc sRI aKMzpfT sfihb dy Bog pey
aMimRqsr-9 akqUbr-
swcKMz sRI hirmMdr sfihb qy hmlf krn vfilaF qoN bdlf lYx qy
hws ky PfsI df rwsf cuMmx vfly sLhId BfeI hrijMdr isMG ijMdf
qy BfeI suKdyv isMG suwKf dI codvIN slfnf brsI dy sbMD ivc
swcKMz sRI hirmMdr sfihb kmytI qy sLRomxI gurduafrf pRbMDk
kmytI vloN gurduafrf JMzy buMgy ivKy sRI aKMz pfT sfihb dy
Bog pfey gey. gurbfxI df mnohr kIrqn sRI hirmMdr sfihb dy
hjUrI rfgI BfeI suKivMdr isMG qy BfeI gurkIrq isMG ny kIqf.
ardfs BfeI Drm isMG ny kIqI AyunHF ardfs bynqI ivc sLhIdF
nMU sLrDFjlI Byt kridaF pMQ ivc eykqf, ieqPfk qy cVHdI klf
dI kfmnf kIqI. ies mOky isMG sfihb igafnI gurbcn isMG muwK
gRMQI sRI hirmMdr sfihb ny BfeI hrijMdr isMG ijMdf dy Brfqf
BfeI BuipMdr isMG nMU isropfE dI bKisLsL kIqI.
ies smfgm ivc isMG
sfihb igafnI gurbcn isMG qoN ielfvf igafnI rvyl isMG muwK
gRMQI sRI akfl qKLq sfihb, igafnI
Drm isMG ardfsIaf, BfeI mlkIq isMG dmdmI tksfl, s[ hrcrn
isMG burj hrI mYNbr sLRomxI kmytI, s[ hrbyaMq isMG skwqr, s[
idljIq isMG bydI mIq skwqr, s[ hrBjn isMG mYnyjr sRI hirmMdr
sfihb, s[ joigMdr isMG adlIvfl, s[ blvMq isMG pwtI, s[ hrBjn
isMG mnfvF, s[ suKdyv isMG BUrf konf, s[ hrdIp isMG pwtI qoN
ielfvf vwzI igxqI ivc sMgqF hfjr sn.
iswK jQybMdIaF vloN ieMglYNz ivwc BfeI ijMd yaqy suwKy dI brsI qy
sjfey mOq df ivroD
lYstr- iswK kOm dI ajfdI vfsqy cwl rhy sMGrsL dy sUrbIr XoDy aqy
kysrI kfPly dy ispfh islfr sLhId BfeI hrijMdr isMG ijMdf aqy
sLhId BfeI suKdyv isMG suwKf dI cODvIN brsI qy ieMglYNz ivwc
ivsLfl sLhIdI smfgm aXoijq kIqf igaf . gurU nfnk gurdvfrf
lYstr ivKy sROmxI akflI dl aMimRqsr XU,ky aqy iswK PYzrysLn
XU,ky vloN krvfey gey ies sLhIdI smfgm dOrfn Bfrq srkfr vloN
iswKF qy kIqy jf rhy jbr julm df tfkrf krn leI idRV inscf
kridaF kOmI ajfdI dI qihrIk nUM afKrI dm qwk jfrI rwKx dI
vcnbwDqf pRgt kIqI geI . sLhIdF dI Xfd ivwc arMB krvfey gey
aKMz pfT dy Bog AuprMq dIvfn sjfieaf igaf . ijs nUM sMboDn
kridaF sRLomxI akflI dl aMimRqsr XU,ky dy jnrl skwqr sR,
lvisMLdr isMG zwlyvfl ny BfeI ijMdy aqy BfeI suwKy nUM
hfridk pRxfm krn dy nfl AuhnF dy sMklp nUM pUrf krn leI cwl
rhy kfPly dy sihXogI bnx leI iswK sMgqF nUM apIl kIqI .
