muwK KbrF
qygbIr isMG ny gqky df tUrnfmYNt
ijwiqaf
imsIsfgf:
(sFJ svyrf) AuntfrIE Kflsf drbfr ivKy XUnIvristI dy bwicaF dI sMsQf
"kOs" aqy dmdmI tksfl aKfVf trFto dy nOjuafn isMGF vloN krvfieaf igaf
dUsrf sflfn XuwD nfmI gqkf tUrnfmYNt bIqy aYqvfr 29 agsq 2004 nMU
izksI roz gurUduafrf sfihb ivKy pUrf sPl irhf.
bVy idlcsp mukfbilaF ivcoN dI gujLrdy BfeI qygbIr
isMG jo aYbsPorz bI[sI[ qoN afey sn PfeInl ivwc puwjy. AuDr brYNptn
invfsI jrnYl isMG vI PfeInl ivwc phuMc igaf. gqky df PfeInl mYc bVf hI
idlcsp sI. BfeI qygbIr
isMG
sfrf idn iksy hor iKzfrI pfsoN nf hr sikaf ijs krky AusnMU anzPItz
iKzfrI vjoN PfeInl ivwc pysL kIqf igaf jdoN ik dupihr vyly jrnyl isMG
qygbIr isMG koloN hfr cuwkf sI.
tUrnfmYNt dy kfnMUnF anusfr hr iKzfrI nMU tUrnfmYNt
coN bfhr kwZx leI do vfr hrfAuxf jrUrI sI.
puafieMtF dy afDfr qy ho rhy ies gqkf kMpItIsLn
ivwc bVI PurqI nfl isMGF ny ieh mYc Kyizaf. vwzI qfdfd ivwc drsLkF ny
sfh DUh ky ies mYc df afnMd mfixaf. afiKr ieh mYc qygbIr isMG ny jrnYl
isMG nMU 2 ku puafieMtF qy hrf ky ijwq ilaf. vyKx ivwc afieaf ik ies
tUrnfmYNt ivwc pRbMDkF vloN kuwJ iZwl vrqI jf rhI sI. qrnpRIq isMG
nfmI gqkf iKzfrI ny keI gqkf Kyzx vfly bwicaF nfl mYc dOrfn dwb ky
sotI mfrn afid dI hrkq kIqI. rYPrI ny bVy PfAUl idwqy pr pRbMDk Aus
vIr nMU irMg coN bfhr kwZx ivwc asmrwQ rhy jdoN ik Gwto Gwt iqMn bwcy
ro ky irMg coN bfhr inkly. izksI guruduafrf sfihb dy pRbMDkF ny jyqU
isMG nMU 1000 nkd aqy trfPI dy ky snmfinaf.

zytn
ivc BfrqI mylf lgfieaf igaf
zytn-
(sFJ svyrf-smIp isMG gumtflf) amrIkf dy sLihr zytn ivc ‘ AumMg gujrfqI
smfj’ vloN BfrqI mylf lfieaf igaf ijs nMU vyKx leI lgBg 3500 lok dUroN
dUroN afey. smfj dy skwqr inrn sLfh anusfr ieh mylf BfrqIaF aqy amrIkf
ivc rihMdy vwK-vwK vrgF dy lokF ivc afpsI suwJ-buJ vDfAux leI lgfieaf
jFdf hY. ies mOky `qy BfrqI siBafcfrk ivrsy dI pRdrsLnI lgfeI geI. ies
ivc Bfrq dy vwK-vwK pRfqF df lok nfc pysL kIqf igaf ijs ivc bhfr kOr
cImf aqy drsLIl kOr sihbI ny pMjfb df lok nfc pysL kIqf. ies df amrIkf
qy BfrqI drsLkF ny KUb afnMd mfixaf. myly df afrMB BfrqI pihrfivaF dy
PYsLn sLoa nfl hoieaf.
ies mOky ‘qy iswK siBafcfr, isK ieiqhfs aqy lok nfc
nMU drsFdI hoeI iek pRBfvsLflI pRdrsLnI lgfeI. rfeIt styt XUnIvristI
zytn dy poRPsr zf[ drsLn isMG sihbI aqy ividafrQI ismrpRIq isMG rqn qy
XUnIvristI afP isnisnftI dy poRPYsr zf[ ismrn kor sihbI, ny iswK
pRdrsLnI ivc afey hoey drsLkF df svfgq kIqf aqy pRdrsLnI ivc lgfey gey
iviBMn postrF dy bfry drsLkF nMU jfxkfrI aqy puwCy gey suaflF dy jvfb
idwqy. XUnIvristI afP zytn dy pRoPYsr zf[ nsLwqr isMG brfV, spirMgPIlz
dy s[ avqfr isMG aqy troafey dy s[ ipafrf isMG sYmbI ny ies pRdrsLnI
nUM kfmXfb bxfAux ivc BrpUr Xogdfn pfieaf. amrIkI ieh dyK ky bhuq hI
pRBfivq hoey ik isK iek amn psMd kOm hn pr AuhnF dIaF kurbfnIaF mhfn
hn. Auh BFvy 2 pRqIsLq hI hn pr AuhnF ny afjLfdI dI lihr ivc sB qoN
vwD Xogdfn pfieaf. dysL leI sLhId hoey BfrqIaF ivc AuhnF dI igxqI 71
pRqIsLq hY aqy PFsI ‘qy cVHx vfilaf ivcoN 77 pRqIsLq isK sn. Aumr
kYdIaF ivc Auh 81 pRqIsLq aqy suBfsL cMdr bos dI ieMzIan nYsLnl afrmI
ivc 60 pRqIsLq sn. dysL aqy ivdysL ivc KyqIbfVI, KyzF, vpfr, sfieMs
aqy qknIkI Kyqr ivc vI AuhnF df Kfs Xogdfn hY. amrIknF ny BfeI GneIaf
jI vloN inBfeI geI inrpwK syvf dI qulnf awj kwl dy afDuink rYz krfs
nfl krdy hoey AuhnF dI BrpUr sLlfGf kIqI. hrmMidr sfihb dI qsvIr ies
pRdrsLnI ivc ivsLysL iKwc df kyNdr sI. isKF dI ivsLysL pihcfx bfry
jfxkfrI vDfAux leI msLhUr vIzIE "imstykn afeIzYNittI, isKs ien amrIkf"
vI idKfeI geI. zytn dy myar rfan mYklIn ny myly aqy isK pRdrsLnI df
afnMd mfndy hoey myly dy pRbMDkF dI BrpUr sLlfGf kIqI.

XUnIsYP jYnyvf PrFs aMdrly iswKF nUM afpxy blbUqy qy kfnUMnI kfrvfeI
dI slfh!!
pYirs: (aYc ibAUro) PrFs aMdr iswK bwicaF nUM skUlF
aMdr dsqfr sbMDI lwgI pfbMdI bfry, XUnIsYP jnyvf dy prvkqf sRI dfmIaf
pYrsonfjL nfl s: kudrq isMG mnIr(PrFs df gorf iswK) dI 25 agsq 04
somvfr nUM gwlbfq hoeI. sRI mfn prsonfjL ny ikhf ik jykr ieho-ijhI
siQqI ihMdosqfn aMdr pYdf hoeI huMdI qF mYN nvI idwlI ivcly XUnIsYP dy
dPqr nUM hdfieq dy ky BfrqI srkfr qoN juafb mMg skdf sI pr PrFs ny qF
pihlF hI sMXukq rfsLtr dy bwicaF dy aiDkfrF sbMDI sMDI qy dsqk kIqy
hoey ny. sB qoN vwD ky PrFs iewk iensfnI hwk df dfavydfr mulk hY. iPr
vI ies qrHF dIaF pfbMdIaF ikAu lfgU kr rhy hn? ieh gwl smJ ivwc nhI
afAudI. sL kudrq isMG ny jvfb ivwc ikhf ik PrFs ny qF hor vI keI qrHF
dIaF aMqrrfsLtrI sMDIaF qy dsqK kIqy hoey ny. iPr vI ies qrHF dIaF
pfbMdIaF ikAu lfgU kr rhy hn? ieh gwl smJ ivwc nhI afAudI.
s: kudrq isMG ny jvfb ivwc ikhf ik PrFs ny qF hor
vI keI qrHF dIaF aMqr-rfsLtrI sMDIaF qy hsqfKr kIqy hoxgy. prMqU iswKF
dy msly ivwc sB smJOqy iCwky tMg idwqy gey ny. sRI mfn prsonjL ny hor
ikhf ik iewQy iswK numfieMidaF df hwk bxdf hY ik Auh PrFs srkfr qoN
sbMDq vyrvy mMgx. ho skdf hY ik ieh iewk glqI hI hovy ikAuik Buwl qF
koeI vI kr skdY.
PrFs dy iswKF nUM glq PihmI pYdf ho geI hY ik Bfrq
dI srkfr afpxf asr rsuK vrq ky PrFs ivwc rih rhy iswKF dI dsqfr df
mslf hl kr skdI hY. ies sMbMD ivwc s: qrlocn isMG cYarmYn Gwt igxqI ny
vI keI lYtr Bfrq srkfr nUM ilKy sI. Bfrq srkfr ivdysL mMqrfly qoN iewk
pYtr srdfr qrlocn isMG jI nUM afieaf ik PrFs dy iswKF dI dsqfr df mslf
PrFs dy BfrqI rfjdUq sivwqrI dy hvfly kr idwqf hY. Auh PrFs dy iswKF
nfl gwlbfq krky PrFs srkfr nfl vI ies msly sbMDI gwlbfq krngy. ies
lYtr nUM jfrI krn vfly vI im: Shashank hn. ieh lYtr 19 jnvrI 2004
rYPrYs nMbr 559/ FS/04 nUM jfrI kIqf igaf sI. awj ies lYtr nUM jfrI
kIqy nUM 8 mhIny ho gey hn. pqf nhI ieh lYtr iks rwdI dI tokrI ivwc
ipaf hoxf.
ieQy suafl KVHf huMdf hY ik jd PrFs df rfsLtrpqI
ieh gwl afK irhf hY ik ies muwdy qy iksy vI bfhrlI srkfr dI dKl
aMdfjLI brdfsLq nhI kIqI jfvygI qF PrFs dy iswKF vwloN BfrqI srkfr
awgy rox-ipwtx df kI lfB hovygf? ieh qf smF hI dwsygf. vYsy vI Bfrq df
pRDfn mMqrI sRI mnmohn isMG jI ieh afK cuwky hn ik mYN qF isrP isPfrsL
hI kr kr skdf hF. PrFs dIaF do iswK jQbMdIaF PrFso iswK/XUnfeItz iswK
ny PrFs srkfr vwloN pfeI ies vMgfr nUM iKVHy mwQy pRvfn krky. ies kys
nUM PrFs dI adflq ivwc lY geIaF hn.

