sLRomxI kmytI aqy ies
dIaF coxF
lyKk : guirMdr kOr
sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI, kfnUMnI qOr qy ieiqhfsk
iswK gurduafiraF dI syvf sMBfl vfsqy bxfeI geI sI. jd ieh kmytI bxI sI qF
ies dI sMBfl hyT 241 gurduafry sn. ienHF ivcoN 65 pUrbI pMjfb dy(ajokf
pMjfb, hirafxf aqy ihmfcl) aqy 177 pwCmI pMjfb(hux pfiksqfn) ivc
sn.pfiksqfn dy kfiem hox mgroN ies hyT isrP 64 gurduafry hI rih gey sn.
iPr keI hor gurduafry ies ivc sLfml hoey. ies qoN ielfvf ies sMsQf ny keI
skUl qy kflj KolHy. ies vkq 60 qoN vwD ividak adfry sLRomxI gurduafrf
pRbMDk kmytI dy pRbMD hyT hn.
BfvyN ieiqhfsk qOr qy sB qoN pihlF gurduafrf gurU nfnk
sfihb df jnm asQfn nfnkfxf sfihb hoxf cfhIdf hY pr hkIkq ieh hY ik nfnkfxf
sfihb df gurduafrf, bqOr gurduafrf AunwvI swdI ivc bixaf sI. iswK
ieiqhfskfr zfktr hrijMdr isMG idlgIr ilKdy hn ik " nfnkfxf sfihb df
gurduafrf mhfrfjf rxjIq isMG ny bxfieaf sI qy ijwQo qwk gurduafiraF bqOr
iemfrq df svfl hY, pihlf gurduafrf iek qrIky nfl krqfrpur (pfiksqfn)
mMinaf jf skdf hY". gurU nfnk sfihb ny afpxIaF AudfsIaF Kqm krn mgroN ieh
ngr vsfieaf dI aqy ies ivc pihlI DrmsLflf kfiem kIqI sI. gurduafry df nF "
DrmsLflf" qoN " gurduafrf" vI rxjIq isMG mhfrfjf dy aihd ivc sLurU hoieaf
sI.
gurU amr dfs sfihb vyly 22 mMjIaF aqy 52 pIVHy Qfpy gey
sn. ieh 74 iswK imsLnrI adfry ajoky gurduafry df muwZlf rUp sn. ienHf
sfrIaF 72 QfvF qy iswK rojL iewkTy ho ky kIrqn kiraf krdy sn. AuNj
DrmsLflf dI sMsQf ienHF 72 QfvF qoN ielfvf hor vI keI QfvF qy sI ijQy lokl
iswK kdy kdfeIN iewkTy hoieaf krdy sn. ieh Auh QfvF sn ijQy gurU nfnk
sfihb iswKI df pRcfr kr ky afey sn aqy ‘sMgq’ kfiem kr afey sn.
AuNj iswK iPlfsPI ivc gurduafrf lPjL dI vrqoN gurU nfnk
sfihb dI bfxI ivc vI imldI hY :
" gurU duafrY hoie soJI pfiesI..
(gurU gRMQ sfihb, sPf 730)
gurU duafry hmrf vIafhu ij hoaf jF shu imilaf qf
jfinaf.. (gurU gRMQ sfihb, sPf 351)
pr ienHF dohF QfvF qy lPjL ‘gurduafrf’ df arQ ajokI
iemfrq nhIN blik ‘gurU dy crn’, ‘Aus dI iswiKaf’, ‘AusdI mq’ hY. zf[idlgIr
pihlf ‘rsmI’ gurduafrf hirmMdr sfihb gurU kf cwk (hux aMimRqsr) nUM mMndy
hn. AunHF muqfbk ajoky gurduafry df isDFq 16 agsq 1604 dy idn (gurU) gRMQ
sfihb dy pihly pRkfsL idn qoN mMinaf jfxf cfhIdf hY) ( vyKo : sLRomxI
akflI dl, sPf 15-16).
sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI df jnm AunHF gurduafiraF
dI syvf sMBfl vfsqy hoieaf sI ijhVy ds gurU sfihbfn aqy sLhIdF nfl sbMDq
sn. ies ivc AudoN dy pMjfb dy gurduafry sLfml sn pr dUijaF sUibaF dy
gurduafry sLfml nhIN sn. idwlI dy gurduafry vI sLROmxI gurduafrf pRbMDk
kmytI hyT rhy sn pr 1971 ivc bIbI inrlyp kOr ny ieMdrf gFDI dI ax aYlfnI
mdd nfl ienHF qy kbjLf krn mgroN idlI dy gurduafiraF dI syvf sMBfl vfsqy
kfnUMn bxf ky ies dI vwKrI kmytI bxf idwqI geI. ieMj hI mgroN jMmU ksLmIr
dy gurduafiraF vfsqy vI iek kfnUMn bxfieaf igaf qy hux ies kfnUMn hyT coxF
krvf ky ies dI vwKrI kmytI cuxI jFdI hY. kuJ sfl pihlF pfiksqfn ny vI
afpxy mulk ivcly gurduafiraF qoN vI sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmyytI df nfm
inhfd ijhf kMtrol vI iblkul hI Kqm kr idwqf . vwsoN pihlF vI ieh gurduafry
" aOkfP" (srkfr vwloN gurduafiraF dIaF jfiedfdF vfsqy bxfieaf kfnUMnI
borz) dy pRbMD hyT hI sn qy sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI qF isrP jwQf
iljf ky gurpurb mnfAux df hI pRbMD krdI sI. pfiksqfn ny iswK gurDfmF vfsqy
vwKrI kmytI bxf idwqI pr ies df cIP iek muslmfn nUM bxfieaf ijhVf ik iksy
vI iswK nUM ies df muwKI bxfieaf igaf.
sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dI pihlI cox 15 nvMbr
1920 dy idn hoeI sI. sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI aMimRqsr df jnm iek
acfnk Gtnf ivcoN hoeI sI. 12 akqUbr 1920 dy idn jd kuJ aKoqIO pCVIaF jfqF
dy iswK hirmMdr sfihb ivc ‘zrfmfeI qrIky nfl’ pRsLfd krvfAux mgroN akfl
qKq sfihb ‘qy gey qF AuQoN dy pujfrI isMGF dy afAux qoN pihlF hI AuQoN
iKsk gey. jd sMgqF ny ieh vyiKaf qF AunFH ny akfl qKq sfihb dI syvf sMBfl
vfsqy iek syvf mMzl kmytI bxf idwqI. ies mgroN iswK afgUaF df iDafn
aMimRqsr dy bfkI gurduafiraF vfsqy syvf mMzl kmytI bxfAux vwl igaf qy aKIr
AunHF PYslf kIqf ik sfry hI ieiqhfsk gurduafiraF vfsqy iek sFJI kmytI
bxfeI jfvy. ies nUM sfhvyN rwKidaF akfl qKq sfihb syvf sMBfl kmytI dy
skwqr gurbKsL isMG ny qKq sfihb vwloN iek ‘hukmnfmf’ jfrI krky sfry iswK
jwiQaF aqy jQybMdIaF df iewkT 15-16 nvMbr 1920 dy idn akfl qKq idn akfl
qKq sfihb qy bulf ilaf. ibRitsL srkfr ny ies nUM qfrpIzo krn vfsqy iek
hPqf pihlF iek 36 mYNbrI gurduafrf kmytI bxf idwqI. pr iswK afgUaF ny
srkfr dI pRvfh nf kIqI aqy 15 nvMbr nUM 150 mYNbrI gurduafrf kmytI cux
leI. srkfr nfl tkrfa qoN bcx vfsqy 36 mYNbrI srkfrI kmytI dy Auh 25 mYNbr
jo ienHF 150 ivc nhIN sn cuxy gey, nUM vI sLfml kr ky ies nUM 175 mYNbrI
kmytI bxf idwqf.
175 mYNbrI ieh kmytI iswKF ny afp cuxI sI qy srkfr df
ies ivc koeI dKl nhI sI. ies dy pihly pRDfn qy skwqr srkfr pwKI suMdr isMG
mjLITf qy suMdr isMG rfmgVHIaF sn. pihlF qF srkfr ny ies nUM kbUl kr ilaf
pr jd iswKF ny ienHF dohF dI QF pMQk numfieMdy cuxny cfhy qF srkfr tkrfa
df bhfnf lwBx lwg peI. ies df pihlF aYksLn sI srkfr vwloN 7 nvMbr 1921 dy
idn drbfr sfihb dy qosyKfny dIaF cfbIaF qy kbjLf krnf. iswKF vwloN morcf
lfAuxf qy srkfr nUM hiQafr suwtxy pey. ies mgroN srkfr ny gurU df bfg aqy
iPr jYqoN ivc vI iswKF nfl twkr leI qy aKIr iswK iek hwd qwk jyqU ho
inkly. ies df nqIjf " gurduafrf aYkt" vjoN inkilaf. ies aYkt df KrVf
sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI ny 27 apRYl 1925 dI mIitMg ivc mnjLUr kr
ilaf qy ies mgroN 28 julfeI 1925 dy idn gvrnr ny ies ibl qy dsqKq kr idwqy
qy pihlI nvMbr 1925 qoN ieh lfgU ho igaf.
ies nvyN aYkt hyT pihlIaF coxF 18 jUn 1926 dy idn
hoeIaF. ienHF coxF vyly akflI dl ivc Puwt pY cuwkI sI. iek pfsy bfbf KVk
isMG aqy mfstr qfrf isMG df DVf sI aqy dUjy pfsy igafnI sLyr isMG qy srdfr
bhfdur mihqfb isMG df DVf sI. coxF ivc bfbf KVk isMG-mfstr qfrf isMG DVf
nUM 80 aqy igafnI sLyr isMG DVy nUM 45 sItF imlIaF. 1933 ivc vI dohF DiVaF
dI qkrIbn iehI pujIsLn rhI. 1936 ivc bfbf ivsfKf isMG ddyhr dIaF koisLsLF
kfrn dohF DiVaF dy sFJy AumIdvfr KVHy kIqy gey. ienHF ivcoN vI 70 qoN 75
PIsdI mfstr qfrf isMG DVy dy sn. ieh lukn mItI igafnI sLyr isMG dI mOq(7
akqUbr 1944) qwk cwldI rhI.