AuhnF pMjfb dI DrqI qy pMQ aqy pMjfb dy hwkF ihqF aqy kOmI
ajfdI leI rfjnIqk qOr qy XqnsLIl sR, ismrnjIq isMG mfn aqy
BfeI dljIq isMG ibwtU df zwt ky sfQ dyx dI bynqI kridaF
aPjLl gurU nUM PFsI dyx df sKq ivroD kIqf . AuhnF pRPYsr
divMdrpfl isMG Buwlr smyq smUh sjfey mOq XfPqf kYdIaF dI
sjLf mnsUK krn dI mMg kIqI . pMjfb dI DrqI qy iswK sMGrsL dI
mwDmqf qy pRqIkrm pRgt kridaF AuhnF ies nUM smyN df vyg
afiKaf ikAuN ik hr cIjL dy do pfsy hoieaf krdy hn . AuhnF
ajfd iswK rfj Kfilqsfn dI afs pRgtfAuNidaF ikhf ik aMgryjLF
ny swq smuMdr pfr qoN jf ky Bfrq qy kbjLf kIqf sI ijhnF nUM
kwZx leI nwby sfl qoN vwD lMbf smF sMGrsL krnf ipaf pr iswK
sMGrsL nUM qF bfeI sfl hI hoey hn jd ik ieh pYNzf BfrqI
ajfdI nfloN ikqy vwD kiTn hY pr ijwq Kflsy dI XkInn hovygI .
sRLomxI akflI dl aMimRqsr dI qrPoN AuhnF ny sLhId BfeI
gurdIp isMG dIpf hyrF dI mfqf gurbcn kOr dy akfl clfxy qy
duwK pRgt kridaF vfihgurU awgy ardfsF kIqI ik AuhnF dI afqmf
nUM afpxy crnF ivwc invfs bKsLy . sRomxI akflI dl aMimRqsr
vloN ies mOky sLoLk mqf rwiKaf igaf . iswK PYzrysLn XUky dy
sInIar vfeIs cyarmYn BfeI kuldIp isMG chyVU ny ikhf ik iswK
Bfrq ivwc gulfNmF vflf jIvn bqIq kr rhy hn . AuhnF ikhf ik
kyvl gwlF dykrn nfl ajfdI hfsl nhIN huMdI blik ies vfsqy qfN
amlI qOr qy kuwJ krnf pYNdf hY . kOmF dI ajfdI inwj dI
brbfdI nfl hI hfsl huMdI hY . pRiswD kQfkfr BfeI gurbIr isMG
inmfxf ny bhuq hI sucwjy ZMg nfl sLhIdF nUM sLrDf dy Puwl
arpq kIqy . AuhnF gurU nfnk gurdvfrf pRbMDk kmytI df sLhIdI
smfgm axoijq krn leI DMnvfd kIqf . styj skwqr dI syvf BfeI
kyvl isMG qUr ny inBfeI . sORomxI akflI dl aMimRqsr aqy iswK
PYzrysLn dy afgU BfeI gurjIq isMG smrf , BfeI blivMdr isMG
iZwloN ,sR, ieMdr isMG sohl , sR, virMdr isMG ibwtU ,sR ,
jiqMdr isMG aTvfl , sR, jgdIp isMG ,sR, blvIr isMG srpMc aqy
sR, kulivMdr isMG jOhl ny isLkrq kIqI .
kYlyPLornIaf dy gvrnr arnlz sLvfrsnygr dI mflI shfieqf leI iekwT
sYn PLrFissko (husn lVoaf bMgf) nvMbr ivc kYlyPLornIaf dy gvrnr
dIaF ho rhIaF coxF ivc irplIkn pfrtI vwloN hux dy gvrnr,
arnlz sLvfrsnygr nUM hI dubfrf AumIdvfr KVf kIqf igaf hY aqy
zYmokryitk pfrtI vwloN srkfrI KjfncI iPLl aYNjlIzs mYdfn ivc
hn . mukfblf bhuqf sKLq nhIN . mOjUdf gvrnr dy asfnI nfl
ijwqx dIaF pUrIaF sMBfvnfvF hn . vwK vwK BfeIcfiraF vwloN
coxF dOrfn hox vflIaF srgrmIaF ivc ihwsf ilaf jf irhf hY .