ryzIE pRogrfmF dI adlf bdlI
1320 ey[aYm[ aqy
101[3 aYP aYm nMU Bfg lwgy
brYNptn:
(sFJ svyrf) bIqy somvfr qoN ryzIE pRogRfmF dI hoeI AulQ pulwQ ny ijQy
keI sroiqaF nMU BMblBUsy ivwc pfeI rwiKaf AuQy anykF sroiqaF ny Pon
krky nvjnmy ryzIE pRogRfmF aqy nvyIN jgHf isPt hoey pRogRfmF nMU
suBkfmnfvF idwqIaF.
1320 ey[aYm ryzIE stysLn qoN pRvfsI ryzIE dI
sLurUafq nMU smuwcy BfeIcfry ny jI afieaF ikhf ikAuNik ies dy sMcflk
sRI rijMdr isMG sYxI ny pRvfsI vIklI aKbfr rfhIN pRYWs dy Kyqr ivwc
cMgf nfmxf Kwitaf hY. AunHF dI juarqnumf koisLsL ies Kyqr dy iblkul
anukUl hY ikAuNik pRYWs jF ielYktROinwk mIzIey nfl iensfP krn vflI
BUimkf
inBfAux leI juarq dI sKq loV pYNdI hY. hr rojL svyry 11-12 vjHy qwk
ijQy 1320 ey[aYm qoN qusIN pRvfsI dy afhlf imafrI pRogRfm df afnMd mfx
skogy AuQy ies ivwc dysL ivdysL dIaf ivsQfr-pUrvk KbrF aqy Koj BrpUr
pRogRfmF dI afs kIqI jf skdI hY.
ieh ryzIE tfeIm ies krky vI mhwqv hY ikAuNik ieh
trFto dy msLUhr ryzIE gfAuNdf pMjfb nfl tkrfAUNdf hY. BfvyN ik trFto
ivwc suxn vfilaF dI hux kmI nhIN hY pr iPr vI agr dosqfnf kMpItIsLn ho
vI jfvy qF ies nfl sroiqaF df kfPI Pfiedsf ho skdf hY, Bfv cMgy imafrI
pRogRfm suxn nMU iml skdy hn. ieh kihxf df ieh mqlb hrigjL nhIN hy ik
mOjUdf pRogRfmF df imafr AuWcf nhIN hY.
1320 ey[aYm ryzIE stysLn qoN hI hux 12 qoN 2 vjHy
qwk ryzIE Kyqr dy sB qoN purfxy aqy boc boc ky pYr rwKx dy mfihr sRI
kuldIp dIpk pMjfb dI gUMj pysL krdy hn ijs ivwc trFto df msLhUr
pwqrkfr blqyj isMG pMnMU KbrF df Kulfsf krdf hY.
AuDr
aYP aYm PRIkuaYNsI qy eysIan kunYksLn aqy ryzIE vfies df sUrU hoxf
ijQy afpxy afp ivwc iewk imsfl hY AuQy eysLIan kunYksLn ryzIE ivwc
rijMdr qwgV df pysL hoxf trFto dy sroiqaF leI bvf jfxkfrI BrpUr iswD
hoieaf hY. alock ibMdU qoN ieh kihxf jrUr bxdf hY ik ryzIE Aupr iksy
grylU JgVy nMU pRsfrq krnf pRogRfm leI isrdrdI KVI kr skdf hY ies krky
hYlp lfeIn nMU afP dI eyar aqy nqIjy afn dI eyqr kIqy jfx qf sroiqaF
nMU Aus smyHN ivwc hor jfxkfrI ijs ivwc qpsry, KojI ivcfrF aqy
ieMtrivAUjL hox qf hor cMgf lwgygf.
afvfjL dI dunIaf df bfdsLfh rxvIr cOhfn afpxf
"eysLIan kunYksLn" ryzIE progrfm 101[3 aYP[ aYm[ qoN 12 - 3 vjHy
drimafn pysL kr irhf hY.
ies dy Kqm huMidaF hI 3 qoN 5 vjy qk "ryzIE vfies’
iesy 101[3 qy sLurU ho jFdf hYryzIE vfies, ijs dy host hn kimAuintI dy
jfxy pihcfxy host homopYQ zf: rxvIr sLfrdf jo ngfrf aKbfr dy mflk vI
hn. zf: sLfrdf df nF iksy jfx pihcfx df muQfj nhIN hY.