ies mgroN mfstr qfrf isMG DVy ivc igafnI krqfr isMG aqy
AUDm isMG nfgoky dy DVy bx gey. pihlF pihl qF dovyN mfstr qfrf isMG dI
vPfdfrI inBfAuNdy rhy pr mgroN nfgoky gruwp kFgrs aqy pRqfp isMG kYroN df
vPfdfr bx igaf qy hOlI hOlI srkfrI DVf aKvfAux lwg ipaf. nfgoky DVy nUM
sLROmxI gurduafrf pRbMDk kmytI qy kfbjL rwKx vfsqy srkfr ny coxF 8-9 sfl
qwk rokI rwKIaF. kmytI dIaF aglIaF coxF dsMbr 1954 ivc hoeIaF. srkfr dI
pUrI mdd dy bfvjUd akflI dl ny afpxIaF lVIaF 112 dIaF 112 sItF ijwq leIaF
qy nfgoky DVy nUM isrP 13 sItF hI imlIaF. ies cox ivc kimAUinst vI ‘dysL
Bgq pfrtI’ dy nF hyT lVy. AunHF df smJoqf akflI dl nfl sI ijs krky Auh vI
15 sItF ijwq gey. kimAUinstF ny, Drm nfl sfzf koeI pRbMD nhIN afK ky, muV
kdy cox nhIN lVI.
1960 ivc Pyr kYroN dI mdd nfl sfD sMgq borz bxf dy
srkfr ny sLROmxI kmytI dIaF coxF ivc iksmq ajLmfeI pr 140 ivcoN isrP 3
sItF hI ijwq sky. 1962 ivc kYroN ny akflI dl ivc jwt-Bfpf(Piqh isMG- mfstr
qfrf isMG ) nF hyT Puwt puaf idwqI. nqIjy vjoN 1965 dIaF coxF ivc Piqh
isMG 140 ivcoN 90 qy mfstr qfrf isMG 50 sItF qy kfbjL hoey. srkfr ny 14
sfl qwk Pyr cox hI nhIN krvfeI. akflI- jnqf pfrtI srkfr ny 1979 ivc muV
coxF krvfeIaF. ienHF coxF ivc iBMzrF-mihqf jwQf ny akflIaF dy iKlfP keI
sItF lVIaF pr isrP 8 sItF hI ijwq sky. BfvyN akflIaF ny srkfrI qfkq dI
KuwlHI vrqoN kIqI pr akflI muKflPF dI hfr dy kfrn keI hor vI sn. ies mgroN
17 sfl Pyr coxF nhIN hoeIaF. ienHF coxF vyly qwk KfVkU lihr df jvfl af
cuwkf sI ies krky ies vfr vI akflI muKflP 140 ivcoN isrP 9 sItF hI ijwq
sky. ienHF ivcoN vI ismrnjIq isMG mfn dIaF 8 qy iek afjLfd sI.
2004 dIaF coxF ivc pujIsLn pihlLIaF coxF vflI nhIN.
1998-99 ivc bfdl tOhVf iBV pey qF tOhVf nfl 55 qy bfdl nfl 120 mYNbr rhy.
jy awj tOhVf huMdy qy AunHF dI bfdl nfl ‘eykqf’ nf hoeI huMdI qF bVI
jLbrdsq twkr huMdI. hux ismrnjIq isMG mfn, rvIieMdr isMG, BfeI rxjIq isMG,
bfdl qoN bfgI hoey Ausdy Kfs sfQI, tOhVf DVy dy bfgI iewkTy hn. BfvyN
ienHF nfl dl Kflsf qy Kflsf pMcfieq vI hn pr AunHF kol sfry pMjfb ivc 2-4
hjLfr vot vI nhIN hoxI. ies qoN ielfvf hux sihjDfrIaF dy nF hyT ihMdU vot
vI nhIN hY. ieMj hI bfdl dI srkfr vI nhIN. bfdl DVy dy bhuqy AumIdvfr
iswKI qoN kohF dUr hn. keIaF ny qF aMimRq vI ajy kwlH hI Cwikaf hY. bfdl
dy 75 PIsdI AumIdvfrF dy puwqr mony hn. ies krky ienHF coxF dy nqIjy vwKry
hoxgy, sLfied iblkuwl vwKry qy afs qoN Ault. pr asl qsvIr qF 11 julfeI dI
lok rfie qy hI munwsr hY.
“
irafsq ivc irafsq ” hY sLRomxI kmytI
-hrbIr isMG
BMvr –
pMjfb ivc rfj akflIaF df hovy jF
kFgrs df ,isWK-pMQ dI isrmOr sMsQf sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI hmysLf
aKLbfrF dIaF surKIaF ivc CfeI rihMdI hY.cMzIgVH pMjfb dI kyvl pRsLfsk(Administrative)
rfjDfnI hY jdoN ik pMjfb dI Dfrimk qy isafsI rfjDfnI aMimRqsr hI hY Auh vI
sLRomxI kmytI kMplYks.pMjfb dI sfrI isafsq ies duafly hI GuMmdI hY.pRmUK
akflI afgU pMQ rqn jwQydfr gurcrn isMG tOhVf vrgI mhfn sKLsLIaq ny lgpg 26
vrHy ies sMsQf dy pRDfn dy ahudy `qy sLsoiBq rih ky ies dI mhwqqf hor vI
vwDf idqI hY.ies nUM iswKf dI imMnI-pfrlImYNt ikhf jfx lgf hY.
