bugqI dI
moq ivruwD bloicsqfn ‘c mukMml bMd,pfik ivc hfeI alrt
ieslfmfbfd :
pfiksqfn dy dWKxI-pWCmI sUby bloicsqfn ivc aWj QF-QF qy
ihWsf aqy aWgjLnI dIaF GtnfvF vfprn kfrn afm ijMMdgI mukMml
qor qy AuQl -puQl hoeI rhI|bloicsqfn dy kbfielI muKi nvfb
akbr Kfn bugqI dy afpxy keI kmFzrF smyq bIqy idnIN iek PojI
kfrvfeI ivc mfry jfx ipWCo pUry bloicsqfn ivc siQqI iKcfa
BrpUr bxI hoeI hY| rfjDfnI koietf aqy bloicsqfn dy keI hornF
sLihrF ivc aWj puls aqy nIm surwiKaf PorsF dy jvfnF ny
gsLq kIqI| aWj 4 pfrtIaF qy afDfrq bloc komI gTjoV ny bugqI
dy mfry jfx ivruWD ros pRgtfAux leI bMd df sWdf
idWqf|pfiksqfn dy sUcnf mMqrI muhMmd alI ny dWisaf ik imRqk
bugqI dI lfsL ajy qk mlby ivco nhI kWZI jf skI aqy ijvyN hI
ies nUM mlby ivco kWiXaf jfvygf ,Aus nUM pirvfrk mYNbrF dI
mojUdgI dPnfieaf jfvygf|

brnflf
nUM 11 qWk jylH Byijaf
cMzIgVH: sRomxI
akflI dl dy DUrI ivDfn sBf Kyqr dy ivDfiek aqy qfimlnfzU dy
rfjpfl surjIq isMG brnflf dy puWqr ggnjIq isMNG brnflf
nUMAusdy iKlfP afpxy Gr’c kMm krn vflI iek aorq dy nfl
blfqkfr krn sbMDI mfmly ‘c 14 idnF dI inaFiek ihrfsq Kqm hox
dy bfad juzIsILal mYijstRryt hrjIq kor dI adflq ‘c pysL
kIqf igaf |ieQy AunFH dy irmFz df smF sImF 11 sqMbr qwk vDf
idWqI geI| pysIL qoN pihlF hI jWj ny afpxy stfP nUM hdfieqf
dy idWqIaF ik iksy nUM vI aMdr nf afAuxf idWqf jfey| ieQy
qwk ik pysIL nUM kvr krn dy leI adflq ‘c KVHy pWqrkfr ny
jWj nUM puWiCaf ik ieQy ikAuN KVy ho,dWsx qy AunFH nUM vI
adflq qoN bfhr jfx leI kih idWqf|

dosIL
akflIaF iKlfP kfrvfeI hovygI: amirMdr
gVHsMkr:muWK mMqrI
pMjfb kYptn amirMdr isMG ny aWj ieQy dfxf mMzI ivc iek
ivsLfl rYlI nUM sMboDn krdy hoey ikhf ik kYNg irport anusfr
jo pMjfb srkfr Aupr PMzF dI durvqoN sbMDI ikhf igaf hY ikAuh
Gplf sMn 2001-02 icx bfdl srkfr dy smy dorfn hoieaf sI|
pMjfb aMdr iBRstfcfr jVH qoN Kqm krn dI gwl krdy hoey AunFH
ikhf ik asIN socdy hF ik iek Qfxydfr jF Aus dy dwly nUM PVn
nfl ieh smWisaf hWl nhI hoxI ,ies dy leI AupWrly pWDr qoN
kfbU krnf jLrUrI hY|AunFH ikhf ikasIN rvI isWDU 14 kroV dy
kfly Dn nfl PiBVaf BfvyN ik Auh aWj jLmfnq qy afieaf hoieaf
hY pr muV Auh jylH jLrUr jfvygf| pMjfb aMdr sfP suQrf mfhol
bxfAux leI AunFH hor akflI lIzrF iKlfP krvfhI hox dIgWl
vI afKI| AunFH akflIaF qy golkF qy KjLfny dy pYsy dI
durvrqoN krn df vI dosL lgfieaf|
amirMdr
isMG jo ik aWj ieQy 100 PIsdI sIvryj qy pfxI df AudGftn krn
afey sn,ny aWgy ikhf ik bfdl ny pMjfb aMdr koeI vI snaq
afpxy rfj dorfn nhI ilaFdI jdo ikkFgrs ny 20 lWK nokrIaF df
pWkf pRbMD kIqf| amirMdr isMG ny ikhf ik srkfrIKjLfny ivc
afieaf pYsf grIb afdmI ny afpxy hWz BMn ky kmfieaf huMdf hY|

pMjfb
srkfr vWlo bfl mjLdUrI qy mukMml pfbMdI df PYslf
cMzIgVH: pMjfb srkfr
ny kNdr srkfr dy idsLf inrdysLf dy mWdynjLr rfj aMdr
10akqUbr qoN bfl mjLdUrI qy mukMml pfbMdI lfAux df PYslf
kIqf hY| aWj ieQy ies gWl df pRgtfvf kridaF aYs[aYs cMnIH
skWqr ikrq qy rojLgfr ny dWisaf ik ies sbMDI iek aiDsUcnf
kyNdr vWlo 10 julfeI 2006 pihlF hI jfrI ho geI hY| ies ivc
sVkF dy iknfiraF siQq ZfibaF,rYstorYNtf,hotlF,motlF,cfh dIaF
dukfnF,irjLfrtF afid ivKy 14 sfl qoN GWt Auymr dy bWicaf
nUM nokr rWKx jF GrylU kMmkfj leI rWKx qy pfbMdI lfAux leI
iqMn mhIinaF df smF idWqf igaf sI |AunFH dWisaf ik smUh
ijLlf dPqrF aqy sbMDq ivBfgF nUM srkfr dy hukmF dI krVI
pflxf leI loVINdy inrdysL pihlF hI jfrI kIqy gey hn|AunFH
dWisaf ik ieMnFH pfbMdI dy hukmF nfl rfj aMdr bfl mjLdUrI
nUM pUrI qrFH Kqm kIqf jf
skygf|

kYptn
srkfr dI 900 kroV rupey dI jFc hovy: suKbIr bfdl
aimRMqsr: sRomxI
akflI dl dy jnrl skWqr aqy lok sBf mYNbr suKbIr isMG bfdl ny
pMjfb dI kYptn srkfr qy rfj ivc ivWqI arfjkqf PYlfAux aqy
pYNz ivkfs leI rWKy gey qkrIbn 900 kro V rupey Kurd -burd
krn dy dosL lfAuNidaF ikhf hY ik ies sbMDI kyNdr sr kfr dy
ivWqI adfry kYNg dI qfjLf irport ivc afey hvfilaF nUM muWK
rWK ky ies Gply dI jFc krvfeI jfxI cfhIdI hY|aWj aMimRqsr
ivKy pYRs kfnPrMs nUM sMboDn kridaF suKbIr isMG bfdl ny ikhf
ik kydr srkfr dy ivWqI mfmilaF bfry adfiraF ‘kMg’ dI irport
ivc bkfiedf ijLkr kIqf igaf hY ik pMjfb ivc idhfqI ivkfs leI
rWKI geI 900 kroV rupey qo vDyry rkm df koeI lyKf-joKf vI
nhI iml irhf| AunFH ikhf ik kyNdr ivclI kFgrs srkfr dy hI
adfry vWlo Aus pfrtI dI rfj srkfr dy kMmkfj bfry aijhI
irport idWqy jfx qoNM bfad hux ies ivc koeI sWLk nhI rih
igaf ik rfjy dI srkfr GpilaF dI srkfr hY aqy pMjfb ivc vWzy
pWDr qy ivWqI arfjkqf PYlfa rhI hY|AunFH ikhf ik coxF nyVy
afAux krky rfjy dy vjILr aqy aihlkfr vWzI pWSDr qy luWtx
ivc lWgy hoey hn| s[bfdl ny ies bhu kroVI Gply dI
sI[bI[afeI qo jFc krvfey jfx dI mMg kridaF ikhf ik sWcfeI
lokF dy sfhmxy afAuxI cfhIdI h Y |kYptn amirMdr isMG nUM hux
qWk df sB qoN iBRst aqy niKWD muWK mMqrI krfr idMidaF
suKbIr bfdl ny ikhf ik rfjy dI srkfr ny ivkfs sbMDI Poky
dfavykrn qoN ibnF kuJ nhI kIqf aqy srkfr dI kfrgujLfrI aqy
lok musLklf pRqI sMjIdgI dI aslIaq qF rfj ‘c ivc mojUdf
ibjlI sMkt qoN hI sfhmxy af geI hY|
s[suKbIr
isMG bfdl ny ikhf ik rfjy dI srkfr df hr kdm lok ivroDI ho
inbiVaf hY| pMjfb lok syvf kimsLn dy ivvfdgRsq sfbkf cyarmYn
rvI iswDU sbMDI iek svfl dy jvfb ivc s[suKLbIr isMG bfdl ny
ikhf ik rvI isWDU dI inXukqI iKLlfP cfr akflI sMsdF ny adflq
ivc kys pysL kIqf sI, ijQy rvI isWDU ny ibafn drj krvfey sn
ik ieh akflI sFsd isafsI ivroD krky ivvfd KVf kr rhy ikAuNik
Auh (rvI) kFgrsI hY| iek svfl dy jvfb ivc s[bfdl ny ikhf ik
rfj ivc aYqkI akflI srkfr bxn qy pihly idn qoN hI ivkfs kfrj
afrMB idWqy jfxg aqy pihly sfl hI rfj vfsqy iqafr kIqf igaf
mfstr plfn lfgU kr idWqf jfvygf|