ividafrQIaF ny pMjfb dy muwidaF bfry idlcspI idKfeI
cMzIgVH/26
agsq (aYc ibAUro) : pfxIaF dy cricq muwdy bfry awj ieQy pMjfb
XUnIvristI kYNps ivc iek pRBfvÈflI sYmInfr hoieaf, ijs ivc isMcfeI,
arQcfry aqy ieiqhfs dy mfhrF ny qwQF qy aMkiVaF dI shfieqf nfl pMjfb
df pwK pyÈ kIqf aqy aYlfn kIqf ik sMivDfn, kfƒn aqy rfeIpyrIan isDFq
muqfbk dirafvF dy pfxIaF AuWqy mflkI Ausy rfj dI ho skdI hY, ijQoN dI
Auh lMGdy hn. ies leI jdoN hirafxf aqy rfjsQfn rfeIpyrIan rfj hI nhIN
qF AunHF ƒ pfxI dyx dI gwl sMivDfn aqy kfƒn dI AulMGxf hY.
iswK stUzYNts PYzryÈn (BfeI dljIq isMG) dI pMjfb
XUnIvristI iekfeI vwloN krvfey ies sYmInfr ivc XUnIvristI dy
ividafrQIaF ny ivÈyÈ aqy hYrfnkuMn idlcspI ivKfeI. XUnIvristI dy
ieMgilÈ afzItorIam ivc iql suwtx ƒ QF nhIN sI aqy krIb ZfeI GMty cwly
ies sYmInfr ivc ividafrQIaF ny pfxIaF dy muwdy bfry mfhrF aqy ivdvfnF
qoN gMBIr jfxkfrI hfsl kIqI. ies sYmInfr dI pRDfngI pMjfbI XUnIvristI
dy sfbkf vfeIs cFslr aqy arQcfry dy AuWGy mfhr sRI srdfrf isMG jOhl ny
kIqI. bulfiraF ivc pMjfb XUnIvristI dy ieiqhfs dy pRoPYsr aqy
‘’ieMzIaf kuimts suiesfeIz`` nF dI cricq pusqk dy lyKk
zf[ gurdrÈn isMG iZwloN, isMcfeI mihkmy dy sfbkf
cIÌ ieMjInIar gurbIr isMG aqy sfbkf afeI[ey[aYs[ aÌsr gurdyv isMG Èfml
sn. ieh pihlI vfr hY jdoN iksy iswK ividafrQI jQybMdI vwloN idwqy swdy
dy jvfb ivc XUnIvristI kYNps dy lfa ivBfg, soÈl sfieMisË nfl sbMDq
ivBfgF dy ividafrQI, sfieMs ivBfgF dy ividafrQI aqy sfihq dy
ividafrQIaF ny pfxIaF dy muwdy bfry buinafdI jfxkfrI hfsl krn ivc
idlcspI ivKfeI. ividafrQI ies muwdy bfry jfnx leI ieMny Auqsuk sn ik
Auh ivcoN vI AuWT AuWT ky bulfiraF awgy svfl krdy rhy. ieQy ieh cyqy
krfieaf jFdf hY ik ajy qwk pMjfb dI iksy vI rfjsI pfrtI ny akfdimk
pwDr ‘qy pfxIaF dy muwdy bfry koeI sYmInfr nhIN krvfieaf. iswK
stUzYNts PYzryÈn vwloN ies kfrj ivc ivÈyÈ idlcspI lYx nfl pMjfb
XUnIvristI kYNps dy ividafrQIaF aqy aiDafpkF ivc ies jQybMdI df pRBfv
Kyqr viDaf hY.
aMgryËI aÉbfr dy iewk pwqrkfr ny itwpxI kIqI ik Aus
ny ies qrHF dy muwdy bfry ieMnf vwzf iekwT pihlF kdy nhIN vyiKaf. ies
df kfrn Èfied ieh vI hY ik pMjfb dy ividafrQI iswKF dI rfjsI lIzriÈp
dI pfxIaF dy msly bfry sMjIdgI, iemfndfrI aqy idafnqdfrI awgy gMBIr
pRÈn icMnH lfAuNdy hn. sYmInfr ƒ sÌl bxfAux ivc PYzryÈn dy mIq pRDfn
sR pRBÈrnbIr isMG aqy AunHF dy sfQIaF ny ivÈyÈ pRbMD kIqf. pRBÈrnbIr
isMG ny styj dI kfrvfeI vI afp hI sMBflI.
sRI gurdyv isMG ny, ijnHF ny pfxIaF dy muwdy bfry
iek cricq pYNÌilt iliKaf hY, ikhf ik pMjfb purngTn aYkt dIaF DfrfvF
78, 79 aqy 80 hI sfry JgVy dI jVH hn ijnHF muqfbk pMjfb koloN ies dy
kudrqI vsIly kyNdr srkfr ny Koh ley. AunHF ikhf ik pMjfb hI iewko iewk
sUbf hY, ijs kol nf afpxI rfjDfnI hY, nf hfeI kort hY aqy nf hI hYz
vrksF AuWqy Aus df afpxf kMtrol. AunHF ieh vI dwisaf ik sfbkf muwK
mMqrI drbfrf isMG nfl 1981 ivc pfxIaF bfry hoey smJOqy df sMivDfnk aqy
kfƒnI afDfr hI nhIN. ies ƒ nf qf pMjfb asYNblI ny pfs kIqf aqy nf hI
Aus smJOqy ƒ mMqrI mMzl vwloN mfnqf hfsl hoeI.
AuWGy ieiqhfskfr zf[ gurdrÈn isMG iZwloN ny afpxI
pRBfvÈflI qkrIr ivc qwQF dI shfieqf nfl pMjfb df pwK pyÈ kIqf. AunHF
dy qwQF ivc eynI spÈtqf sI ik hfl bfr-bfr qfVIaF nfl gUMjdf irhf.
sfbkf vI[sI[ aYs[aYs[ jOhl ny ikhf ik pMjfb kol
pfxI dI byhwd kmI hY. jdik mOjUdf siQqI ivc hirafxf kol vfDU pfxI hY.
AunHF ieh qwQ pyÈ krky hYrfn kr idwqf ik ies vfr sfAuxI dI jo Ìsl
pMjfb ivc bIjI geI hY, Aus vfsqy 80 ÌIsdI pfxI DrqI hyToN kwiZaf igaf
aqy bfkI kyvl 20 ÌIsdI pfxI nihrF qoN hfsl hoieaf. AunHF ikhf ik sfƒ
kOmI pwDr ‘qy socxf cfhIdf hY ikAuNik jykr pMjfb hI anfj nf pYdf kr
sikaf qF smuwcf ihMdusqfn aMn qoN swKxf ho jfvygf. AunHF ikhf ik rfjF
dIaF hwdF qF bdldIaF rihMdIaF hn pr dirafvF dy kudrqI vhfa kdy vI nhIN
bdly jf skdy.
PYzryÈn dy mIq pRDfn sRI pRBÈrnbIr isMG ny pMjfbI
itRibAUn ƒ dwisaf ik ies qrHF dy sYmInfr BivwK ivc vI kIqy jfxgy qF jo
ividarfQIaF aqy nOjvfnF ivc ies aihm muwdy bfry cyqnf dI muihMm ÈurU
kIqI jf sky. AunHF ikhf ik ijvyN ividafrQIaF ny vwzI igxqI ivc ies
muwdy ivc idlcspI leI hY, Aus qoN sfÌ Ëfhr hY ik pMjfb dI jvfnI iksy
vI byiensfÌI ƒ hux bhuqf icr brdfÈq nhIN krygI. AunHF ikhf ik pMjfb
dIaF rfjsI pfrtIaF rfjnIqk ibafn qF bVy jorF ÈorF nfl idMdIaF rihMdIaF
hn pr AunHF ny afpxy pfrtI dy vrkrF ivc pfxIaF dy muwdy bfry akfdimk
cyqnf Brn leI kdy vI ieho ijhy sYmInfr nhIN krvfey. AunHF ikhf ik ies
df iewk kfrn qF ieh vI ho skdf hY ik ienHF pfrtIaF dI lIzriÈp pfxIaF
dy msly ƒ AulJfAux ivc iksy nf iksy rUp ivc Kud vI doÈI rhI hovy.
AunHF ikhf ik PYzryÈn pMjfb ivc sfrIaF iDrF ƒ iewk mMc ‘qy ilafAux leI
hr Xqn krygf.
sYmInfr ivc Èfml hox vfilaF ivc iswK icMqk pRoPYsr
jgdIsL isMG, pI[aYc[afr[E[ dy cyarmYn jsits ajIq isMG bYNs, mnuwKI
aiDkfr afgU bljIq kOr, akflI afgU gurnfm isMG iswDU, ÈRomxI kmytI dy
sfbkf mYNbr amirMdr isMG, ÈRomxI Kflsf dl dy afgU suirMdr isMG
ikÈnpurf, aMimRqsr akflI dl dy ieMdrjIq isMG gogoafxI vI Èfml sn. ies
qoN ielfvf pMjfbI XUnIvristI pitaflf kYNps qoN ividafrQIaF df iewk
gruwp vI PYzryÈn dy pRDfn syvk isMG dI agvfeI ivc sYmInfr ivc Èfml
hoieaf. sYmInfr dI iewk ivÈyÈ gwl ieh vyKx ivc afeI ik sYmInfr qoN
ipwCoN vI keI ividafrQIaF ny pfxIaF bfry bulfiraF koloN keI qrHF dy
svfl puwCy aqy ies qrHF iewk bihs sYmInfr qoN ipCoN vI cldI rhI.