gurduafrf aYkt-1925 anusfr hoNd
ivc afeI ieh sMsQf axvMzy pMjfb,ijs ivc mOjUdf pMjfb,hirafxf,ihmfcl aqy
pfiksqfnI pMjfb vI sLfiml sI, dy sfry ieiqhfisk gurduafiraF df pRbMD dyKdI
rhI hY .sLRomxI kmytI ivsLv Br ivc gurduafrf sfihbfn dI mrXfdf Aqy ivsLv
Be dy iswKF dy Dfrimk ihwqF dI rfKI leI Xqn krdI rhI hY,ijs kfrn ivsLv Br
dy iswK ies vl vyKdy rihMdy hn.
ivsLv Br ivc jmhUrI ZMg nfl cuxI
geI apxI iksm dI ieh pihlI ajyhI sMsQf hY jo Dfrimk asQfxf df pRbMD dyK
rhI hY,ijs dy ihsfb ikqfb df afizt srkfr vloN kIqf jFdf hY aqy ijs df apxf
juzIsLl kimsn HhY.iswK-pMQ ny ies dI pRfpqI leI bVf lMbf aqy sLfqmeI
sMGwrsL kIqf,morcy lgfey,jylHF BrIaF,aMgryjL srkfr dI puils hQoN aMnHf
qsLwdd brdfsLq kIqf.ieho kfrn hY ik afm iswKF dy jLjLbfq sLRomxI kmytI aqy
sLRomxI akflI dl, ijs ny ies sLMGwrsL dI agvfeI kIqI,nfl juVy hoey hn.iswK
imslF,rfijaF mhfrfijaF ivsLysL kr ky mhfrfjf rxjIq isMG ny gurU sfihbfn dy
jIvn nfl sbMDq gurduafrf sfihbfn dy nfm jfgIrF aqy jLmInF jfiedfdF
lgvfeIaF.mhfrfjf rxjIq isMG dI mOq qo QoVy sflF bfad hI iswK srdfrF dI
afpsI Puwt qy zogiraF dI gwdfrI kfrn pMjfb nUM aMgryjLI rfj ivc sLfiml kr
ilaf igaf.mhMq qy pujfrI jo ienHF gurduafiraF dI dyK Bfl kr rhy sn,nUM
aMgryjLF dI srpRsqI iml geI.mhMqF qy pujfrIaF ny gurduafiraF dI afmdnI df
durAupXog sLurU kr idqf,keI sLfhfnf TfT nfl rihx lgy qy aYsL krn lgy ,
gurduafrf jfiedfdF nUM inwjI jfgIr smJ ky ivvhfr krn lgy.gurDfmF ivc
gurmiq mrXfdf df iKlvfV hox lgf qy keI qrHF dy kukwrm hox lgy.pMQ drdI
iswKF ny gurduafrf suDfr lihr sLurU kIqI,ijs nUM afm iswKF df BrvF huMgfrf
imilaf aqy ieh iek sLkqIsLflI lihr bx geI.keI morcy lgy, sfky vrqyw,zFgF
vrHIaf,golIaF clIaF aqy sLhIdIaF hoeIaF.anumfn hY ik pMj sO isMG sLhId
hoey,hjLfrF hI srkfrI qsLwdd kfrn aMghIn ho ky nkfrf ho gey,qIh hjLfr
isMGF ny jylHF dIaf kfl koTVIaF dIaf musLwkqF JlIaF (ies pwqrkfr dy ipqf
s[hrnfm isMG ipMz pKovfl ijLlf luiDafxf,qfieaf s,sLyr isMG aqy mfmf jI
s[kyhr isMG iklf rfeypur ny ies sMGwrsL dOrfn jylHF ktIaf ) ,AunHf Bly
jLmfinaf ivc jdoN iek rupY iklo dysI iGE iml jFdf sI,15 lwK rupY dy
jurmfny Bry aqy hjLfrF iswKF ny srkfrI ahuidaF qoN pRfpq pYnsLnF qoN hwQ
Doxy pey.
gurduafry afjLfd krvfAyux leI keI
morcy lgy.kFgrs ny ies sMGrsL ivc akflLIaF df pUrf sfQ idqf.pMzq jvfhr lfl
nihrU ny jYqo dy morcy ivc jyl ktI.jdoN cfbIaF df morcf Piqh kIqf,mhfqmf
gFDI ny iek qfr ijs df mjLmUn sI –“ ihdMusqfn dI afjLfdI dI pihlI lVfeI
ijwq leI. vDfeI hovy-aYm[ky[ gFDI ” rfhIN akflI dl dy qqkflI pRDfn bfbf
KVk isMG nUM vwDfeI idqI.