hux bfjL
ny gurduafry ‘c zyrf lfieaf
smrflf: krfmqF dy
dor ivc smuMdr df pfxI imWTf hox,murqIaF dy duWD pIx qy kMD
qy sfeI bfbf dI qsvIr idKfeI dyx dI GtnfvF qoN bfad hux
smrflf dy njLdIk ipMz rfjyvfl surKIaF ivc hY ,ijQy ipMz dy
gurduafry ivc kWl qoN af ky bYTy iek bfjL nUM vyKx leI dUr
dUrfzy qoN BIV AumV peI hY |ipMz dy gurduafrf sRI klgIDr
ivKy phuMcy sLrDflUaF ny dWisaf ik ieh bfjL gurduafrf sfihb
ivc sWcKMz sfihb qy af ky bYT igaf ies dI Kbr pihlF ipMz
ivc phuMcI qy ipMz dy vsnIk bfjL nUM vyKx qy afpxI sLrDf
pRgt krn leI phuMcxf suLrU hoey sn ik ieh Kbr afs-pfs dy
ipMzf ivc vI PYl geI qy sMgqF df qFqF AuQy juVxf suLrU ho
igaf| gurduafrf pRbMDk kmytI dy pRDfn jMg isMNG ny dWisaf ik
dUr- dUr qoN af rhI sMgq nUM vyKdy hoey aWj ieQy svyr qoN
hI pRsLfd df lMgr afrMB kr idWqf igaf hY| ijLafdfqr sMgqF
bfjL dI ies afmd nUM suLB mMnidaF afpxI Dfrimk afsQf nfl joV
rhy hn qy sLrDflU pUrI sLrDf nfl afeIaF sMgqF dI syvI qy
lMgr afid vrqfAux ivc juty hoey hn|

pMjfb dI
qrWkI leI Drm nUM rfjnIqI leI vrqx vfly nyqfvF qoN sucyq hox
dI loV : bfjvf
inhfl isMMG: sRomxI
kmytI dy pRbMD cWl rhy gurduafiraF df pRbMD ies smyN pUrI
qrFH iBRstfcfr dI Byt cVH cuWkf hY ijs ivc GpilaF dI Brmfr
hY AuQy sMgqF dI dsF nhuMaF dI ikrq nUM isWKI dy pRcfr qy
psfr leI vrqx dI QF inWjI qy isafsI ihWqF leI vriqaf jf irhf
hY| ieh sLbd kYbint pRqfp isMG bfjvf ny ikhf ik isWkI qy
gurU gRMQ sfihb ivc afsQf rWKx vfly ikrqI lok afpxy KUn
psIny dI kmfeI ‘co iqMn Pul bcf ky Drm dy ivkfs leI Byt krdy
hn pr Drm dy burky hyT Cupy rfjnIiqk lok sMgq dI ies amfnq
nUM isWK ivroDI kMmf qy afpxI soVI rfjnIqI clfAux leI vrq
rhy hn|
AunFH
aPsos pRgt kridaF ikhf ik afpxy -afp nUM isWK kom df rihbr
khfAux vfly pRkfsL isMG bfdl BUq-pRYq kWZx vfly pfKMzI
zyiraf dy muKIaf aWgy gozy tyk rhy hn jo ik isrP qy isrP
vot rfjnIqI hI hY pRkfsL isMG bfdl nUM iswK Drm nfl koeI
vfsqf hY,nf ihMdU Drm nfl qy nf hI iksy hor Drm nfl| AunFH
ikhf ik pRkfsL isMG bfdl lokF dy Dfrimk jLjbfqf df sosLx
krky rfj sWqf Aupr kfbjL huMdy rhy hn qy pMjfb bfry kuJ krn
dI QF afpxy pirvfr df ivkfs kr rhy hn|pr aWj lok bfdl juMzlI
dIaF sfrIaF cflF smJ cuWky hn ijs krky bfdl dl dy eImfndfr
jLmIr rWKx vfly pMjfb dy hWkf leI iPkrmMd nyqf qy vrkr DVfDV
kFgrs ivc sLfml ho rhy hn,ijs krky bfdl dl dy Kymy KflI
huMdy jf rhy hn|AunFH ikhf ikjykr pMjfb dy lok ipCly 20sflF
dy ruky ivkfs nUM aWgy jfrI rWKxf cfhuMdy hn qy pMjfb nUM
dUsryaF sUibaF qoN aWgy lY jfxf cfhuMdy hn qF Auh Drm nUM
rfjnIqI leI vrqx vfly hovy isafsqdfnF qoN sucyq rihx|

iphovy
vfly ivruWD CyqI kfrvfhI hovy: krnl sMDU
cMzIgVH:inhMg pUhlf
aqy isLkfgo vfly bfby df prdfPfsL krn ipwCo hux mfn isMG
iphovf ivruWD sRomxI kmytI vwlo koeI kfrvfeI krvfAux d I
muihMm nUM BKidaF rWKx dI koisLs ivc mfJf aYks-srivsmYn nfm
dI jQybMdI dy muKI irtfierz krnl gurbIr ieMdr isMG sMDU ny
aWj joLrdfr qfVnf kIqI ik jy pohyvf vfly bfby nUM isWK pMQ
ivco nf Cyikaf igaf qF Auh isWK kom vWlo hor qyyjL aMdoln
CyVng aWj ieQy krnl sMDU ny afiKaf ik qlvMzI sfbo dy qKLq
dmdmf sfihb dy jQydfr blvMq isMG nMdgVH kolo ieh Brosf leI
bYTy hn ik pohyvf vfly bfby nUM qlvMzI sfbo ivKy cl rhy
smfgmF ivc sLfml hox dI iejfjLq nf idqI jfvy| iphovy vfly
dIaF krqUqF bfry krnl sMDU ny dWisaf ik lwKf rupey ivdysLf
qoN iekWTy kr ky bfby ny kurIqIaF kIqIaF aqy ikhf ik iek
lVkI dy ivafhuqf jIvn dy hvfly nfl kfnUMnI kfrvfeI df
iesLfrf vI idWqf| AunFH ikhf ik jy kuJ idnF ivc akfl qKLq dy
muWK syvfdfr ny koeI kfrvfeI nf kIqI jF GWto GWt Aus nUM
pMQ ‘co nf Cyikaf igaf jf sjLf nf idqI qF ies jQybMdI dy
kfrkun sVkF qy af jfxgy ijs nfl isWK kom dI hI bdnfmI
hovygI|