mOjUdf gvrnr afrnlz ny Gwt igxqIaF aMdr afpxI mjLbUr pkV bxf
rwKI hY ijs df KLfs kfrn gvrnr df avfsI hoxf hY . Ausdf jnm
afstrIaf df hY . XUbf istI (str kfAUNtI) dy iek AuGy
ivkfskfr mfeIk isMG iek irpbilkn hn aqy AunHF ny pfrtI pRqI
afpxf PLrjL smJidaF gvrnr dy vkfrI ahudy dI ho rhI cox leI
afpxy iswK BfeIcfry dy AuqsLfh nfl afpxy Gr iek vzI dfavq
rwKI ijs ivc iswK BfeIcfry ny BrpUr smrQn idqf aqy igxqI pMj
sO qoN vI Aupr twp geI . gvrnr dy vzy srkfrI lsLkr df Zol
nfl sLfndfr svfgq kIqf igaf . mfeIk isMG ny afpxI pqnI aqy
dohF bwicaF vwloN sFJf prvfrk svfgqI BfsLn idqf aqy AunHF
gvrnr vwloN rfj dy lokF leI kIqy kMmF dI sLlfGf kIqI . prvfr
vwloN gvrnr nUM sony df kVf iswK kOm dI insLfnI vjoN ByNt
kIqf igaf aqy ikhf igaf ik ieh kVf gvrnr nUM iswK kOm pRqI
dosqI dI Xfd krvfAuNdf rhygf . ies qoN bfad gvrnr arnlz
sLvfrsnygr ny afpxy vIcfr pRgt kridaF mfiek shfieqf dyx qy
ieQy swdf Byjx leI DMnvfd kIqf . AunHF ikhf Auh kVf afpxy
nfm df bxf ky jLrUr pfAuxgy . AunHF str kfAUNtI dy vsnIkF
nUM ikhf ik Auh kYlyPornIaf ivcly dirafvF dy bMnHF dI mfVI
hflq qoN icMqq hn . ies krky ieQoN dy vsnIkF aqy Kfs kr iswK
BfeIcfry nUM qjvIjL (prfpojLIsLn) 82 Auqy hr hflq ivc hF dI
mohr lfAuxI cfhIdI hY . jy ieh qjvIjL votrF vwloN sPLl ho
jFdI hY qF iesdf str kfAUNtI dy bisLMidaF nUM bhuq lfB
hovygf .bfad ivc gvrnr pRIqI Bojn ivc sLfml sB lokF nUM imly
. ijnHF ivc iswK BfeIcfry vwloN zf: pirqpfl isMG koafrzInytr
eyjIpIsI, jsvMq isMG hoTI, skqwr sYn hojLy iswK gurduafrf
sfihb aqy Aup muK syvfdfr eyjIpIsI, iswK XUQ afPL amrIkf dI
kyNdrI kmytI mYNbr jfhn isMG igwl, aqy sInIar afgU gurbcn
isMG rfxf PLrImFt, kulvMq isMG Kihrf sYn PLrFissko, qijMdr
isMG dosFJ XUbf istI, gulivMdr isMG iBMdf, kuljIq isMG
inwJr, sonI isMG jfiedfd pRqIinD (rIaYltr), gurmyjL isMG
igwl, guirMdr isMG lfzI, ksLmIr isMG QFdI, blhfr isMG srpMc,
stfktn gurduafrf pRbMDk kmytI dy muwK syvfdfr amrIk isMG
DfrIvfl qoN ielfvf hor vI sQfnk BfeIcfrf BfrI igxqI ivc
hfjLr sI

loDInMgl
sRomxI akflI dl’c sLfml
aimRqsr: kFgrs nUM
aWj mfJy’c Jtkf lWigaf jdoN kYptn srkfr qy iBRstfcfr dy ZyrF
dosL lgfAuNidaF kFgrs pfrtI aqy ngr suDfr trWst btflf dI
cyarmYnI,iqafgx vfly sInIar kFgrsI afgU lKbIr isMG loDIMnMg
aWj kfdIaf ivDfn sBf hlky dI ijLlf pRIsd mYNbr,blfk simqI
mYNbr 130 dy krIb mojUdf qy sfbkf srpMcf pMcf aqy smrWQkF dy
kfPlyy smyq sRomxI akflI dl