ies sMGwrsL dOrfn 12 akqUbr
1920 nUM sRI drbfr sfihb aqy sRI akfl qKLq sfihb pujfrIaF qoN afjLfd
krvfey.sMgqF ny BfeI qyjf isMG Bucr nUM akfl qKLq sfihb df jwQydfr Qfp
idqf.jQydfr ny iek hukmnfmf jfrI kr ky 15 nvMbr 1920 nUM iek pMQk iekwT
bulf ilaf.imQy idn pMQk iekwqRqf ny akfl qKq ivKy afjLfd krvfey gey
gurDfmF df prbMD clfAux vfsqy 175 aMimRqDfrI rihqvfn isMGF dI cox kIqI ijs
nUM sLRomxI gurduafrF pRbMDk kmytI df nF idqf igaf, srdfr suMdr isMG
mjITIaf ies dy pihly pRDfn Qfpy gey. sMGrsL jfrI rKx leI iek jwQybMdI dI
loV nUM anuBv kridaf iek hor hukmnfmy rfhIN 14 dsMbr nUM akfl qKLq ivKy
iek hor pMQk iekwT bulf ilaf,ies idn sLRomxI akflI dl dI sQfpxf kIqI
geI.s[ srmuK isMG Jbfl nUM ies dy pihly pRDfn hox df mfx imilaf.
afKLr iswKF df isdk rMg
ilafieaf.aMgryjL srkfr nUM hr morcy dOrfn Jukxf ipaf aqy 21 PrvrI 1925 nUM
pMjfb srkfr ny gurduafrf ibl df KrVf pRkfisLq kr ky qslIm kIqf ik (axvMzy)
pMjfb dy ieiqhfisk gurduafiraF df pRbMD df aiDkfr pMjfb ivc vsdy iswKf nUM
sONpxf prvfn kIqf.ieh ibl pfs hox nfl iswK bIbI pihlI BfrqI aOrq hY ijs
nUM vot pfAux df aiDkfr pRfpq hoieaf. pfrlImYNt qy sUbfeI asYNblIaF ivc
iesqRIaF leI 33 PIsdI stF rfKvIaF krn leI ipCly 4-5 sfl qoN rOlf pY irhf
hY,sihmqI nhIN bx rhI pr sLRomxI kmytI ivc iesqIaF leI 30 sItF rfKvIaF
hn.Aukq aYkt nUM gvrnr pMjfb ny 28 julfeI 1925 nUM pRvfngI idqI qy pihlI
nvMbr qoN ieh aYkt lfgU ho igaf.pwCmI dysLF ivc pfrlImYNtrI isstm dy mfzl
Auqy bixaf ieh aYkt iek ieiqhfisk dsqfvyjL hY.ies aYkt aDIn pihlIaF
gurduarf coxf 1926 ivc hoeIaf,ijs AuprMq bfbf KVk isMG pihly pRDfn cuxy
gey.
aYkt lfgU hox ipCoN pMjfb dy
dirafvF ivc bhuq pfxI vih cukf hY.pihlf gurduafrf coxf hr iqMn sfl ipCoN
huMdIaF sn,1926 dIaF pihlIaF coxF AuprMq 1930,1933, 1936 qy 1939 ivc
hoeIaF.jUn 1942 ivc hukmrfn XunIainst pfrtI qy akflI dl ivckfr hoey iek
smJOqy ijs nUM iskMdr hXfq KF-bldyv isMG pYkt ikhf jFdf hY, ipCoN ieh
imafd pMj sfl kr idqI geI qF aglIaF coxF 1944 ivc hoeIaF.agwsq 1947 ivc
dysL-vMz kfrn awDf pMjfb pfiksqfn ivc rih igaf,ijs nfl lgpg 180 ieiqhfisk
gurduafry AuDr rih gey gurduafiraF df pRbMD vkPL borz krn lgf qy hux iply
kuJ sflF qoN pfiksqfn gurduafrf pRbMDk kmytI dyK rhI hY.ieDr pUrbI pMjfb
dI srkfr nUM dysL-vMz ipCoN sB qoN vzI smwisaf pfiksqfn qoN AujV ky afey
lKF hI sLrnfrQI pirvfrF dy punrvfs dI sI,ijs kfrn 1949 ivc gurduafrf coxF
nf ho skIaF. aglIaF coxf 1955,1960 qy 1965 ivc hoeIaF.
Bfsf dy afDfr qy pMjfb dy punrgTn
nfl pihlI nvMbr 1966 nUM iqMn tukVy ho gey,pMjfb (pMjfbI sUbf),hirafxf qy
ihmfcl ijs kfrn ieh aYkt iek kyNdrI aYkt bx igaf.hux gurduafrf coxf
krvfAuxf kyNdr srkfr dy aiDkfr Kyqr ivc af igaf,ijs kfrn kdI vI smyN isr
coxf nhIN hoeIaF. jnvrI 1965 ipCoN aglIaf coxf 1970 ivc hoxIaF cfhIdIaF sn
pr ieh mfrc 1979 ivc hoeIaF.ies qoN aglIaf coxf 1984 dI vjfey akqUbr 1996
ivc hoeIaF hn.hux coxF akqUbr 2001 ivc hoxIaf cfhIdIaf sn,lgpg iqMn sfl dI
dyrI nfl 11 julfeI nUM ho rhIaF hn.pihlI vfrI sihjDfrI iswKF nUM gurduafrf
coxF ivc vot dyx df aiDkfr nhIN hoey gf.