bloicsqfn ivc sMGrsL, nvfb bugqI smyq 60 bfgI mfry gey
ieslfmfbfd :pfiksqfn
dy dMgf pIVq bloicsqfn sUby ivc surWiKaf dlF nfl mukfbly ivc
pRmuWK bfgI srgnf nvfb akbr Kfn bugqI smyq 60bfgI mfry
gey|mukfbly ivc bugqI df poqf vI mfiraf igaf|pfiksqfn dy
sUcnf mMqrI muhMmd alI durfnI ny ies dI pusLtI krdy hoey
ikhf ik nvfb bugqI ies kfrvfeI ivc mfiraf igaf pfiksqfn dy
gRih mMqrfly ny dWisaf ik ies sUby dy bspor ijLly ivc hoey
mukfbly ivc 21 surWiKaf mulfjLm aqy60 bfgI mfry gey|surWiKaf
mulfjLm ivc 6aPsr vI sLfml hn pr mMqrflf ny aPsrF dI pCfx
dWsx qo ienkfr kr idqf|kvytf ivc iek pRmuWK puls aiDkfrI
seIad muhMMmd ny dWisaf ik bIqI aWDI rfq nUM ijAu hI bugqI
dI moq df aYlfn hoieaf lok BVk AuTy aqy sVkF qy inkl
afey|BIV ny pYtrol pMpF aqy bYNkf qy hmly kIqy aqy puls qy
golIaf clfeIaF |
dWisaf
jFdf hY ik kvytf ivc amn kfnUMn kfiem rWKx leI Poj
qfienfq kr idqI geI hY aqy AuQy kriPAU lgf idqf igaf hY Y
|bloicsqfn pfiksqfn df sBf qoN vWzf pr pWCiVaf hoieaf sUbf
hY|dysL dy kudrqI gYs dy BMzfr ieQy hI siQq hn pr bloc lokF
df kihxf hY ik pfik srkfr AunFH nUM kudrqI gYs BMzfrF qoN
hox vfly munfPy ivco loVINdf ihWsf nhI idMdI|vrnxXog hY ik
bloicsqfn dy bfgIaF ny ipCly sfl vI gYs pfeIp lfeInF smyq
muZly ZFcy qy hmly qyjL kr idWqy hn|ies dy nfl hI surwiKaf
dlF dy hox vfly hmilaF ivc qyjIL afeI sI |surWiKaf dsqy
ieMnFH bfgIaF nUM AuKfV sutx leI kfPIO qyjIL nfl kfrvfeIO
kr rhy hn|
msUd
ajLhr nUM irhfa krn leI mYnUM vfjpfeI qy azvfnI ny mjLbUr
kIqf sI: abduWlf
nvINidwlI:
jMmU-ksLmIr dy sfbkf muWK mMqrI PfrUk abdUlf ny dosL lgfieaf
hY ik 1999 dy kMDfr jhfjL agvf kFz ivc sfbkf pRDfn mMqrI atl
ibhfrI vfjpfeI aqy sfbkf Aup pRDfn mMqrI lfl ikRsLn azvfnI
ny jYsL-ey -muhMmd dy muKI molfnf msUd ajhr dI irhfeI leI
AunFH nUM mjLbUr kIqf sI jdik AunFH ny (PfrUk ny )ies
muWd yqy asqIPf dyxf cfihaf sI|kyNdr ivc Aus vyly sWqfDfrI
rfjg dy sihXogI rhy PfrUk ny ies muWdy qy afpxI cuwp
qoVdy hoey ikhf ik atl-azvfnI dIaF hdfieqF sfhmxy AunfH ny
asqIPf dyx dI asPl koisLs kIqI sI ikAuNik ies qrFH dy
aWqvfd nUM hWlfsyLrI dyx dy ijLMmyvfr nhI njLr afAuyxf
cfhuMdy sn| iek ivsysL gWlbfq dorfn AunFH ikhf sI ik
msUd ajLhr df ijQo qk sbMD hY,Aus vyly dy pRDfn
mMqrI vfj pf eI aqy azvfnI ny Aus qoN ielfvf do hor
aWqvfdIaF nUM irhfa krn df PYslf kIqf pr AunfH nUM ies
PYsly qy ieqrfjL sI|

mfieafvqI lgfqfr dUjI vfrI srvsMmqI nfl bspf pRDfn cuxI geI
lKnAU: bspf suprImo
mfieafvqI aWj lgfqfr dUsry sfl ibnF mukfblf afpxI pfrtI dI
pRDfn cuxI geI|mfieafvqI ivruWD aWj iksy vI afgU ny kfgjL
dfKl nhI kIqy |20sUibaF dy pRDfn aqy Aup pRDfnF ny mfieafvqI
df nF pysL kIqf aqy970 qoN vWD pfrtI zYlIgytF ny AunFH dI
hmfieq kIqI|rfjn ny mfieafvqI dy ibnF mukfblf cuxy jfx df
aYlfn kIqf|pfrtI pRDfn dI cox ies vfrI iek mhInF pihlF
krvf idqI geI hY ikAuNik ies qoN bfad kuJ asYNblIaF dIaF
coxF hox vflIaF hn|mfieafvqI ny sqMbr2003ivc kfsIL rfm qoN
pRDfngI df ahudf sNMBfilaf sI|

puWqr
vWlo ipE dI hWiqaf dy bfad dWbI lfsL df ipMjr brfmd
PgvfVf: PgvfVf dy
sqnfmpurf ielfky ivc sMGxI afbfdI vfly sQfnk mnsf dyvI
ngrivc iek plft qoN sqnfmpurf puls dy aYs[aYc[E sRI rfjysL
kumfr dI agvfeI ivc puuls vlo izAUtI mYijstryt dI hfl hI ivc
aWj bfad sLfm jLmIn ivc dWby iek mnuWKI ipMjr nUM brfmd krn
dI vfprI Gtnf qoN bfad PgvfVf ivc snsnI PYl jfx dI sUcnf
imlI hY| BfvyN kFz sbMDI aiDkfrq qor qy puls ivBfg ny cuWp
DfrI hoeI hY iPr vI aflf BrosyXog sUqrF qoN imlI jfxkfrI
muqfbk puls nUM brfmd hoey mnuWKI ipMjr dI pCfx surjIq rfm
puWqr bUJf rfm mUl vfsI mnsf dyvI vjo hoeI hY| sUqr dWsdy hn
ik hWiqaf df isLkfr bixaf surjIq rfm dI PgvfVf ivc kfPI
jfiedfd hY|pRfpq vyrvy muqfbk surjIq dI hWiqaf Aus dy hI
puWqr ijs dI pCfx jIq rfm AurP lWzU dy rUp ivc hoeI hY,
vWlo kiQq qOr qy afpxy ipqf dy isr qy BfrI rfz mfr ky6 sfl
pihlF kIqI geI|imlI jfxkfrI anusfr dljIq rfm ny afpxy juLrm
qy prdf pf ky afpxy ipqf dI lfsL nUM sQfnk mnsf dyvI ngr
siQq afpxy plft ivchI dWb idWqI|sUqr dWsdy hnik ipqf nUM moq
dy Gft Auqfr ky klXuWgI puWqr ny lokF ieh dWsxf surU kr idqf
ik Aus dy ipqf ivdysL Xfqrf qy hn|dosIL ny Aus dy bfad sbMDq
plft,ijs ivc Aus ny afpxy ipqf dI lfsL nUM dPnfieaf hoieaf
sI,df sodf lwKF ivc qYa kr idWqf|pRfpq jfxkfrI muqfbk
hiqafry puWqr ny ies nUM amlI jfmf pihnfAux leI afpxy imRqk
ipqf surjIq isMG dy nF qy afpxy nF dI jfalI pfvr afP
atrnI vI iqafr kIqI pr sQfnk sqnfmpurf puls nUM afpxy
ivsysL sUqrF rfhIN muljLm hiqafry puWqr dIaF hrkqF qy sWLk
hoieaf aqy puls ny muljLm nUM igRPqfr kr ky Aus dI
insLfndyhI qy surjIq dI ipMjr bx cuWkI lfsL plft qoN aWj
izAUtI mYijstrYt dI hfjLrI ivc brfmd krky kFz nUM sulJf
idqf |