gurpurb
qy gurU dI imhr hoeI
aMqrXfmI, suKdyv qy
iqlk rfj dI irhfeI df aYlfn hoieaf
AUnf (sFJ svyrf)-ierfk ivc 42 idnf qoN awqvfdIaF
vwloN bMdI bxfey gey BfrqI dy surwiKaq irhfa hox dI Kbr imlidaF hI
bMdIaF dy pirvfrF ivc KusLI dI lihr dOV geI pr pirvfrk mYNbrF ny ies
vfr KusLI df pRgtfvf Aus smyN kIqf jdoN AunHF nUM pRDfn mMqrI dPqr qoN
Aup-skwqr asLok amrohI df Pon rfm mUrqI dy Gr afeIaf qF KusLI df
njLfrf vyKidaF hI bxdf sI. rfm mUrqI ny pwqrkfrF nUM dwisaf ik AunHF
nUM sLfm nUM pRDfn mMqrI dPqr qoN irhfeI df Pon afieaf aqy pusLtI
hoeI, ies dy nfl hI tI[ vI[ cYnlF ny vI pusLtI bfry KbrF idwqIaF ijs
‘qy sfzf ivsLvfs bixaf. ieh Kbr aMqrXfmI qy iqlk rfj dy pirvfrF leI
sMjIvnI bUtI dyx vflI sI. 42 idnf qoN jo hMJU pirvfr dy hr mYNbrF dIaF
awKF ivc gLm dy vih rhy sn Auh awj vI Jlk rhy sn pr ieh hMJU KusLI dy
sn. rfm mUrqI, rfm dfs, mfqf Bfgo dyvI, pqnI kusm qy irsLqydfr qF
KusLI ‘c JUm rhy sn aqy vDfeIaF kbUl kr rhy sn AuDr aMqrXfmI dI 11
mhIinaF dI puwqrI qy iqlk rfj dy iqMn bwicaF nUM vI KusLI hY. Gr dy
mYNbrF dI KusLI dy nfl Auh hws rhy sn aqy sLfied hux ieh kih rhy hn
‘pfpf jldI af jfE.’ dovyN pirvfr pRmfqmf df sLukr-gujLfr krn dy
nfl-nfl hr Aus ivakqI qy srkfr df DMnvfd kr rhy hn ijnHF ny AunHF df
ies duK dy smyN ivc ihMmq qy AuqsLfh vDfieaf. rfm mUrqI ny vfihgurU df
DMnvfd kIqf aqy ikhf ik awj sRI gurU gRMQ sfihb jI dy 400 sflf pRkfsL
purb ‘qy AunHF nUM qohPf imilaf hY. puwqr dI irhfeI dI cMgI Kbr AunHF
nUM ieiqhfsk idn ‘qy imlI hY. ies leI AunHF nUM pUrf ivsLvfs hY ik
pRmfqmf vI AunHF dI KusLI ivc sLfiml hY. ies mOky dovF pirvfrF ny ky[
jI[ aYl[ kMpnI df vI DMnvfd kIqf. ies mOky muwK mMqrI vIrBwdr isMG ny
ikhf ik kFgrs pfrtI, sUbf qy kyNdr srkfrF bMdIaF dy pirvfrF dI KusLI
ivc sLrIk hn.
AUnf ‘c KusLI dI lihr
AUnf, (aroVf)-awj sLfm dy smyN tYlIivjLn AuWpr
BfrqI aqy dUjy bMdIaF dI irhfeI dI KLbr afeI qF AUnf aqy afly-duafly
dy ipMzF ivc KusLI dI lihr PYl geI. jdoN ienHF bMdIaF ivcoN ipMz dyhlF
ivc aMqrXfmI dy pirvfr vfilaF nfl gwlbfq kIqI qF AunHF ny KusLI jLfihr
krdy hoey ikhf ik AunHF dI irhfeI ivc Coty bwcy qoN lY ky hryk bjLurg
ny sfzf sfQ idwqf, ies leI asIN sfrI jnqf, Bfrq srkfr aqy pRdysL srkfr
dy DMnvfdI hF.
iqlk rfj df ichrf dyKx dI
ieMqjLfr hY Aus dI mF nUM
huisLafrpur-ipCly svf mhIny qoN ierfk ivKy bMdI bxf
ky rWKy gey pMjfbI nOjvfnF nUM aWj irhfa krky ierfkI KfVkUaF ny pUry
pMjfbI BfeIcfry nUM sRI gurU gRMQ sfihb jI dy sQfpnf purb dy mOky ‘qy
jo qohPf idWqf Ausny aWj dy jsLnF ivc hor rMg Br idWqf. jo koeI vI
irhfeI dI KLbr suxdf Ausdy mUMhoN afp muhfry ‘sLukr hY’ lPjL inkldf.
iqlk rfj dI irhfeI dI KLbr suxI qF hr pfsy KusLI dI lihr dOV geI. iqlk
rfj dI mfqf iksLnI dyvI ny pRmfqmf df sLukr adf kridaF Bfrq srkfr aqy
Kfs qOr ‘qy mIzIaf df DMnvfd kIqf ijnF dy XqnF dy sdkf Ausdy puWqr dI
irhfeI sMBv hoeI. iqlk rfj dI BYx qfro jo AUny qoN ieQy afeI hoeI sI,
dI vI KusLI dI koeI hWd nhIN sI. bs hux AunHF nUM iqlk rfj df ichrf
vyKx df ieMqjLfr hY.
KusLI sFBI nhIN jFdI suKdyv dy
mfipaF qoN
cmkOr sfihb-sQfnk sLyr isMG dy pirvfr nUM awj sRI
gurU gRMQ sfihb dy 400 sflf sQfpnf purb ‘qy byhwd KusLI nsIb hoeI jdoN
sLfmIN 4 vjy pirvfr ivc ivdysL mMqrfly qoN afey Pon ‘qy, ierfkI
dihsLqpsMdF vwloN AunHF dy byty suKdyv isMG dI irhfeI dI Kbr imlI.
ijAuN-ijAuN kOmI inAUjL cYnl Bfrq srkfr dy hvfly nfl bMdIaF dI irhfeI
dI pusLtI krdy gey iqAuN-iqAuN pirvfrk mYNbrF dy ichiraF ‘qy KusLI df
nUr Jlkx lwgf. bMdI suKdyv isMG dI mfqf hrpfl kOr jo suKdyv isMG dI
irhfeI qoN bfad aksr mMjy ‘qy ibmfrF vFg peI rihMdI sI qoN awj cfa
sFiBaf nhIN sI jFdf. dyKidaF hI ivhVy ivc ipRMt aqy tI[ vI[ mIzIey qoN
ielfvf pirvfr dy hmdrd/sLuBicMqkF df qFqf lwg igaf aqy mfqf hrpfl kOr
mIzIey nUM vfr-vfr ibafn idMdI, afpxI KusLI df pRgtfvf kr rhI sI. ieho
cfa pirvfr ivc suKdyv isMG dy ipqf sLyr isMG aqy BrjfeI krmjIq kOr nUM
ciVHaf hoieaf sI.
pirvfr vfilaF anusfr BfvyN smyN-smyN asIN Bfrq
srkfr ‘qy ros vI pRgt krdy rhy hF pr awj asIN mihsUs krdy hF ik 100
kroV qoN vwD afbfdI dI numfieMdgI krn vflI Bfrq srkfr ny, hfsl hflqF
ivc bMdIaF nUM CuzfAux sbMDI koeI ksr bfkI nhIN CwzI. pirvfr vfilaF ny
ijQy Bfrq srkfr df aqy Kfs qOr ‘qy ivdysL mMqrfly df Aukq irhfeI bdly
DMnvfd kIqf AuQy ierfk ivc kMm kr rhI ivvfdgRsq trFsport kMpnI ky[ jI[
aYl[ df vI DMnvfd kIqf ijs ny iqMnF BfrqIaF dI irhfeI bdly ierfk ivcoN
afpxf kMm smytx df PYslf ilaf.