smyN dy bIqx nfl sLRomxI kmytI
bhuq hI sLkqIsLflI sMsQf bx geI hY.iswKF qy pMj qKLqF ivc iqMn qKLqF dy
jwQydfrF aqy srboqm pfvn asQfx sRI drbfr sfihb,aMimRqsr dy hYz-gRMQI dI
inXukqI ies vloN kIqI jFdI hY.ies dy sLkqIsLflI hox kfrn hI akflIaF dy
sfry DVy ies qy kbjLf krn df Xqn krdy hn.kfbjL DVy nUM Dfrimk prcfr dy nF
hyT apxf prcfr krn leI gurpurbF,ieiqhfisk idhfiVaF,hr mhIny
misaf,pUrnmfsLI qy sMgrFd vfly idn gurduairaf ivc iqafrsLudf styj aqy sMgq
iml jfdI hY.iswK isafsq ivc ijs DVy df sLRomxI kmytI qy kbjLf hovy,AuhI
aslI akflI dl mMinaF jFdf hY.iesy leI ikhf jFdf hY ik “sLRomxI kmytI ibnf
akflI dl KflI dl hY.“ sLRomxI kmytI dIaF jnrl coxf iswK lIzrisLp
bfry vI Pwqvf idMdIaF hn.aMgryjLI dI iek khfvq hY ,“styt ividn id styt”
( State within the State )
ijs df Bfv hy “irafsq ivc irafsq” jF “slqnwq aMdr slqnwq ”.pRiswD
pwqrkfr KusLvMq isMG ny iek vfrI iliKaf sI ik iswKf dy mfmly ivc pMjfb dy
muK mMqrI nfloN sLRomxI kmytI dy pRDfn df ahudf ijLafdf mhwqvpUnrn hY.ies
pwqrkfr df ivcfr hY ik sLRomxI kmytI vIhvIN sdI ivc iswKf dI sB qoN
vwzI pRfpqI hY.ies sMsQf nUM “ iswKF dI imMnI-pfrlImYt” df nF vI ies
pwqrkfr ny hI idqf hY.
vfkeI “irafsq ivc irafsq ” hY
sLRomxI kmytI.ieh iswK-pMQ dI sLfn hY,mfx hY]
sLRomxI kmytI dy pRDfn
-hrbIr isMG
BMvr –
iswKF dI imMNnI-pfrlImYNt sLRomxI
gurduafrf pRbMDk kmytI dy pRDfn iswK isafsq ivc bVy pRBfvsLflI rhy hn.iehI
krn hY ik akflIaF dy sfry DV sLRomxI kmytI qy kbjLf krn qy pRDfngI dy
ahudy leI isr DV dI bfjLI lgf idMdy hn.
sLRomxI kmytI dy lgpg sfry pRDfn
isK isafsq ivc bVy pRBfvsLflI rhy hn.ienHF co bfbf KVk isMG qy mfstr qfrf
isMG smyq keI Qf sLRomxI kmytI dy nfl nfl sLRomxI akflI dl dy vI pRDfn
rhy.bfbf KVk isMG nUM “ iswKF df byqfj bfdsLfh ” ikhf jFdf sI.AunHf dy
mhfqmf gFDI,pMzq moqI lfl nihrU,jvfhr lfl nihrU smyq kfgrs dy sInIar
nyqfvF nfl vI bVy cMgy sbMD sn.ipCoNN Auh kFgrs ivc hI sfiml ho gey.mfstr
qfrf isMG lgpg 40 sfl iswK isafsq qy Cfey rhy qy ies dOrfn keI vfrI
sLRomxI kmytI dy pRDfn bxy. AunHF nUM “ pMQ rqn ” dI ApfDI nfl snmfinq
kIqf igaf sI.
pMjfb dy mrhUm muK mMqrI prqfp isMG
kYroN ny apxI isafsq sLRomxI kmytI df mYNbr bx ky hI sLurU kIqI sI.sfbkf
ivdysL mMqrI svrn isMG dy ipqf prqfp isMG sLMkr 1933-34 ivc sLRomxI kmytI
dy pRDfn rhy hn.mrhUm muK mMqrI lCmn isMG igl vI sLRomxI kmytI dy mYNbr
rhy hn.julfeI 1955 ivc sLomxI kmytI df pRDfn cuxy jfx vfly igafn isMG
rfVyvflf pYpsU dy muK mMqrI qy pMjfb ivc mMqrI rhy sn.AunHf dI bytI bIbI
inrlyp kOr bhuq lMby smyN leI sRomxI kmytI dI mYNbr qy pfrlImYNt dI mYNbr
rh hn.mfstr qfrf isMG nUM 1958 ivc kyvl iqMNn votF dy Prk nfl hrf ky
sLRomxI kmytI dy pRDfn cuxy jfx vfly pRym isMG lflpurf iek vfrI pMjfb
ivDfn pRIsLd qy iqMn vfrI ivDfn sBf leI cuxy gey. Auh PrvrI 1998 ivc qrn
qfrn qoN lok sBf dy mYNbr vI cuxy gey sn,pr suKbIr isMG bfdl nUM kyNdr
ivc mMqrI bxfAux dy ros vjoN inrDfirq idnF dy aMdr suMh nf cukI ijs kfrn
Aup-cox krvfAuxI peI.sMq cMnx isMG kfPI lMby smy leI pRDfn rhy,Auh akflI
dl dy qqkflI pRDfn sMq Piqh isMG dy bVy nyVy sn qy iswK rfjnIqI ivc vI bVy
pRBfvsLflI rhy.