‘igafn
crcf dI QF jQydfrF dI sLih qy jfnoN mfrn dIaF skImF bxfeIaF’
cMzIgVH :-qKq sRI
ptnf sfihb,sRI hjUr sfihb aqy dmdmI tksfl ivKLy pRkfsL kIqy
dsm gRMQ dy ilKfrI bfry iek vfr iPr AuTy ivvfd ny Kqrnfk moV
lYNidaF siQqI nUM aiq gMBIr kr idwqf hY ikAuNik dubweI qoN
afey iswK ilKfrI jsibMdr isMG Kflsf ijhVy awj kwlH mohflI
rihMdy hn, ny sRI akfl qKq dy jQydfr qy dosL lfieaf ik jfnoN
mfrn dIaF DmkIaF idwqIaF jf rhIaF hn jdoN ik Auh buwDIjIvIaF
aqy mfhr lyKkF dI inrpwK kmytI nfl ies muwdy qy ivcfr krn
nUM iqafr hn|
ieQy iek
pwqrkfr kfnPrMs nUM sMboDn kridaF “dsm gRMQdf ilKfrI kOx”
ikqfb dy lyKk jsibMdr isMG ny ikhf ik DmkIaF nfl jubfn bMd
nhIN kIqI jf skdI aqy igafn crcf dI QF jQydfrF dI sLih qy
guMzfgrdI Auqy Auqr kuJ Drm dy TykydfrF ny AunFH nUM mfrn
dIaF skImF bxfeIaF hn| s[jsibMdr isMG Kflsf ny spwsLt kIqf
ik AunHF ny muhflI puils stysLn ‘c irport drj krf idwqI hY
pr mYN puils surwiKaf nhIN lvFgf ikAuNik swcy iswK df krqwv
ivcfr sFJy krnf hY nf ik gwlbfq qoN Bwjxf|
jsibMdr
isMG Kflsf ny ikhf ik mYnUM koeI ilKqI jf jubfnI swdf nhIN
afieaf sI aqy nf hI ivcfrF krn vfsqy jF inrxf krn leI
ivdvfnF dIaF koeI kmytIaF hI bxfeIaF geIaF pr akflqKq qy 20
qfrIK BIVF iewkTIaF kr ky DmkI Bry BfsLx sfbq ho igaf ik
myrf AuQy nf jfxf hI TIk sI| afpxy vwloN iek kroV rupey df
ienfm dyx dI gwl nUMu duhrfAuNidaf s[ Kflsf ny ikhf ik
ivdvfnF vflf suihrd mfhol iqafr krky gurmiq igafn crcf duafr
jy koeI vI sLKsIaq ieh iswD kr dyvy ik dsm gRMQ, dsm pfqsLfh
dI ikRq sI qF mYN iek kroV dI rfsLI dyx dy aYlfny qy kfiem
hF| dsm gRMQ dy 600 qoN vwD siPaF df hvflf idMdy hoey s[
jsibMdr isMG ny sYNkVy aYsy sLbdF dI ilst idwqI ijnHF ivc
aorq dy apmfn,romF dI byadbI, asLlIlqf aqy nisLaF bfry
aYsIaF itwpxIaF kIqIaF geIaF hn ik siBaf smfj qy Dfrimk
sQfnF ivc dsm gRMQ ‘c Cfpy ienFH gMdy sLbdF nUM sMgqF sfhmxy
suxfieaf hI nhIN jf skdf| asLlIl qy Bwdy sLbdF pry pMj sPy
pRYsw nUM jfrI krdy hoey jsibMdr isMG Kflsf ny duhrfieaf ik
aiq drjy dy nMgyjL Bry vfkF jF sLbdF nUM Cfpx nfl KlblI mc
jfvygI pr akfl qKq dy syvfdfr nUM swcfeI qoN mUMh dI QF
zUMGfeI ‘c jf ky ivdvfnF nfl crcf krvf ky msly df hwl lwBxf
cfhIdf hY|
ilKfrI ny
dsm gRMQ ivcoN kuJ pMkqIaF df kys kwtx, nsLy krn, afcrxhIn
qy gYr ieKlfkI kMm krn nUM pRyirq krn df vyrvf vI idwqf aqy
dsm gRMQ dy hmfieqIaF nUM puwiCaf ik kI dsm pfqsLfh aijhf
ilK skdy sn ? dsm gRMQ dy hmfieqIaF kolooN koeI qrkpUrn qy
isDFqk jvfb dy bdly DmkIaF imlx bfry ies iswK ilKfrI ny Pyr
apIl kIqI ik ies gMBIr pMQk muwdy nUM gurmiq dI ksotI qy prK
ky pwkf hwl lwiBaf jfvy nf ik aslIaq qoN awKF bMd kr leIaf
jfx| s[ jsibMdr isMG dy nfl bYTy sROmxI Kflsf pMcfieq dy
rfijMdr isMG Kflsf aqy smrwQk ivdvfnF ijnHF ivc s[ mihMdr
isMG josL, igafnI jgmohn isMG, BfeI amrjIq isMG aqy BfeI
kyhr isMG sLfml sn, nyvI dsm gRMQ bfry prdy pfAux dI nIqI
nUM BMiza aqy 4 meI 1942 dy sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI
vwloN pfs kIqy Aus mqy bfry dwisaf, ijs rfhIN dsm gRMQ dy
‘pRkfsL’ krn, pfT krfAux aqy iksy vI gurduafry jF qKq Auqy
sQfpnf dI mnfhI kIqI hoeI hY|

gurU Gr
dI styj qoN bolx leI sfnUM bfdl dy qrly krn dI loV nhIN :mfn
biTMzf :- sRI gurU
gRMQ sfihb dy 300 sflf spUMrnqf idvs moky sRomxI gurduafrf
pRbMDk kmytI vwloN 30 agsq nUM krvfey jf rhy muwK smfgm ivc
sRomxI akflI dl (a) vwloN vI ihwsf ilaf jfvygf aqy AuQy
iewkqr sMgq nUM sMboDn vI kIqf jfvygf| ieh ivcfr sRomxI
akflI dl (a) dy pRDfn s[ismrnjIq isMG mfn ieQoN nyVly
ipMzkot sLmsLIr ivKy pwqrkfrF nfl gwlbfq kridaF pRgtfey|
sROmxI gurduafrfpRbMDk kmytI vwloN sLqfbdI smfroh nUM kyvl
Dfrimk sLKsLIaqF vwloN sMboDn kIqy jfx qwk sImq rwKy jfx dy
muwdy qy AunHF ikhf ik gurU sfihbfn vwloN iswKF nUM bKsLy
mIrI pIrI isDFq anusfr gurduafry dI styj qy rfjsI aqy Dfrimk
dohF iDrF df bolxf jfiejL hY| bolx df aiDkfr asIN bfdlikaF
qoN imMnqf krky nhIN lYxf blik jy jrUrq peI qF bwl df pRXog
vI kIqf jfvygf| ies moky s[ mfn nfl AunHF dI pfrtI dy XUQ
ivMg dy pRDfn birMdr isMG mfn jnrl skwqr gursyvk isMG
jvfhrky, iesqrI ivMg dypRDfn ismrjIq kOr rfmpurf, vrikMg
kmytI mYNbr sqpfl isMG PojLI, biTMzf ijlHf pRDfn primMdr
isMG bilaFvflI afid vI hfjLr sn|

pMjfb
smyq 4 sUibaF ivc coxF 17 mfrc qo pihlF hoxgIaF :gopflsvfmI
dyhrfdun:muWK cox
kimsLn gopflsvfmI ny ikhf hY ik pMjfb,AuWqr pRdysL ,AuqrFcl
aqy mxIpur ivc ivDfn sBf dIaF coxF agly sfl 17 mfrc qoN
pihlF purfxI hWdbMdI dy afDfr qy krfeIaF jfxgIaF|ies dy nfl
hI AunHF ieh gWl dohrfeI ik ijMnFH ivakqIaF ivruWD gMBIr
aprfDF ivc cfrjsILt dfKl ho cuWkI hY AunFH nUM cox nhI lVn
idqI jfxI cfhIdI|agly sfl dy suLrU ivc AuqrFcl ivc hox
vflIaF ivDfn sBf coxF dIaF iqafrIaF dI smIiKaf leI ieQy
phuMcy muK cox kimsLnr ny ikhf ik dysL ivc ies vyly cWl rhI
ivDfn sBf aqy lok sBf hlikaF dI hWdbMdI df aml ajy vI jfrI
hY|ies leI pMjfb,AuqrFcl,XU[pI aqy mxIpur ivc purfxI hWdbMdI
dy afDfr qy coxF hoxgIaF|
AunFH ikhf
ik vWK-vWK sUibaF ivc smFbD ZMg nfl iqafrIaF cwl rhIaF
hn|votr ilstF ivc nvyN nF cVfHAux leI pihlI jnvrI 2007dI hWd
qYa kIqI geI hY|1500 qoN vWD votr ijQy hoxgy AuQy nvF
poilMg kyNdr bxfieaf jfvygf|AunFH AuqrFcl ivc votr pCfx
pWqr bxfAux dI pRgqI qy nf qWslI pRgtfeI aqy ikhf ik ajy
qk 50 PIsdI aqy ikqy-ikqy qF 50 PIsdI pCfx pWqr hI bxy
hn|AunFH ikhf ik pRDfn mMqrI mnmohn isMG aqy ivWq mMqrI
pI[icdFbrm ivruWD kiQq qor qy rfjIv gFDI PFAuzysLn ivc lfB
dy ahudy qy kfbjL hox sbMNDI isLkfieq dI jFc cox kimsLn
krygf|AunFH ikhf ik asI shI siQqI df pqf lgfvFgy |