pRDfn mMqrI ny sRI gurU gRMQ sfihb jI
dy AupdysL ivsLv Br ivwc phuMcfAux df Brosf idvfieaf.
aMimRqsr,
1 sqMbr:- pRDfn mMqrI zf[ mnmohn isMG ny ikhf hY ik Bfrq srkfr pfvn
sRI gurU gRMQ sfihb jI df BrfqrIBfv eykqf,sdBfvnf, brfbrI aqy
sfJINvflqf df sLMdys ivsLv Br dy sfry dysLF ivwc phuMcfAux leI hr sMBv
Xqn krygI.ies sbMD ivwc komI aqy komfqrIN pwDr qy sYmInfr vI afXooijq
krvfey jfxgy.
awj ieQy inAU aMimRqsr ivKy sLoRmxI gurduafrf pRbMDk kmytI vwloN
sfihb sRI gurU gRMQ sfihb jI dy 400 sflf pRkfsL gurpurb mnfAux leI
afXoijq muwK smfgm nUM sMboDn kridaF AunHF afiKaf ik Bfrq srkfr ny ies
sLqfbdI bfry poRgrfm AulIkx leI iewk rfsLtrI pwDr dI kmytI bnfeI hY
ijs ivwc sB DrmF dy pRmuwK ivdvfn aqy sfrIaF pfrtIaF dy numfieMdy ley
gey hn.AunHF ikhf ik ies kmytI dI rIport imlx qy sfrIaF XojnfvF aqy
pooRgrfmf Auqy aml kIqf jfeygf.AunHF sRI drbfr sfihb jI nUM XUnYsko
vwloN vrlz hYrItyj df drjLf idvfAux leI BrpUr Xqn kIqf jf irhf hY.
AunHF disaf ik tUirjLm ivBfg vloN krvfey gey iek srvy anusfr sB qoN
vwD ivdysLI sYlfnI sRI drbfr sfihb,sRI aMimRqsr dy drsLn krn leI
afAuNdy hn. AunHF afs prgt kIqI ik agly vrHy sRI drbfr sfihb jI nUM
XUnYsko vwloN Aukq drjf idwqf jfeygf.
gurduafrf sfihb krqfrpur sfihb dy drsLnF leI zyrf bfbf nfnk qoN
korIzor (lfGF) dI mMg df ijkr kridaF AunHF ivsvfsL idvfieaf ik
pfiksqfn srkfr nfl Aus dys aMdrly gurDfmF aqy hor DrmF dy Dfrimk
asQfnF dI Xfqrf aqy KulHy drsLnF leI vIjLf inXm srl bnfey jfx bfry
gwlbfq kIqI jfeygI.
PrFs ivwc iswKF dy dsqfr sjfAux Auqy lgfeI geI pfbMdI dy kfnUMn bfry
ijLkr kridaF AunHF disaf ik ipCly hPqy AunHF ny afpxy ivsLysL dUq sRI
dIksLq nUM AuQy dy rfsLtrpqI imstr icrfk nfl ies msly bfry gwlbfq krn
aqy AunHF nUM iswKF leI kys aqy dsqfr df mhwqv dsx leI ikhf igaf sI.
AunF disaf ik sRI dIksLq ny vfps af ky AunHF nUM disaf hY ik rfsLtrpqI
icrfk AunHF dI gWlbfq nUM bVy hI iDafn nfl suixaf hY aqy afs hY ik
ies dy Tos pRxfm sfmhxy afAuxgy.
sLoRmxI akflI dwl dy pRDfn sR[ pRkfsL isMG jI bfdl vwloN jUn-1984 ivwc
POjI hmly
dOrfn
sRI drbfr sfihb kMplYks ivwcoN iswK rYPrYNs lfeybRyRrI jo BfrqI POj ny
afpxy kbjy ivwc kr leI sI, nUM moVn aqy BfrqI POj ivwc iswKF dI BrqI
vDfAux dI mMg df ijLkr kridaF AunHF ikhf ik Auh ieh donoN mMgF bfry
rwiKaf mMqrfly nfl gwlbfq krngy aqy ienHF dI pUrqI leI hr sMBv Xqn
krngy.
pRDfn mMqrI ny ikhf ik gurU nfnk dyv XUnIvristI ivwc pRsqfvq sRI gurU
gRMQ sfihb Bvn, ijs df nINh pwQr kl rfsLtrpqI zf[ ey[pI[jy[klfm ny
rwiKaf hY, nUM komfqrIN pwDr df bnfAux, gurU kI ngrI sRI aMimRqsr dy
ivkfs, gilafrf Xojnf nUM mukMml krn bfry Bfrq srkfr hr sMBv shfieqf
dyvygI.
zf[ mnmohn isMG ny sfihb sRI gurU gRMQ sfihb jI nUM afpxI hfridk sLrDf
siqkfr qy snmfn ByNt kridaF afiKaf ik ieh pfvn gRMQ sfnUM afpsI eykqf,
sdBfvnf-ipafr, brfbrqf aqy ivsLv sLFqI df sLMdys idMdf hY. sfnUM sB
nUM ieh sLMdys Gr-Gr phuMcfAux leI Xqn krnf cfhIdf hY.
afpxy sMdysL ivc sRI akfl qKLq sfihb dy jQydfr igafnI joigMdr isMG jI
vydFqI ny sRI gurU gRMQ sfihb jI df sFJIvflqf qy ivsLv sLFqI df sMdysL
Gr-Gr phuMcfAux leI afiKaf.
sfbkf muwK mMqrI s[ pRkfsL isMG jI bfdl ny pfvn sRI gurU gRMQ sfihb dI
mhwqqf bfry jfxkfrI idwqI. AunHF pRDfn mMqrI nUM POj qoN iswK rYPrYNs
lfiebRyrI dy kImqI smfn vfps idlvfAux qoN ibnF keI mMgF rwKIaF.
ies ivsLfl smfgm nUM hornF qoN ibnF sfbkf pRDfn mMqrI sRI atwl ibhfrI
vfjpfeI,sRI akfl qKLq dy jQydfr igafnI joigMdr isMG jI vydfqIN, pMjfb
dy muwK mMqrI kYptn amirMdr isMG, rfjsQfn dy gvrnr sRI mdn lfl Kurfxf,
hirafxf dy muwK mMqrI cODrI Em pRkfsL cOtflf,iqbq dy Dfrimk afgU
dlfeIlfmf, injfmUdIn dy aOlIaf, knyzf srkfr dy pfrlImYNtrI skwqr sR[
gurbKsL isMG jI mwlI ny sMboDn kIqf. sLoRmxI kmytI dy pRDfn sR[
alivMdrpfl isMG jI pwKoky ny smUMh sMgqF aqy lIzr sfihbfn df DMnvfd
kIqf. styj clfAux dI syvf sLoRmxI kmytI dI sfbkf pRDfn bIbI jgIr kOr
jI ny inBfeI. lwKF hI sMgqF df ieMqnf ijafdf iekWT sI, ijs df koeI
aMdfjLf nhIN lgfieaf jf skdf.
bfdl, suKbIr, qoqf isMG, TMzl qy syKvF
dIaF ptIsLn rwd
cMzIgVH : pMjfb srkfr vwlo iBRsLtfcfr ivruwD clfeI geI kiQq
muihMm hyT pMjfb dy sfbkf muwK mMqrI s[pRkfsL isMG bfdl, suKbIr
bfdl aqy sfbkf mMqrIaF qoqf isMG sohx isMG TMzl aqy syvf isMG
syKvF ivruwD clfey jf rhy iBRsLtfcfr dy kysF df rfh Aus smyN sfP
ho igaf jdoN pMjfb hirafxf hfeI kort dy jsits sRI svqMqr kumfr
aqy jsits sRI amr dwq dy zvIjLn bYNc ny ieMnFH sfry nyqfvF
dIaF ptIsLnF rwd kr idwqIaF. ieMnFH ny ropV dI ivsLysL adflq ivc
AunFH ivruwD kys clfey jfx dy PYsly nUM cYlMj kIqf sI.
afpxy 77 siPaF dy hukm ivc ivdvfn jwjF ny ikhf hY ik
s[bfdl aqy hornF ny Aukq adflq ivc kys clfAux bfry ies dy KyqrI
aiDkfr nUM cYlMj kIqf sI. AunFH dwisaf ik jsits sRI amr dwq ny
hukm qy hsqfKr kr idqy hn pr kuJ kfrnF krky Auh PYslf suxfAux
smyN hfjLr nhI hn, ies leI mYN hI PYslf suxf irhf hF. ptIsLnF
muqfbk pMjfb srkfr ny hfeIkort dI iejLfjLq leI ibnF hI aYzIsLnl
ijLlHf qy sYsLn jwj sRI aYs[ky[goiel dI adflq nUM ivsLysL adflq
aYlfn kr idwqf . ieh vI ikhf igaf ik srkfr ny afpxI iewCf muqfbk
jwj inXukq krn df Xqn kIqf ies leI ies mfmly ivc kfrvfeI kIqI
jfvy ikAuNik ivsLysL adflq bfry notIiPkysLn isrP hfeIkort hI
jfrI krdI rhI hY. KyqrI aiDkfr nUM cYlMj krn leI keI hor dlIlF
vI ptIsLnF ivc pysL kIqIaF geIaF.
jsits sRI kumfr ny ikhf ik ropV dI adflq nUM s[bfdl aqy
AunfH dy pirvfrk mYNbrF aqy Aukq dUjy akflI nyqfvF ivruwD drj
afmdn qoN vDyry jfiedfd bxfAux dy mfmilaF bfry suxvfeI krn df pUrf
aiDkfr hY. hfl ivc ikhf igaf hY ik hfl dI GVI zvIjLn bYNc ies
bfry afpxy ivcfr nhI pRgtfAyuxy cfhuMdf ik s[bfdl qy dUjy akflI
nyqfvF ivruwD bury ierfdy hyT ieh kfrvfeI kIqI geI jF iksy hor
ZMg nfl. asIN AunFH svflF dy jvfb dy rhy hF ijMnFH ivc kfnUMnI
nukqf mojUd hY. Aukq svfl df Xog smyN qy Xog ZMg nfl jvfb idqy jfx
dI gwl zvIjLn bYNc ny khI hY. ies ipwCoN jwjF ny ieMnFH nyqfvF
ivruwD kysF dI Xog aQfrtI koloN iejfjLq lyx sbMDI muwdy bfry
ivcfr pRgt kridaF ikhf ik suKbIr bfdl bfry ikhf igaf hY ik AunFH
ivruwD kys clfAux leI rfj sBf qoN iejLfjLq nhI leI geI jdik srkfr
ny kih idqf hY ik AunFH ivruwD iBRsLtfcfr rokU kfnUMn dI Dfrf
13 dI QF Dfrf 8 qy 9 lfeI geI hY,ijs dy leI rfj sBf kolo
iejLfjLq lYx dI loV nhI . ies qoN spwsLt ho igaf hY ik suKbIr
bfdl ivruwD afpxI sMsdI ahudy dI durvrqON df dosL nhI hY.
adflq ny ikhf ik AuNJ qF s[bfdl qy dUjy nyqfvF df vI
kihxf hY ik AunFH ivruwD kys clfAux leI rfjpfl koloN iejLfjLq
lYx dI loV sI ikAuNik Auh vI pbilk srvYNt hn. s[bfdl df kihxf hY
ik ivroDI iDr dy nyqf hox sdkf AunFH df drjf kYbint mMqrI vflf
hY pr srkfr ny aijhy keI PYsly adflq sfhmxy rwKy hn,ijMnFH nUM
sfhmxy rwKidaF ieh kihxf Xog hovygf ik ieMnFH nyqfvF ivruwD kys
clfAux leI iejLfjLq dI loV nhI sI pr iPr vI srkfr ny ivDfn sBf
dy spIkr kolo iejLfjLq lY leI sI. adflq ny ikhf ik pihlF qF s[
bfdl ivruwD kys leI spIkr koloM iejLfjLq leI hoeI sI qy iPr
qoqf isMG qy s[TMzl ivruwD vI iejLfjLq lY leI geI. ies leI ieh
muwdf ieMnfH dy kMm afAux vflf nhI hY. kys drj hox qoN pihlF iksy
qrFH dI jFc nf kIqy jfx dy muwdy qy jwjF ny ikhf ik hux qF
BfvyN jo mrjLI ho jfvy, ivjIlYNs ibAUro ny dPf 173 hyT kfrvfeI
krky ropV dI adflq ivc ieMnFH sfrIaF ivruwD clfn dfier kr idqy hn
aqy siQqI dosL qYa hox qy puwj cuwkI hY. ies leI ies dlIl nUM
afDfr nhI mMinaF jf skdf. ieMnfH sfry qwQf nUM iDafn ivc rwK ky
sfry nyqfvF dIaF ptIsLnF rwd kIqIaF jFdIaF hn. ies PYsly nfl srkfr
nUM BfrI rfhq imlI hY ikAuNik ieMnfH nyqfvF ivruwD kys amirMdr
srkfr vlo clfeI jf rhI iBRsLtfcfr ivroDI muihMm afDfr hn.