jQydfr gurcrn isMG tOhVf sB qoN vwD lMby smyN leI pRDfn rhy qy isWK
rfjnIqI ivc ipCly 30-35 sflF qoN Cfey rhy sn.mqbyd pYdf hox qy akflI dl
dy pRDfn qy qqkflI mMqrI pRkfsL isMG bfdl nUM AunHF nUM sLRomxI kmytI dI
pDRfngI qoN lfhux leI apxI srkfr dI sfrI sLkqI,vsIly qy srkfrI msLInrI
dI durvrqoN krnI peI sI.ipCly vrHy AunHF dI iPr eykqf ho geI sI qy
jQydfr tOhvf iPr pRDfn bx gey sn aqy 31 mfrc 2004 rfq nUM afpxf afKLrI
sfh lYx qk ies dy pRDfn rhy.AunHF dIaF pMQk syvfvF dI mfnqf vjoN sRI
akfl qKLq sfihb vloN AunHF nUM sLrDFjlI smfgm smyN ‘pMQ rqn” dI AupfDI
nfl snmfnq kIqf igaf..sfl 1999 dOrfn AunHf dI QF bxI pRDfn sLRImqI jfgIr
kOr bfdl srkfr ivc mMqrI sn,hux dUjI vfrI ivDfiek cuxy gey hn.agly pRDfn
jwQydfr jgdyv isMG qlvMzI akflI dl dy 1977-80 ivc pRDfn rhy,lok sBf qy
rfj sBf dy mYNbr rhy.AunHf nUM akflIaf dy loh-pursL ikhf jFdf hY.pOY[
ikrpfl isMG bzUMgr,ijNnHF jwQydfr tOhVF leI 20 julfeI nUM asqIPf dy
idqf, mwuK mMqrI bfdl dy E[aYs[zI[ rhy hn.
sLRomxI
kmytI dy hux qk rhy pRDfn
-hrbIr isMG
BMvr –
jQydfr gurcrn isMG
tOhVf sB qoN lMby smy leI sLRomxI kmytI dy pRDn rhy hn.AunHf qoN ibnf
mfstr qfrf isMG qy sMq cMnx isMG vI lMby smy leI ahudy qy rhy.hux qk
pRDfnF dI sUcI ies qrHF hY:-
1-suMdr isMG
mjIiTaf – 15[11[1920 qoN 14[8[21,
(2)bfbf KVk isMg
–14[8[21 qoN 19[2[22[
(3)suMdr isMG
rfmgVHIaf –19[2[22 qoN 16[7[22,
(4 )mihqfb isMG-
16[7[22 qoN 27[4[25
(5),mMgl isMG
–22[7[25 qoN 2[10[26 gurduafrf aYkt lfgU hox ipCoN bxy pRDfn:-
(6)-bfbf KVk
isMG- 2[10[26 qoN 12[10[30
(7) mf[ qfrf
isMG-12[10[30 qoN 17[6[33
(8) gopfl isMG
kOmI-17[6[33 qoN 18[6[33,
(9)pRqfp isMG
sLMkr- 18[6[33 qoN 13[6[36
(10) mf[ qfrf
isMG – 13[6[36 qoN 19 [44
(11)jwQydfr mohn
isMG nfgoky –19[11[44 qoN 28[6[46
(12)jwQydfr AUDm
isMG nfgoky-28[6[46 qoN 18[3[50,
(13) jwQydfr
cMnx isMG-18[3[50 qoN 26[11[50
(14) AUDm isMG
nfgogy-26[11[50 qoN 29[6[52
(15) mfstr nfhr
isMG- 29[6[52 qoN 5[10[52
(16) pRIqm isMG
KVuMj-5[10[52 qo 18[1[54,
(17) eIsLr isMG
mJYl-18[1[54 qoN 7[2[55,
(18) mf[ qfrf
isMG- 7[2[55 qoN 21[5[55 ,
(19) bfvf
hrikRsLn isMG-21[5[55 qoN 7[7[55,
(20) igafn isMG
rfVyvflf- 7[7[55 qoN 16[10[55,
(21) mf[ qfrf
isMG –16[10[55 qoN 16[11[58
(22) pRym isMG
lflpurf- 16[11[58 qoN 7[3[60,
(23) mf[ qfrf
isMG-7[3[60 qoN 30[4[60,
(24) ajIq isMG
bflf-30[4[60 qoN 10[3[61,
(25) mf[ qfrf
isMG –10[3[61 qoN 11[3[62,
(26) ikrpfl isMG
ck sLyryvflf- 11[3[62 qoN 2[10[62
(27) sMq cMnx
isMG-2[10[62 qoN 30[11[72
(28) gurcrn isMG
tOhVf-6[1[73 qoN 23[3[86,
(29) kfbl isMG-
23[3[86 qoN 30[11[86
(30) gurcrn isMG
tOhVf- 30[11[86 qoN 28[11[90,
(31) bldyv isMG
isbIaf-28[11[90 qoN 13[11[91
(32) gurcrn isMG
tOhVf-13[11[91 qoN 16[3[99 ,
(33)jfgIr
kOr-16[3[99 qoN 29[11[2000,
(34) jwQydfr
jgdyv isMG qlvMzI- 29[11[2000 qoN 27[11[2001
(35) pRo[ ikrpfl
isMG bzUMgr- 27[11[01 qo 20 julfeI 03[
(36) alivMdrpfl
isMG pwKoky 20[7[03 qoN 27 julfeI qk aqy jwQydfr gurcrn isMG tOhVf 27
julfeI qoN 31 mfrc 04 qk pRDfn rhy hn. pihlI aprYl qoN jwQydfr
alivMdrpfl isMG pKoky kfrjkfrI pRDfn vjoN syvf kr rhy hn.