luiDafxf
aqy aMimRqsr smyq keI pRmuwK ryl v y stysLn aWqvfdIaF dy
insLfny qy
jlMDr: AuWqr Bfrq dy
pRmuWK rylvy stysLn iek AuWqr Bfrq dy pRmuWK rylvy stysLn
iek vfrI Pyr aWqvfdI sMgTnF dy insLfny qy af gey hn
|aWqvfdI sMgTnF vWlo jlMDr aqy kuJ hor stysLnf nuM bMb nfl
AuzfAux dI DmkI vflf pWqr rylvy puls nUM Byijaf igaf
hY|ipCly 3 mhIin aF ivc ieh qIjf mokf hY jdoN axpCfqy
ivakqIaF vWlo stysLnf nUM AuzfAuxdI DmkI idqI geI hY|jfxkfrI
anusfr rylvy pRotyksLn Pors dy shfiek surWiKaf kimsLnr dy
nF iek DmkI BrI icWTI afeI hY ijs ivc ikhf igaf hy ik
jlMDr,luiDafxf,aMimRqsr aqy zvIjLn dy hor stysLn qy 28
agsq nUM Dmfky kIqy jfxgy aqy stysLn Auzf idqy jfxgy|icWTI
ilKx vfly ivakqI vWlo iksy sMgTn df nF spsLT nhI ho sikaf|

rfjsQfn’c hVFH nfl 300 moqF df KdsLf
jYpUr: kyNdrI rfj
gRih m MqrI sRI pRkfsL i sMG jfiesvfl ny rfjsQfn dy hVfH qo
bhuq vDyry pRBfvq ijLlybfVmyr ipMZ ivc hflfq iBafnk dWisidaF
mrn vfilaF dI igxqI 300 qWk phuMcx df KdsLf jLfhr kIqf
hY|AunfH ny rfj srkfr nUM ikhf ik Auh hVH pIVq ijLilaF nUM
rfhq kMmf leI qurMq 10 kroV rupey jfrI kry aqy ijLlyivc iek
-iek mMqrI qfienfq kry|

hux
kurUksyLqr ivc isWK nojvfn dy kys kql
kurUksyLqr:hirafxf
dy kurUksyLqr nyVy Bot sYNdf ivc iek isWK ividafrQI jgbIr
isMG nUM agvf krky AUs dy kys kql kr idqy gey| ies sbMDI ivc
muljLm PVy nhI jf sky|iek skUl dy ividafrQI nUM agvfkrky
kuJ axpCfqy nojvfnF ny Aus dy kys kql kIqy| jgbIr anusfr ieh
Gtnf 12agsq nUM Ayus smyN hoeI jdo Auh iek dukfn qoN kuJ
ikqfbF KrIdx igaf sI|bWs aWzy nyNVy kuJ nojvfnF ny koeI
nsILlf pdfrQ suMGf ky Aus dy kys kql kIqy|hosL afAux qy bVI
musLkl nfl Auh AunfH dy pMjy ivco bc inklx ivc kfmXfb
hoieaf|jgbIr dy ipqf s[gurpRqfp isMG ny dWisaf ik ies sbMD
ivc isWK BfeIcfry vWlo kfPI vDyry dbfa pfAux qy hIpuls ny
kWlH kys drj kIqf hY|sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI qy sRomxI
akflI dl ny ies Gtnf df sKq noits ilaf hY|cMzIgVH,zWbvflI
qy isrsf ivc ros ivKfvy kIqy gey hn|sRomxI kmytI dy sInIar
Aup pRDfn afr-aYs-ivrk ny jgbIr dy GridaF nfl mulfkfq krky
duWK sFJf kIqf hY|puls ies kys sbMDI jFc kr rhI hY|

sRomxI
kmytI dy skWqr rGubIr isMG rfjfsFqI ’qy cWilaf pRDfn dy
anusLfsn df kuhfVf
aMimRqsr: sRomxI
gurduafrf pRbMDk kmytI dy pRDfn jQydfr avqfr isMG mWkV ny
aWj iek hukm jfrI kridaF sRomxI kmytI dy skWqr s[rGbIr isMG
nUM AunFH dy ahudy qoN muWaql kr idWqf hY|ies bfry jfxkfrI
idMidaF jQydfr mWkV ny ikhf ik hr sMsQf dy afpxy inXm qy
anusLfsn huMdf hY pr s[rGbIr isMG ny skWqr vrgy aihm ahudy
qy rihMidaF hoieaf anusLfsn dIaF DWjIaF AuzfAuNidaf ibnF
afigaf qoN rfjnIiqk srgrmIaF ivc ihWsf lYxf suLrU kr idWqf
sI qy kuJ smyN qoN Auh jlsy vI krn lWg pey sn|AunFH ikhf ik
ies bfry AunFH ny s[ rGbIr isMG nUM icqfvnI vI idWqI sI ik
jF qF Auh srivs kr lYx jF iPr isafsq Aus smyN s[rGubIr
isMG ny afiKaf sI ik mYN nokrI krnI hY pr afpxI gWl qy Auh
pUry nhI Auqry|ies krky sfnUM ieh kdm cuWkxf ipaf|
ijLkrXog hY ik ies sbMD ivc s[rGubIr isMG nUM kfrn dWso
noits vI jfrI kIqf igaf sI|
ieQy ieh
vI dWsxXog hY ik s[rGubIr isMG ivDfn sBf hlky rfjfsFsI qoN
sRomxI akflI dl (b) dI itkt dI dfavydfrI jqf rhy hn| AunfH
dy smrQkF sRomxI akflI dl (b) aMimRqsr idhfqI dy sInIar mIq
pRDfn rxjIq isMG Blf ipMz qy s[mnjIq isMG rfjfsFsI nU 7
julfeI nUM pfrtI vWlo iml geI sI pr afpxy sfQIaF dI brKfsqgI
mgroN vI jd AunFH ny pfrtI ivroDI styjF lfAuxIaF jfrI rwKIaF
qy afpf xf sLkqI pRdrsLn krky cox lVn df aYlfn kr idWqf qF
sRomxI kmytI dy pRDfn ny aWj afKrI hiQafr vrqidaF AunFH nUM
skWqr dy ahudy qo muWaql kr idWqf| pRDfn mWkV ny ikhf ik
isafsI srgrmIaF leI kfPI smF cfhIdf hY,ies leI sRomxI kmytI
ny rGubIr isMG nUM KuWlfH smF dy idWqf hY|gurduafrf BMbor
sfihb ivKy copeI sfihb dy pfT qy ies kfrn muWaql kIqy iqMn
gurduafrf mulfjLmF bfry AunFH ikhf ik isWK Drm srbWq df Blf
mMgdf hY|AunFH ieh vI ikhf ik ies bfry jFc cl rhI hy qo jo
vI dosIL pfey jfxgy |AunfH nUM bKisLaf nhI jfvygf|

aMimRqsr ivc ivsysL afriQk joLn bxfAux ivc pYdf rukfvtF
dUr hoeIaF
jlMDr:aMimRqsr ivc
ivsysL afriQk jLon bxfAux ivc pYdf ho rhIaF rukfvtF afKr dUr
ho geIaF hn aqy pMjfb srkfr ny hux afriQk joLn bxfAux leI
jLmIn hfsl krn leI jldI notIiPkysLn jfrI krn df PYslf kIqf
hY|srkfrI sUqrF qoN pqf lWgf hY ik aimRqsr ivc bxn vfly
ivsysL afriQk joLn nUM sUbf srkfr aqy zI[aYl[aYP vwlo iml
ky iqafr kIqf jfvygf|srkfrI sUqrF ny dWisaf ik pRDfn mMqrI
zf[mnmohn isMG ny akqUbr 2004 ivc aMimRqsr ivc ivsysL afriQk
joLn bxfAux df aYlfn kIqf sI pr qd qoN lYky ieh mfmlf ltkdf
af irhf hY ikAuNik ies dy leI kfPI jLmIn nhI iml rhI|pihlF
srkfr iek hI jgfH qy ivsysL afriQk joLn bxfAuxf cfhuMdI sI
pr iek jgfH qy eynI jLmIn nf imlx kfrn muWK mMqrI ny
aiDkfrIaf nUM 4 QfvF qy jLmIn hfsl krn dI hdfieq kIqI|hux
dWisaf jFdf hY ik agly kuJ idnF ivc jLmIn kbjLy hyT lYx leI
notIiPkysLn jfrI hovygf|aMimRqsr ivc pRsqfvq ivsysL afriQk
joLn ivc lWgx vfsqy snaqI XUintF leI shUlq vflI gWl ieh hY
ik iek qF aMimRqsr aYn[aYc-1 nfl isWDf sbMD rWKdf hY aqy
dUsrf ieQy rylvy rfhIN mfl Byjx dI shUlq vI AudmIaF nUM
iml skygI|rfjfsFsI ivc komFqfrI hvfeI aWzf hox kfrn AudmI
hor Pfiedy ivc rihxgy|