bMdIaF dI irhfeI nfl dysL Br ‘c AuqsLfh pr sbNMMDq
sUbf srkfrF nUM nhI koeI pRvfh
nvIN idwlI: BfrqI bMDkF dI shI slfmq irhfeI aqy AunfH dI vqn vfpsI dy
mfmly nUM lY ky ijQy sfrf dysL JUm irhf hY AuQy ijMnFH sUibaF dy ieho
iqMno lok vsnIk hn, AuQoN dIaF srkfrF nUM ieh KLbr qoN koeI AuqsLfh
nhI imilaF. pMjfb dy ijLlHf ropV dy vsnIk suKdyv isMG aqy ihmfcl dy
AUnf ijLlHy dy vsnIk aMqrXfmI aqy iqlk rfj dI awj svyry idwlI phuMcx
dI jfxkfrI idwqI. 42 idnF qk ierfkI agvfkfrF dy kbjLy ivc rihx vfly
iqMnF ivakqIaF dy irsLyqdfr rfjDfnI phuMc gey. ieQoN dIaF keI smfijk
aqy gYr srkfrI sMsQfvF ny ieMnfH dy idwlI kdm rKidaF hI suafgq
leI iqafrIaF kr leIaF hn aqy tI[vI cYnlf ny vI iswDy pRsfrn df pRbMD
kIqf hY.
idwlI ivwc pMjfb aqy ihmfcl pRdysL dIaF srkfrF dy
rYjLIzYNt kimsLnr aqy aiDkfrI qfienfq hn .afpxy afpxy sUibaF dy
nyqfvF dy idwlI jF dysL ivdysL afAux jfx smyN idn rfq hwQ bMnH
ky KVy rihx vfly ieMnFH dohF sUibaF dy ieMnFH aPsrF nUM awj sLfm
qk ieh pqf hI nhI sI ik afAux vfly iqMnF ivakqIaF nUM AunFH dy
pirvfr qk phuMcfAux ivc kI mdd kIqI jfxI hY. ihmfcl srkfr dy
aiDkfrI aYs[aYs rfey Pon qy afey hIO nhI. AunFH dy shfiek sRI
rjvfnI ny ikhf ik sfihb ajy mIitMg ivc hn. iPr aYc[afr[zI mMqrflf
jfxgy. AuMnFH kol smF hovygf qF Auh gwl kr lYxgy. pMjfb dy
rYjIzYNt kimsLnr jy[aYs[mYxI nfl sMprk krn qy AunfH nUM spwsLt
jvfb idwqf ik sfnUM koeI hukm nhI hY aqy sfnUM kyNdr srkfr vlo jo
kuJ ikhf jfvygf qF Aus dI pflxf hovygI.

muwK mMqrI dy ahudy bfry sonIaf jo
vI kihxgy mMnFgf : amirMdr BwTl dy lfm -lsLkr sxy idwlI phuMcx
qy ikafs arfeIaF ny jLor PiVaf
jlMDr:
pMjfb ivc vI muwK mMqrI nUM bdlx dIaF atklF dorfn kYptn amirMdr
isMG ny kih idwqf hY ik sRImqI sonIaf gFDI jo vI kihxgy Auh
mYnUM mnjLUr hovygf. ies dorfn Aup mwuK mMqrI bIbI rfijMdr kor
BwTl vI idwlI phuMc geI hY ijhVI ik swqf leI kfPI lMmy smyN qoN
kYptn nfl doV ivc hY.
bIqI sLfm ieQy phuMcy muwK mMqrI kYptn amirMdr isMG
ny dupihr smyN kFgrs dy pMjfb dy ieMcfrj qy rwiKaF mMqrI pRxv
muKrjI nfl mulfkfq kIqI. mulfkfq qoN pihlF aqy bfad ivc vI kYptn
isMG mIzIaF koloN bcdy rhy. sRI muKrjLI nUM imlx sfAUQ blfk
phuMcy kYptn isMG nfl pMjfb kFgrs pRDfn aYc[aYs[hMspfl vI sn. sRI
muKrjI agly hPqy pMjfb df dorf krngy. ies qoN bfad s[amirMdr isMG
qy rfj dy zI[jI puls ey[ky iswdIkI ny gRih mMqrI isLvrfj pfitl
nfl mulfkfq kIqI . Auh kwlH aMimRqsr qoN iswDy idwlI phuMc gey
sn. pfrtI sUqrF ny Aukq mulfkfqF nUM pMjfb ivc hox vflIaF iqMn
ivDfn sBf hlikaF dIaF coxF leI pfrtI AumIdvfrF dI cox nfl joiVaf
hY. AumIdvfrF df PYslf isrP hfeI kmfn krygI.
kYptn amirMdr isMG dy nyVy dy lok vI awj sLfm aijhf
mihsUs krn lwgy ik hux AultI igxqI sLurU ho geI hY. sRI muKrjI
agly hPqy pMjfb dy kFgrsI ivDfiekF nfl ivcfr vtFdrf sLurU krngy
qy ieh nvyN muwK mMqrI dI loV bfry AunfH dI rfie jfxn leI kIqf
jfvygf . ies qoNbfad jF pihlF hI iks smyN kYptn isMG nUM idwlI qoN
koeI hdfieq iml skdI hY.
pMjfb dI Aum muwK mMqrI bIbI rfijMdr kor BwTl awj rfq
idwlI phuMc geI . Auh afpxy hmfieqIaF dy lfm -lskr sxy ieQy afeI
hY . kYptn amirMdr isMG nUM muwK mMqrI dy ahudy qoN htfAux dIaF
ikafs arfeIaF dy sMdrB ivc bIbI BwTl df acfnk idwlI phuMcxf aihm
mMinaF jf irhf hY.
kYptn amirMdr isMG ny awj nvIN idwlI ‘c kyNdrI gRih
mMqrI sRI isLvrfj pfitl nfl aihm mulfkfq kIqI . muwK mMqrI ny pMjfb
‘c 17 sI[afr[pI dy aPsrF nUM pMjfb kyzr ivc aYzjst krn qo jLor
idwqf. ieh aPsr ipCly lMmy smyN qoN pMjfb ‘c izAUtI qy qfienfq hn
. amirMdr isMG ny pMjfb puls dy ey[zI[[jI[pI aYs [aYs [ivrk df
mfmlf vI gRih mMqrI kol AuTfieaf.AunFH ikhf ik sRI ivrk nUM pMjfb
kyzr ‘c aYzjst kIqf jfvy. sUqrF anusfr muK mMqrI dI sRI ivrk nUM
pMjfb kyzr ivc aYzjst krn dI iewCf qoN lwgdf hY ik sRI ivrk
nUM pMjfb kyzr ivc aYzjst krn dI iewCf qoN lwgdf hY ik sRI ivrk
agly zI[jI[pI vI ho skdy hn . jdoN 31 mfrc nUM pMjfb dy
zI[jI[pI sRI ey[ ey iswdIkIO irtfierz hoxgy ,AuNdo sRI ivrk sB
qoN sInIar puls aPsr pMjfb’c hoxgy. sRI ivrk zf zI[jI[pI dy ahudy
leI rfh sfP krn vfsqy ipCly idnIN pMjfb srkfr ny 27 puls aPsrF dI
sUcI kyNdr nUM zYpUtysLn vfsqy Byj idqI hY.

sLqfbdI smfgmF ‘c amirMdr dy rol df
hfeIkmfn vlo sMjIdgI nfl noits
nvIN idwlI: sRI gurU gRMQ sfihb jI dy 400 sflf pRkfsL Auqsv
sbMDI smfrohF df pUrf ishrf pMjfb dy sfbkf muwK mMqrI aqy akflI dl
dy nyqf pRkfsL isMG bfdl ny lY ilaf hY . sUby dy muwK mMqrI kYptn
amirMdr isMG ies kMm ivc afpxy sihXog dI sfK qk nhI bxf sky. kFgrs
hfeIkmfn ny ies pUry mfmly nUM byhwd sMjIdgI nfl ilaf hY. zf[ mnmohn
isMG nUM pRDfn mMqrI bxf ky kFgrs pRDfn sonIaF gFDI ny iek pfsy
ijwQy dysL nUM iek Xog ivakqI idwqf hY,AuQy gFDI pirvfr dy mwQy
qy lwgI iswK ivroDI dMigaF dI kflK vI pUMJ idwqI hY pr dUjy pfsy
kYptn isMG afpxI mhfrfjy vflI sLfn ivc hI rhy.
ies pUry Gtnfcwkr leI pfrtI dy cotI dy nyqf iswDy
iswDy muwK mMqrI nUM ijLMMmyvfr mMn rhy hn . sfbkf muwK mMqrI
s[byaMq isMG dI brsI ivc sLfml hox vfly kuJ afgUaF ny afpxf nF
gupq rwKx dI sLrq qy mMinaF hY ik pMjfb ivc afpxI jfn vfr ky
awqvfd df Kfqmf krn vfly byaMq isMG dI brsI leI kuJ smF nf kwZky
muwK mMqrI kYptn amirMdr isMG ny byaMq isMG pirvfr nfl afpxI
kVvfht jwg jfhr kr idwqI hY. kYptn isMG dI ies byruKI aqy
sLqfbdI smfgm dI sPlqf df ishrf pRkfsL isMG bfdl nUM imlx dI
irport kFgrs pRDfn sonIaf gFDI qwk Byjx df islislf sLurU hox vflf
hY . kYptn srkfr dy keI mMqrI ies gwlo nfrfjL hn ik AunFH dy
cox hlikaF ivc sQfpq gurU GrF leI vI sLqfbdI smfroh dy moky qy
AunFH dI srkfr ny kuJ nhI kIqf aqy sfrf iDafn aMimRqsr qy
kyNidRq rwiKaf. ieQy imlI jfxkfrI anusfr sLqfbdI smfrohF ivc srkfr
dI asPlqf kYptn amirMdr isMG dy ivroDIaF nUM iek nvyN muwdy vjoN
iml geI hY.