sLRomxI kmytI dIaF coxF qoN bfad nvyN cuxy gey mYNbrf
bfry aiDaYn krn qoN pqf lgdf hY ik pihlIaF coxF qoN hI ies sMsLQf leI bVy
hI pVHy ilKy qy iswKI iswdk vfly mYNbr cux ky afuuNdy rhy hn.ienHF ivc
vDyry kr ky aiDafpk,vkIl qy pwqrkfr kfPLI igxqI ivc huMdy sn.Aus smyN
pMjfbI aKLbfrF qy pqRkfvF dy lgpg sfry sMpfdk sLRomxI kmytI dy mYNbr cuxy
jFdy rhy hn.pihlIaF keI coxF ivc vDyry kr ky Auh guriswK ivakqI mYNbr cuxy
gey jo gurdafrf suDfr lihr nfl juVy hoey sn.dysL dI afjLfdI ivc ihwsf lYx
vfly anykF suqMqRqf sYnfnI vI gurduafrf coxf lV ky mYNbr bxdy rhy
hn.drasl sLRomxI kmytI df mYNbr bx ky iswK isafsq ivc sQfpq hox ivc bhuq
sOKf ho jFdf sI.sLRomxI kmytI dy cfr mYNbr pRqfp isMG kYroN,igafnI gurmuK
isMG msfiPLr, jsits gurnfm isMG qy lCmx isMG igl agy jf ky pMjfb dy muK
mMqrI bxy jdoN ik igafn isMG rfVyvflf pYpsU dy muK mMqrI (dysL dy pihly
gYr-kFgrsI muK mMqrI) bxy.ies qrHF sLrmxI kmytI dy do mYNbrF huk isMG qy
guridafl isMG iZloN nUM lok sBf dy spIkr dy ahudy `qy sLsoiBq hox df mfx
hfsl hY jdoN ik hukm isMG qy Aujl isMG ny gvrnr vjoN vI ies sMsQf df gOrv
vDfieaf.mYNbr pfrlImYNt, aYm[aYl[ey[ qy pMjfb ivc mMqrI dy ahudy qk phuMcx
vfly qf drjnF hI mYNbr hn
sB qoN pihlIaF coxf
(1926) ivc cxy jfx vfly mNbrF ivc drsLn isMG PyrUmfn,AUDm isMG nfgoky, amr
isMG aYzItr sLyry pMjfb, 1930 dIaF coxF smyNhukm isMG, sMq pRym isMG
murfryvfly (Auh 1944 qk hr cox smyN cuxy jFdy rhy hn),mMgl isMG aYzItr
akflI, 1930 dIaF coxF dOrfm BfeI mohn isMG vYd,Aujl isMG jdoN ik s[syvf
sMG TikrIvflf nfmjLd kIqy mYNbrF ivc sLfiml sn. 1933 dIaF coxf ivc pRqfp
isMG kYroN (Auh aglIaF do coxf smyN vI ijqy) qy sLyr isMG aYzItr kOmI
drd,1936 ivc sfbkf ivdysL mMqrI mrhUm svrn isMG dy ipqf prqfp isMG sLMkr
jo ipCoN sLRomxI kmytI dy pRDfn vI bxy qy igafnI gurmuK isMG msfiPLr,1939
ivc sohn isMG jlfl AusmF,mfstr qfrf isMG dy nFa nfl pwqrkfr iliKaf hoieaf
imldf hY qy BfeI KusI rfm Kfnyvfl (mulqfn) jo hux qk ieko iek sihjDfrI
mYNbr cuxy gey hn ,1944 ivc ig[amr isMG dosFJ aYzItr akflI pqirkf qy
guridafl isMG iZloN, 1955 ivc afl eMZIaF iswK stUzYNts PYzrysLn dy bfnI
pRDfn srUp isMG klHf qy jwQydfr jgdyv isMG qlvMzI dy ipqf jwQydfr CFgf
isMG, 1960 ivc jwQydfr gurcrn isMG tOhVf (pihlI vfrI), lCmx isMG
igl,,jwQydfr mohn isMG quV, pihlI vfrI ieko ipMz pKovfl ijLlf luiDAfxf dy
igafnI bcn isMg y hirnfm isMG do vwK vwK hlikaf qoN mYNbr cuxy gey aqy
1965 ivc jsits gurnfm isMG (nfmjLd) mYNbr bxy.
akflIaF vloN sLRomxI
kmytI dIaF coxf leI itktF dyx smyN bIbIaF nfl hY.sqMbr 1996 dIaF coxF smyN
dyvy goVf srkfr ny bIbIaF leI 30 sItF ivqkrf huMdf irhf rfKvIaF kr idqIaF
sn.ies qoN pihlF 1926 qoN lY ky 1996 qk kyvl iqMn bIbIaf- kMvrfnI jgdIsL
kOr,bIbI jfgIr kOr PgUvflIaf qy bIbI inrlyp kOr dy mYNbr cuxy jfx bfry pqf
lgdf hY.