jgmIq
brfV vWlo hlkf gurUshfey aMdr rfxf soZI dy vot bYNk nUM
lgfeI jf rhI ey syND
pMjky AuqfV: ivDfn
sBf hlkf gurUshfey dy aMdr hlky dy ivDfiek rfxf gurmIq isMG
soZI vot bYNk nUM aMdrKfqy jgmIq brfV DVy vWlo sYND lgfeI jf
rhI hY qy jgmIq brfV vWlo rfxf soZI dy mukfbly Ausdy hI
ivroDI aqy bfgI kFgrsIaF nUM pRPuWilq kIqf jf irhf hY jo
afgfmI ivDfn sBf coxF ivc rfxf soZI leI bhuq hI Kqrnfk sfbq
ho skdf hY| jgmIq isMG brfV aqy rfxf gurmIq isMG soZI
drimafn iqWKy mqByd bIqIaF lok sBf coxF dy vyly qoN bxy hoey
hn ijs smyN iProjLpur lok sBf sIt qoN ieh dovyN afgU
dfavydfr sn pr itkt hfsl krn ivc jgmIq brfV sPl ho gey
sn|ivroD iv c rfxf soZI dy ijLly smyq pMjfb Br dy smrQkF ny
iProjLpur dy iek pYlys ivc ros pRdrsLn vI kIqf sI|coxF dorfn
rfxf soZI DVy ny KuwlH ky jgmIq brfV dI hmfieq nhI kIqI pr
rfxf soZI dy hlky ivc hI brfV akflI AumIdvfr nflo vwD vot ly
gey sn|ijs coxF ivc hoeI hfr df aWj qWk ishrf rfxf soZI Aupr
jgmIq brfV vWlo suWitaf jf irhf hY|brfV ny kFgrs hfeI kmfn
kol vI afpxI hfr ipWCo kYptn DVy dy rfxf soZI nUM hI dosIL
Tihrfieaf hY qy sbUqF smyq 25 pyjL dI irport vI soNpI|
hux qF
hflfq ieh bxy hoey hn ik pMjfb smyq pUry ihMdusqfn ivc vWKrI
pCfx rWKx vfly jgmIq isMG brfV ny rfxf soZI ivruWD Ausdy
hlky aMdr hI morcf KolH idWqf hoieaf hY qy hflfqF muqfibk
ieMJ lwgdf hY ikpMjfb pRdysL kFgrs kmytI vWlo vI jgmIq brfV
nUM hvf idqI jf rhI hY|brfV vWlo hlky aMdr hI kMboj ibrfdrI
dy afgUaF qy rfey isWK ibrfdr dy iek isr kWZ afgU jo pihlF
kFgrs pfrtI vWlo do vfr ivDfiek qy iek vfr mMqrI rih cuwky
sjvfr isMG nUM pRPuilq kIqf jf irhf hY jo rfxf soZI leI iek
cuxoqI hY|sjvfr jo sfl PrvrI 2002 dIaF coxF dorfn pfrtI itkt
nf imlx krky kFgrs qoN bfgI ho ky afjLfd AumIdvfr vjoN cox
lVy sn nUM Aus smyN kFgrs pfrtI vWlo Cy sfl leI pfrtI qoN
muWaql kr idWqfigaf sI p r bIqy do mihnF pihlF jfrI hoeI
pMjfb pRdysL dI kfrj kfrnI ivc AusnUM mYNbr ilaf igaf|bIqy
poxy pMj sfl qoN rfxf soZI ivruWD zty hoey sjvfr isMG nUM
pMjfb kFgrs kmytI df mYNbr ilaf jfxf rfxf soZI leI cuxoqI qo
GWt nhI|bIqy idnIN kFgrs pfrtI vWlo gurU hr shfey aMdr rWKI
geI vrkr mIitMg ivc lMmI coVI iesLiqhfrbfjIL mgroN vI pMjfb
pRdys LkFgrs dy pRDfn s[sLmsyr isMG dUlo df mIitMg ivc sLfml
nf hoxf pfrtI aMdr rfxf soZI leI iksy Jtky qoN GWt nhI|
brfV hlky
gurUshfey dIaF sfrIaF,ibrfdrIaF,jWt iswK ,kMboj ibrfdrI,aqy
rfey iswKF dy afgUaF ivc afpxy cMgI pYNT bxf cuWky hn qy
inrMqr AunFH nfl tWc bxy hoey hn| kMboj ibrfdrI dy iek
pRmuWK afgU nMU Auh agfmI ivDfn sBf coxF leI iqafr rihx dI
QfpI dy cuwky hn ijs krky kMboj ibrfdrI vI jgmIq brfV nUM hI
afpxf sWcf hmfieqI mMn rhI hY|do idn pihlF s[brfV dI sfbkf
mMqrI s[sjvfr isMG dy Gr PyrI dorfn CWzy gey nvyN pWqry ik
jlflfbfd aqy gurUshfey dovF ivDfn sBf hlikaF ivco iek sIt qy
lfjLmI hWk rfey isWLK ibrfdrI df hY qy poqry ny rfey isWK
nUMvI s[brfV vWlo pltx leI mjLbUr kr idWqf hY qy rfey isWK
afm bYTkF ivco gWlf krn lwg pey hnik brfV AunFH dy aslI hWk
dI gWl kr rhy hn|jWt isWK ibrfdrI dy vI keI sInIar afgU
s[brfV nfl inrMqr sMprk ivc hn|ivDfn sBf hlky gurU shfey
aMdr jgmIq brfV vWlo qyjL kIqIaF geIaF srgrmIaF aqy s[brfV
dy vD rhy vot bYNk ny ijQy hlky dy isafsI hflfq bdl rWKy hn
AuQy vrqmfn kFgrsI ivDfiek ijs dy s[brfV nfl iqWKy mqByd
krn leI cMgf sLgUn nhI hY|

cMdUmfjrf ivdysL dory qy qIjLf morcf bxfAux dy Xqn ruky
jlMDr:akflI dl
(loNgovfl) dy pRDfn pRYm isMG cMdUmfjrf amrIkf dory qy rvfnf
ho gey hn aqy AunFH dy jfx nfl sUby ivc qIsrf morcf bxfAux
dy Xqn iPlhfl ruk gey hn|bfdl ivroDI akflI DVy aglIaF ivDfn
sBf coxF qoN pihlF qIsrf morcf KVf krnf cfhuMdy hn ijs ivc
Auh KWbypWKIaF nUM vI sLfml krn dy cfhvfn hn|dWisaf jFdf hY
ik sRI cMdUmfjrf vwlo qIsrf morcf KVfH krn dy gMBIr Xqn
kIqy jf rhy sn aqy Auh bfdl ivroDI akflI gruWpF nfl gWlbfq
kr rhy sn|ieh vI pqf lWgf hY ik cMdUmfjrf 10-12 idn amrIkf
ivc rihxgy aqy AuQy afpxI pfrtI df XUint KVf krngy|vqn vfpsI
qoN bfad hI Auh bfdl ivroDI akflI DiVaF nfl gWlbfq kr
skxgy|sRI cMdUmfjrf dy njLdIkI afgUaF ny dWisaf ik qIsry
morcy ivc mfn dl dy pRDfn ismrnjIq isMG mfn nUM sLfml krnf
hI sB qoN vWzI musLkl bxI hoeI hY|sRI mfn dy rvIieMdr isMG
nfl zUMGy mqByd cl rhy hn aqy ieMnFH mqBydF nUM Kqm krn leI
hI cMdUmfjrf ivcoly dI BUimkf inBf rhy hn|qIsry morcy dy gTn
df pRsqfv ajy hvf ivc hI ltikaF hoieaf hY pr iPr vI bfdl
ivroDI akflI afgU ieh afs leI bYTy hn ik nvMbr qoN pihlf
qIsrf morcF kfiem hox dI sMBfvnf hY ikAUN ik bfdl dy ivroDI
akflI afgU iksy vI qrF H akflI votF nUM vMzxf cfhuMdI
hY|