iswK kOm agly cfr so sflF leI XojnfvF
AulIky : mnmohn isMG
nvIN
idwlI: pRDfn mMqrI zf[mnmohn isMG ny iswKf nUM swdf idwqf hY ik
Auh kom df BivwK sMvfrn leI agly cfr so sflF vfsqy afpxy afp
nUM iqafr krdy hoey XojnfvF GVn. AunFH iswK BfeIcfry nUM sRI
gurU gRMQ sfihb dy sFJIvflqf qy afps BfeIcfry dy pYgfm nUM Gr -Gr
phuMcfAux df swdf vI idwqf. Auh ieQy awj idwlI gurduafrf pRbMDk
kmytI vwlo kroVf rupey dI lfgq nfl sQfpq kIqy gey gurU gRMQ
sfihb irsrc syNtr df AudGftn kr rhy sn.
sRI gurU gRMQ sfihb dy 400 sflf pRkfsL dy 400 sfl pRkfsL
Auqsv qy PKr mihsUs kridaF zf[mnmohn isMG ny ikhf ik ieh
KusLiksmqI hY ik gurU gRMQ sfihb ‘c cfr so sfl pihlF idwqf igaF
sMdysL awj vI pihlF ijMnF sfrQk hY . AunFH ikhf ik sRI gurU gRMQ
sfihb dI sQfpnf dI coQI sLqfbdI dy jsLnF ny AunFH nUM agly 400 sflF
dy iswK BfeIcfry bfry socx leI mjLbUr kr idwqf hY ik Aus vyly kom
df BivwK kI hovygf. AunF isKf nUM agly 400 sflF leI afpxf BivwK
sMvfrn vfsqy sucyq kIqf. pRDfn mMqrI ny ikhf ik gurU gRMQ sfihb
igafn df mhfn sfgr hY ijMnI vizafeI kIqI jfvy AunHI hI QoVI hY.
ies pfvn gRMQ ivc isrP gurU sfihbfn dI hI bfxI nhI sgoN BgqF dI
bfxI vI sLfml hY.
zf[mnmohn isMG ny ikhf ik koeI vI mulk qd qk awgy nhI vD
skdf jd qk aorq nUM brfbr dy aiDkfr nf imlx. AunFH isrP iswKf leI
hI nhI sgoN srbwq dy Bly dI kfmnf kIqI. AunFH Brosf pRgtfieaf ik
ieMnI vwzI ivrfsq ivrsy ivc imlx krky agly 400 sflf iswK kom leI
pihlF nflo vI sunihrI hoxgy. zf[mnmohn isMG df kihxf sI ik awj
sfieMs qy tYknflojI df Xuwg hY ijs krky Gr Gr bwicaF nUM AucyrI
iswiKaf dyx dI loV hY qF ik Auh nf kyvl smyN dy nfl cwl skx sgo
Nhr Kyqr ivc nfmxf KwtidaF. dysL dy kMm df nF Auwcf kr skx. pRDfn
mMqrI df ieh vI kihxf sI ik awj ivsLv Br ivc jo vfqfvrx dI gwl
krdy hn, gurU nfnk sfihb n afpxI bfxI jpujI sfihb ivc sYNkVy sfl
pihlF hI kih idwqf sI ‘pvx gurU pfxI ipqf, mfqf Drq mhqu, idvs rfq
dueI[[[ pqflf pqflu lwK agfsf agfs .”
zf[mnmohn isMG ny smUh iswK sMgq nUM apIl kIqI ik Auh
iml ky koeI aijhf kMm krn ijs dy jLrIey Auh ivsLv dy bfkI lokF
nfl hor vDyry mjLbUqI nfl juV skx. idwlI dI Auwp muwK mMqrI sLIlf
dIksLq ny rfjDfnI dy ivkfs ivc iswKf dy Xogdfn dI sLlFGf kIqI.
idwlI gurduafrf pRbMDk kmytI dy pRDfn pRihlfd isMG cMZok ny ikhf
ik ies irsrc sYNtr ivc sB DrmF dy lok ibnF iksI Byd Bfv dy pUrI
afjLfdI nfl gurU gRMQ sfihb dI KOj kr skdy hn . AunFH ikhf ik sRI
gurU gRMQ sfihb df bfkI jubnf qy ilpIaF ivc anuvfd krn leI ies
sYNtr vwlo ivsLysL kdm cuwky gey hn. ies imsLn leI idwlI
gurduafrf pRbMDk kmytI vwlo ivsLysL shfieqf idwqI jfvygI.
iswK ivdvfn qy ies irsrc sYNtr dy zf[jsvMq isMG nykI
ny ikhf ik Koj dy kyNdr bMgy huMdy sn jo pirkrmf nUM coVf krn
vfsqy Zfh idwqy gey pr AunFH dI QF qy gurU gRMQ sfihb dI Koj
vfsqy koeI QF kfiem nhI kIqI geI.zf[nykI ny ikhf ik ies gurU gRMQ
sfihb irsrc sYNtr ivc sfzf pihlF kMm QF- QF qy peIaF hwQ ilKq
pfvn bIVf dI sUcI iqafr kr ky AunFH nUM izjLItfeIn krnf,rupk qy
vfsqivk aqy rwhsafqmk Koj krfAuxf hovygf. kfiv -sLfsqirk Koj qy
iehdI ilpIafqmk Koj,smfijk rfjnIqk qy sdfcfrk Koj qy iehdI
ilpIafqmk Koj smfijk rfjnIqk qy sdfcfrk pwKF aqy rfgF bfry Koj
krvfeI jfvygI. smfroh ijs df sMcfln idwlI gurduafrf pRbMDk kmytyI
dy jnrl skwqr hrBjn isMG mTfVU ny kIqf,ivc pRDfn mMqrI zf[mnmohn
isMG dI supqnI sRIOmqI gursLrn kor qy sRImqI cMZok vI mojUd sn .
ies moky ivsLysL gwl ieh rhI ik ijQy mMc sMcflk zf[nykI nUM
zf[nygI vjoN pukfrdy rhy AuQy qkrIr smyN tplf KFidaF pRDfn mMqrI
vI kmytI dy pRDfn nUM pRihlfd isMG cMZok isMG jI kih gey. ies moky
amrIkf qoN afey dIdfr isMG bYNs,ivsLv pMjfbI sMsQf dy pRDfn
ivkrmjIq isMG sfhnI qy idwlI gurduafrf pRbMDk kmytI dy mYNbr
sLmsyr isMG sMDU ,mIq pRDfn igafn isMG, sInIar mIq pRDfn inrvYr
isMG dy skwqr kuldIp isMG idwlI dy ibsLp krm msIq mMc qy
susLoiBq sn. iesy dorfn amrIkf qoN hI afey bfbf dljIq isMG
isLkfgo vfilaF nuM surwiKaF amly ny ies leI mMc lfgy jfx qoN rok
ilaf ikAuNik Auh afpxy nfl ikRpfn hr hIly iljfx leI bijwd sn .
bfad ivc bfbf dljIq isMG isLkfgo ny ies gwl qy ros pRgt kIqf ik
jy kwlH aMimRqsr ivKy rfsLtrpqI ,rfjpflF muwK mMqrI dy nfl rihx
smyN AunFH nUM mMc qy afpxy nfl ikRpfn iljfx qoN nhI roikaf igaF qF
ieQy ikAuN jLlIl krn dI koisLs kIqI geI.

kMtrol ryKf nUM komFqfrI srhwd
mMNnx dI qjvIjL Bfrq vwlo rwd
nvIN idwlI: Bfrq ny awj dohF dysLF ivcfly hox vflI ivdysL mMqrI
pwDr dI gwlbfq qoN pihlF Bfrq ny pfiksqfn nfl lgdI kMtrol ryKf
nUM komFqrI srhwd mMnx qoN ienkfr kr idwqf hY aqy nfl hI ipCly
kuJ mhIinaF dorfn pfiksqfn vfly pfisEN GuspYT vDx qy vI icMqf
df pRgtfvf kIqf hY. srkfrI sUqrF ny awj ieQy dwisaf Bfrq kMtrol
ryKf nUM komFqrI srhwd kdy vI pRvfn nhI kr skdf. BfrqI sMsd ivc
pfs mqy anusfr smuwcf jMmU aqy ksLmIr rfj Bfrq df atuwt ihwsf hY.
pRMqU nfl hI Bfrq ny ieh afiKaf hY ik ieh dohF dysLF dy lok
ivcfly afpsI myl imlfp vDfAux leI jMmU -ksLmIr ryKf nUM vDyry nrm
bxfAux leI iqafr hY . pr nfl ieh hfl ‘c hI ksLmIr ivc GUspYT aqy
ihMsf dIaF GtnfvF ivc hoey vfDy qy vI pfiksqfn nUM jLordfr ZMg nfl
afpxIaF icMqfvF qoN jfxU krvfeygf.
srkfrI sUqrF ny dwisaf ‘asI kMtrol ryKf nUM nrm bxfAux
leI iqafr hF aqy nvIN idwlI nUM AumId hY ik pfiksqfnI ivdysL rfj
mMqrI KursLId aYm[ksUrI dI afpxy hmruqbf ky[ntvr isMG nfl hox
vflI gwlbfq ivc sfrQk pRgqI hovygI. ies qoN iek idn pihlF Bfrq dy
ivdysL skwqr isLafm srn aqy pfiksqfn dy ivdysL skwqr irafjL
KoKr dI mIitMg hovygI ijs ivc Auh jMmU -ksLmIr aqy sLfqI dy
surwiKaf sxy 8 muwidaF qy hox vflI gwlbfq dI pRgqI df jfiejLf
lYxgy. sRI KoKr Blky ieQy af rhy hn .
nvIN idwlI df iKafl hY ik kMtrol ryKf nUM vMz ryKf bxfAux
dI QF do dysLF ivcfly sMprk ryKf bxfAuxf cfhIdf hY qF jo dohF dysLf
df afpsI myljol qy BfeIcfrf vDy.sUqrF df kihxf hY ik ies sfl dy
sLurU ivc srhwd qy GuspYT ‘c kuJ kmI afeI sI pRMqU jUn aqy
julfeI dy mhIinaF ivc GuspYT ‘c Pyr vfDf ho igaf aqy vfdI ‘c vI
ihMsk GtnfvF vD geIaF. sUqrF anusfr Bfrq ies gwlbfq dorfn ies gwl
nUM jLordfr ZMg nfl AuTfvygf.