rvfieqI
akflIaF dI soc bxI pr mfn dI soc ivsLv ivafpI :zWlyvfl
kFvytrI
jrmnI:sRomxI akflI dl aMimRqsr dy pRDfn aqy sfbkf
afeI[pI[aYs aPsr s[ismrnjIq isMG mfn dI soc ivsLv ivafpI aqy
agFh vDU hY jdik rvfieqI akflIaF dI soc GWgr dira qoN pfr
nhI jFdI jy ikqy BUwl BulyKy cly vI jfvy qF idWlI gurduafrf
pRbMDk kmytI qy kbjyL dy XuWD ivco Kqm ho jFdI hY |pfrtI dy
jnrl skWqr s [lvisMLdr isMG zWlyvfl aqy s[blivMdr isMG
iZWlo vWlo s[mfn dI pMQ pRqI kIqI mhfn kurbfnI aqy iqafg dI
sLlfGf kridaF iswK jgq nUM apIl kIqI geI ik isWK kom nUM
bfRhmxvfd dI gulfm’co afjLfd krvfAux leI pfrtI df zWt ky
sfQ idqf jfvy|1989 dI pfrlImYNt ielYksLn ijWqx qoN jdoN
s[mfn ny ikrpfn smyq pfrlImYt iv c jfx df stYNz ilaf qF
isWKf dI hI Dfrmk sMsQf,sRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dy
keI mYbrF,eIrKflU aqy mfnsk pWK qoN gulfm lokF ny s[mfn dI
nukqfcInI kIqI sI|sRomxI kmytI dy qqkflIn pRDfn aqy sRI
drbfr sfihb dI rWiKaf leI bxI iek lWK PojL df pihlf
mrjIvVf gurcrn isMG tohVf qF ieh hWd qWk izg igaf qy ikhf
ik mfn sfihb ny pfrlImYNt ivc jf ikhVf gqkf Kyzxf hY vrgy
ivaMg kWsx lWgf pr codF sfl bfad AuhI sRomxI kmytI mqf pfs
krdI hY ik ismrnjIq isMG mfn df ikrpfn smyq pfrlImYNt ivc
jfx df stYNz TIk sI|Aukq Gtnf sfbq krdI hY ik s[mfn dI soc
rvfieqI aqy nlfiek akflI lIzrisLp qoN 14 sfl aWgy hY|vfhgf
aqy hUsYnIvflF bfrzr KolHx dI mMg s[mfn ny AuTfeI qF
ihMdUqvfdI aqy iehnF dy bglgIr bfdlikaF ny s[mfn nUM
pfkIsqfn jf ky vs jfx dIaF slfhF idWqIaF pr kuJ sflf bfad
hI vfjpfeI,azvfnI,kYptn amirMdr isMG,bfdl vgYrf ny pfiksqfn
nfl sFJ vDfAux leI vhIrF GWq idqIaF AuQo ieh lok ByzU,GoVy
vgYrF ilaf ky sLfqI pRikiraF qo qor rhy hn|jykr ieMnFH leI
pfiksqfn nfl sFJ pfAuxI TIk hY qF s[mfn vfsqy glq
ikAu|pfrtI vWlo eIrKflU aqy Kfilsqfn dy sMGrsL dorfn isWK
jUJfrUaF dy BfjI bx ky slfh dyx vfly dlbIr isMG nMU nyk
slfh idqI geI ik afpxf aqy mfn sfihb df kWd vyK ky
aflocnf krn| s [akflI dl aMimRqsr, XU [ky vWlo BfeI dlbIr
isMG dI BrpUr sLlfGf kIqI geI ijs ny afpxI jfn qy Kyz ky
isWK bIbI dI ieWjLq bcfeI hY |

kursI kI
kI nfc ncfey, mMdrF ‘c nfsF rgVfey ; pMQk pfrtI muwKI
aKvfAux vfly bfdl ny mMdr jf ky iqlk lgvfieaf
mfnsf :- swqf dy
lflc ‘c kuJ vI krn nUM iqafr bYTy sRomxI akflI dl dy suprImo
pRkfsL isMG bfdl ny hux iswK Drm qy Aus dI prMprf nUM rolxf
surU kr idwqf hY| ipwCly idnIN ijlHf mfnsf dy dory qy afey
votF leI pfKMz rc ky pRkfsL isMG bfdl ny mMdr ‘c mfqf qoN
afsLIrvfd lY ky mwQf qy vwzf iqlk lvf iswK kOm df isr nIvF
krky rwK idwqf|
hflFik
pRkfsL isMG bfdl pihlF qoN vI aijhIaF kfrvfeIaF krky iqMn
vfr muwK mMqrI dI kursI qy ibrfjmfn ho cuwky hn pr hux Auh
swqf pRfpqI leI koeI vI hwQkMzf nhIN Cwzxf cfhuMdy| ipMz
AuBwf ivKy jdoN akflI suprImo mfqf qoN mwQy qy iqlk lvf rhy
sn qF aMimRqDfrI bfdl dy chyiqaF vwloN mMdr ‘c AucI AucwI
afvfjL ‘c ‘bol sfcy drbfr kI jY” “ jY mfqf dI” dy jYkfry
Cwzy|
ies dI vwK vwK pMQk jQybMdIaF dy afgUaF ny sKq
sLbdF ‘c inMidaf kridaF bfdl sfihb nUM svfl kIqy ik pRkfsL
isMG bfdl asl ‘c pRkfsL isMG hY jF pRkfsL kumfr| pr votF lYx
leI Auh iqlkDfr hY| sRomxI akflI dl idwlI dy jnrl skwqr
prmjIq isMG srnf ny ikhf ik pRkfsL isMG bfdl nUM hux afpxy
gurUaF qy ivsLvfs nhIN irhf qy Auh lflc leI iswK mirafdf dy
Ault dyhDfrI gurUaF/mfqfvF qoN iqlk lvF irhY|
s[ srnf ny
ikhf ik aijhy iswK ivroDI ivakqI nUM jQydfr vwloN qlb krky
iswKF sfhmxy nMgf krnf cfhIdf hY| sROmxI akflI dl(a) dy
pRDfn s[ ismrnjIq isMG mfn ny ikhf ik jdoN pRkfsL isMg bfdl
dI pqnI suirMdr kOr bfdl dyhDfrI bxy gurU nUrmihlIey vrigaF
dI cylI hY qF pRkfsL isMG bfdl dyhDfrI gurUaF df cylf bxn
qoN ikvyN ipwCy rih skdf hY|
BfeI dljIq
isMG ibwtU mIq pRDfn akflI dl(a) qy iswK stUzYNts PYzrysLn
dy pRDfn mnDIr isMG kMg ny ikhf ik jykr pRkfsL isMG bfdl ny
aijhIaF hI krqUqF krnIaF hn qF Auh afpxI pfrtI nfloN ‘akflI’
sLbd htf lvy| iesqoN ielfvf sROmxI kmytI mYNbr hrcrn isMG
burjhrI, gurpRIq isMG Jwbr, inrml isMG GrfcoN mYNbr
aYs[jI[pI[sI[ afid afgUaF ny vI bfdl dy ies kfry dI inKyDI
kIqI|

dosLI
ivruwD kfrvfeI pwqrkfr hI krn, puils nhIN’
moV mMzI :- iswKI
bfxy nUM bdnfm krn aqy keI dosLF ‘c sLfml moV mMzI df vsnIk
rfm kumfr AurP(rfmf) vwloN awj nyVly ipMz sMdohf ivKy iek
iksfn dy Gr jf ky iksfn ibMdr isMG dy vrCf mfrn qoN bfad
ipsqol nfl mfrn dI kIqI koisLsL nUM rolf pfAux qy ipMz dy
lokF vwloN nfkfm krdy hoey dosLI nUM dboc ilaf ijs dI ipMz
vfsIaF vwloN cMgI iCqrol krky rwisaF nfl bMnH ilaf|
moky qy
phuMcI tIm vwloN motr sfeIkl dI qflfsLI lYx qy do dysI
irvflvr, 18 kfrqUs ijMdf, 315 bor aqy ds kfrqUs 12 bor aqy
iek kYnI pYtrol aqy cfr gurUaF dIaF lfzlIaF POjLF dy bfxy dy
nfl nfl, vrCf aqy sLrfb brfmd kIqI geI| pwqrkfrF dy phuMcx
qoN pihlF Aukq lutyrf Gr aMdr ipMz vfsIaF vwloN rwisaF nfl
bMinHaF hoieaf sI| moky qy phuMcy puils Qfxf muKI moV lutyry
nUM afpxy nfl lY gey| lutyry ny pwqrkfrF nUM dwsdy ikhf ik
Aus nUM ieh sfmfn moV mMzI dy iek igroh vwlo cfr kql krn leI
idwqf igaf sI| ieh kql krky iswKI bfxf pf ky 3000 sflf
smfgm ivc dmdmf sfihb jfxf sI|
ies sbMDI
jLKmI hoey ibMdr isMG dy Brf jLYlf isMG ny dwisaf ik Aukq
lutyrf ivakqI pihlF vI aijhy keI kMm kr cuwikaf hY, awj
aijhI mnsLf nfl svyry 6 vjy dy krIb motr sfeIkl nM: pIbI
15sI-5794 qy sfzy Gr afieaf qy bfhr KVH ky ibMdr nUM afvfjL
mfrI ijvyN hI ibMdr isMG Aukq lutyry kol phuMicaf qF Ausny
ibMdr isMG qy vrCy nfl vfr kr ky jLKmI kr idwqf| ibMdr isMG
dy rOlf pfAux qy aFZ guaFZ dy iewkTy hoey lokF ny lutyry
nUM jwPf mfr kfbU kr ilaf|
jd ies
mfmly dy sbMD ivc ipMz sMdohf dy iewkTy hoey iksfn puils
Qfxf moV phuMcy qF puils vwloN Qfxy df gyt bMd kridaF ipMz
vfsIaF nUM Qfxy ivc vVn nf idwqf igaf qF ros vjoN guwsy ivc
afey iksfnf ny puils Qfxf moV dy ivruwD nfarybfjLI surU kr
idwqI qy kuJ iksfn afgUaF nyu ies iGnfAuxI kfrvfeI sbMDI
puils aiDkfrI qlvMzI sfbo nfl sMprk kIqf| iksfn XUnIan dy
afgU gurcrn isMG lylyvfl ny ikhf ik ies qrHF idn idhfVy
iksfn dy Gr jf ky kfqlfnf hmlf krnf puils dI GtIaf kfrgujfrI
nUM sfbq krdf hY| ies mfmly sbMDI jd pwqrkfrF vwloN puils
Qfxf mOV dy ieMcfrj idnysL kumfr nfl dosLI ivruwD kIqI
kfrvfeI sbMDI sMprk kIqf qF AunHF byruwKI nfl bolidaF ikhf
ik dosLI ivruwD kfrvfeI pwqrkfr hI krngy ieh puils df kMm
nhIN|

hux
puils mulfjLmF ny kql kIqy iswK nojvfn dy kys
jmsLydpur :- jYpur
ivc sLrfrqI ansrF vwloN iek iswK nojvfn dy kys kql kIqy jfx
dy sbMD ivc ros vjoN aMdoln dI awg ajy TMZ vI nhIN hoeI sI
ik hux kkuJ puils mulfjLmF ny kiQq qOr qy iswK nojvfn dy kys
kql kr idwqy hn| puils sUqrF ny dwisaf ik nojvfn gurmuwK
isMG muKI nUM bIqI rfq ElIzIh ielfky ivcoN Ausdy iqMn sfQIaF
sxy igRPqfr kIqf igaf sI qy dosL lfieaf igaf sI ik AunHF ny
iek trwk zrfeIvr nUM kwuitaf aqy Aus koloN 13 hjLfr rupey
Koh ley sn| zI[aYs[pI[ aYP[ky[aYn[ kujUr ny vI gurmuwK isMG
dykys kql kIqy jfx dI pusLtI kIqI hY pr AunHF ny ies gwl qoN
ienkfr kIqf ik aijhf Aus smyN hoieaf jdoN gurmuwK isMG puils
ihrfsq ivc sI|

Twg
pRvfsI lfVy qoN sqfeI ny dosLI nUM kYnyzf qoN idvfieaf dysL
inkflf
jlMDr:- kYnyzf gey
pqI dI 20 sfl qoN AuzIk ‘c bYTI pqnI dy Aus smyN hosL Auz
gey jdoN Aus nUM pqf lwgf ik Aus df pqI pRmysLvr qF AuQy hor
ivafh rcfeI bYTf hY| Auh hux keI sflF qoN puils dPqrF dI Kfk
Cfx rhI hY pr hfeIkort dy hukmF dy bfvjUd byeImfn hoey
pRvfsI lfVy ivruwD jlMDr puils koeI kfrvfeI krn nUM iqafr
nhIN| do idn pihlF pIVq blivMdr kOr ny jdoN afpxy irsLqydfrF
dy nfl jf ky pRvfsI Twg lfVy nUM Gyr ky puils hvfly jf kIqf
qF pqf nhIN iks dbfa aDIn Twg lfVy nUM Gyr ky puils hvfly jf
kIqf qF pqf nhIN iks dbfa aDIn Twg lfVy ivruwD kfrvfeI krn
dI QF sgoN bdnsIb blivMdr kOr smyq Ausdy 10 hor irsLqydfrF
nUM 8 GMty qoN vwD smF hvflfq ivc bMd rwiKaf qy rfq 2 vjy dy
krIb jLmfnq Aupr irhfa kIqf| igRPqfr bMidaF ivc do bjurg
aorqF aqy 75 sfl qoN vwD Aumr df iek nMbrdfr vI sLfml sI|
akflI dl
(b) dy vrikMgkmytI mYNbr zf[ hrijMdrisMG jwKU aqy jlMDr
idhfqI dy jnrl skwqr s[ suKivMdr isMG Kflsf aqy pIVq bIbI
blivMdr kOr ny dwisaf ik 1987 ivc AusdI sLfdI jlMDr nyVly
ipMz bulMdpur dy amrjIq jrmn clf igaf qy iPr agly sfl kYnyzf
jf puwjf| AuQy Auh gYr kfnUMnI ZMg nfl hI rihirhf sI| amrjIq
ny2001 ivc kYnyzf ivKy ipwCoN cMzIgVH nfl sbMDq iek aorq nfl
ibnF qlfk idwqy ivafh krvf ilaf| blivMdr kOr ny dwisaf ik
Ausny iek vfr afpxy pqI nUM Pon kIqf qF awgoN iksy aorq
nycuwikaF qF sfrI gwl df BFzf Bwjf| akflI nyqfvF smyq bIbI
ny dwisaf ik Ausny afpxy shury pirvfr nfl gwl kIqI qF AunHF
koeI jfxkfrI hox qoN ienkfr kIqf pr bfad dIaF GtnfvF ny sfbq
kIqf ik AunHF nUM sB kuJ pqf sI| ipwCly vrHy jnvrI ivcAusny
jlMDr puils kol isLkfieq drj krvfeI pr zyZ sfl qoN vwD smF
bIq jfx bfad vI puils ny koeI kfrvfeI nhIN kIqI| amrjIq dy
Gr vfilaF vI hmysLf Aus nfl DoKf kIqf| pihlF Aus dy shury ny
afpxI sfrI jfiedfd afpxIaF do lVkIaF dy nF krvf idwqI| iPr
amrjIq isMG qy AusdI pqnI blivMdr kOr nUM bydKl kr idwqf|
ipwCly
shury pirvfr dy pqI ny blivMdr kOr Aupr ieh dbfa vI pfieaf
ik Auh amrjIq nUM qlfk dy dyvy qF ik Auh kYnyzf ivc pwkf ho
sky| afKr blivMdr kOr ny afpxI sfrI drd khfeI iek isLkfieq
dy rUp ivc kYnyzf dy iemIgrysLn ivBfg nUM ilK ky ByjI qy
AunHF nUM qurMq kfrvfeI kridaF gYr kfnUMnI ZMg nfl rih rhy
amrjIq nUM PV ky dysL inkflf dy idwqf| 20 idn pihlF Auh
cMzIgVH ivKy af pwujf qF blivMdr kOr qy akflI nyqfvF ny
AusdI pYV kwZ ky jlMDr puils nUM vI sUicq kIqf qy Kud vI
AuQy jf puwjy| jdoN amrjIq afpxI nvIN sws qy sfly nfl Bwjx
lwgf qF AusnUM PV ky cMzIgVH dI sYktr 39 Qfxy dI puils hvfly
kr idwqf| pr awigEN pihlF hI sfihb ny dosLI ivruwD kfrvfeI
krn dI bjfey pIVq pirvfr nUM Qfxy bMd kr idwqf aqy jlMDr
puwjI puils vI muwTI grm hox kfrn kihx lwgI ik asIN qF
amrjIq PVn afey hI nhIN| Aus ivruwD qF koeI kys drj hI nhIN
|zf[ jwKU ny dwisaf ik jd ieh puwiCaf ik iPr qusIN ieQyikvyN
afey ho qF kihx lwgy ik asIN qF prvfnf dyx afey hF pr prvfny
bfry iek Qfxydfr kihx lwgf ik Auh qF Gry hI Buwl afey hF|
AunHF ikhf ik Auh cMzIgVH puils dI vDIkI qy dosLI dI hmfieq
kIqy jfx df mfmlf rfjpfl aqy cMzIgVH dy puils aiDkfrIaF kol
AuTfAuxgy| AunHF iesqrI sMgTnF qy hor jmhUrI sMsQfvF nUM vI
bIbI blivMdr kOr dI mdd leI awgy afAux df swdf idwqf|