hux sLRomxI kmytI dy pRDfngI ahudy leI
doV sLurU
jlMDr: srI gurU gRMQ sfihb jI dy 400 sflf pRogrfm dy kwlH Kqm
huMdy hI sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dy ahudy leI akflI nyqfvF
ivc doV sLurU ho geI hY aqy sfry nyqf pfrtI pRDfn pRkfsL isMG
bfdl nUM luBfAux df Xqn kr rhy hn . akflI isafsq dy jfxkfr sUqrF
df kihxf hY ik gRih mMqrfly vwlo sLRomxI kmytI dy mYNbrF dy nfvF
dI sUcI jfrI kr idwqy jfx qoN bfad hux agly 21 idnF dy aMdr pRDfn
dy ahudy dI cox krvfeI jfxI hY. aMimRqsr dy izptI kimsLnr vlo
pRDfn dy ahudy leI cox krvfAux leI sLRomxI kmytI dy jnrl hfAUs dI
bYTk bulfeI jfvygI. ieh bYTk 21 idnF dy aMdr bulfAuxI jLrUrI
huMdI hY. akflI sUqrF anusfr ies smyN sLRomxI kmytI dI sfbkf
pRDfn bIbI jgIr kor df nF sB qoN awgy cwl irhf hY.
400 sflf pRogrfm ivc bfdl ny bIbI jfgIr kor dy hwQf ivc
mMc dI kmfn soNpI hoeI sI aqy AunFH afpxf kMm bfKUbI inBfieaf
hY. bIbI jfgIr kor bfdl pirvfr pRqI sLurU qoN hI vPfdfr rhI hY
aqy AunFH dy bfdl qoN ielfvf AunFH dI pqnI suirMdr kor bfdl aqy
puwqr suKbIr isMG bfdl nfl vI cMgy sMbMD hn. Dfrimk Kyqr ivc bIbI
jgIr kor nyafpxI vwKrI pCfx bxfAux ivc sPlqf pRfpq kIqI hY.
akflI sUqrF ny ikhf ik bIbI jgIr kor qoN ielfvf sLRomxI kmytI dy
sfbkf pRDfn pRo[ikrpfl isMG bMzUgr vlo vI iPr qoN pRDfn dy
ahudy leI afpxf dfavf pysL kIqf jf irhf hY. bzUMgr dy vI bfdl nfl
cMgy sMbMD rhy hn.

isropfE nf dyx dy muwdy qy koeI
mlfl nhI : pRnIq kor
pitaflf:
pitaflf dI aYm[pI sRImqI pRnIq kor jo awj pI [afr [tI sI vwlo
sLurU kIqy gey jI[pI[aYs isstm (AuwqrI Bfrq ‘c pihlI vfr) dI surUafq
krn ingm dy muwK dPqr phuMcI ny gwlbfq kridaF ikhf ik sRI
hirmMdr sfihb ivc 400 sflf pRkfsL Auqsv dorfn pMjfb dy muwK
mMqrI kY[amirMdr isMG aqy AunFH sRImqI prnIq kor isropfE nf dyx
dy muwdy qy ikhf ik gurU mirafdf gurUaF vwlo nhI sgoN gurUaF dy
cyilaF vlo bxfeI geI hY. AunFH ikhf ik ies mhwqvpUrn moky qy Auh
iek swcy iswK dI hYsIaq nfl sRI hirmMdr sfihb geI aqy smfgm ‘c
ihwsf ilaf. sRImqI pRnIq kor ny ikhf ik aYs[jI[pI[sI vlo AunfH nUM
qy AunFH nUM dy pqI nMU isropfE nf dyx dy muwdy qy AunfH nUM
koeI mlfl nhI hY.

lwKF sMgqF ny gurU Gr dIaF KusLIaF
pRfpq kIqIaF

aMimRqsr: ipCly iek hPqy qoN cwl rhy sRI gurU gRMQ sfihb jI dy
sQfpnf idvs dy 400 sflf jsLn sMpUrn ho gey hn . dUr -dUr qoN
afeIaF sMgqF ny awj aMimRq vyl AuT ky pivwqr srovr ivc iesLnfn kIqf
,iPr gurU Gr ‘c sLrDf vjoN pRsfid krvfieaf aqy sRI hirmMdr sfihb ‘c
mwQf tyikaf. gurU drsLnF df ieh islislf svyry ZfeI vjy dy krIb hI
afrMB ho igaf jdoN sRI gurU gRMQ sfihb jI dI svfrI dI Xfqrf sRI
akfl qKLq sfihb qoN sRI drbfr sfihb vwl rvfnf hoeI. gurU sfihb
dI svfrI dI ieh Xfqrf rojLfnf afrMB huMdI hY qy aqy rfq nuM
ivsLrfm leI gurU gRMQ sfihb dI ‘pRgt gurF kI’ dyh nUM sRI akfl qKLq
sfihb ivKy iljfieaf jFdf hY aqy ieMnfH dohF moikaF qy sMgqF dI
vwzI BIV iekwTI huMdI hY pr awj svyr vyly sMgqF dI hfjLrI aQfh
sI. drsLnI izEZI qoN sRI hirMmdr sfihb mwQf tykx aqy vfps prqx
qk iqMn GMty df smF lwg igaf . gurU drsLnF leI lMbIaF kqfrF df ieh
islislf bfad dupihr 2 vjy qk jfrI irhf.
aMimRqsr dy bhuqy sLihrIaF ny vI awj hI gurduafrf sfihb ‘c
mwQf tyikaf ikAuNik ipCly kuJ idnF qoN Auh trYiPk inXmF dIaF
pfbMdIaF aqy surwiKaF pRbMDf dI sKLqI kfrn kuJ Gutn ijhI mihsUs
kr rhy sn. ipCly hPqy qON dysL ivdysL qoN afeiaF lwKf sMgqF ny
iswKf dy moky vjoN jfxy jFdy ies Auwc Dfrimk asQfn dy drsLn kIqy .
srovr dI pirkrmf ivc sQfpq bfbf buwZf jI dI byr, ijQy bYT ky bfbf
jI dI srovr aqy gurU Gr dI AusfrI dy kMmf dI ingrfnI kiraf krdy
sn,ivKy vI sMgqF vwzI sLrDf nfl sIs JukFAuNdIaF aqy mwQf tykdIaF
hn. ijLafdfqr aorqF ies pivwqr byr nUM hwQf nfl CUh ky ies df
afsLIrvfd pRfpq krn df Xqn krdIaF hn.
pirkrmf ivc hI duK BMjnI sQfpq hY ijs bfry mfnqf hY ik
ies hyT iesLnfn kIiqaF mnuwK dy srIrk rog aqy ksLt dUr ho jFdy hn
. ieiqhfs anusfr aMimRqsr sLihr dy vsx qoN pihlF aqy srovr smyq
sRI hirmMdr sfihb dI AusfrI qoN pihlF ieQy iek CwpVI hoieaf krdI
sI . pwtI dy rihx vfly coDrI dunI cMd ny jdo afpxI bytI vlo ieh
kihx qy ik sB jIvF nUM rojLI rotI dyx vflf srv sLkqImfn pRmfqmf hY
,bIbI rjnI nuM iek ipMgly afdmI nfl ivafh idqf qF Aus ipMgly dy
sfry rog ies CpVI ivc iesLnfn kr ky dUr ho gey sn. ieh gwl
swc hY jF nhI pr ieh qF hkIkq hY ik ies jl ivc aMimRq vrgI sLkqI
hox kr ky hI gurU rfmdfs jI ny ieQy aMimRqsr Bfv aMimRq dy
srovr dI sQfpnf kIqI. bfad ‘c ies nF nfl hI ieQy sLihr vI vs igaf.
pirkrmf ivc bfb dIp isMG jI dI Xfd ‘c bixaf Auh sQfn vI siQq hY
ijQY AunFH ny afpxf sIs gurU dy crnF ‘c Byt kIqf sI.ieMnHI ijLafdf
mfnqf hox kr ky hI pUrf sfl ieQoN dy drsLnF leI sMgqF afAuNdIaF
rihMdIaF hn. sRI gurU gRMQ sfihb dy 400 sflf jsLnF ‘c sLfml hoeIaF
sMgqF ny vI ieMnFH sB mhfn asQfnF dy drsLn dIdfr kIqy aqy gurU Gr
dIaF KusLIaF pRfpq kIqIaF.
