15 agsq idn somvfr nMU Bfrq dy lfl ikly qy iqrMgf lihrf ky Bfrq df 58vF
afjLfdI idvs mnfAuNidaF Bfrq dy “iswK” pRDfn mMqrI mnmohn isMG ny jo
BfsLn idwqy hn, hQly afrtIkl ivwc AunF df iswK idRsLtIkox qoN mulFkx krn
dI koisLsL kr irhf hF. iewk gwl qF spwsLt hY ik smuwcy iswK jgq leI, 15
agsq sMn 1947 nMU imlI afjLfdI koeI mfany nhIN rwKdI ikAuNik iswK ajy vI
afjLfdI dy inwG dI AuzIk kr rhy hn. agr iksy nMU ivakqIgq qOr qy ies
gulfmI coN afjLfdI df inwG afAuNdf vI hoAU qF ieh iewk vwKrf ivsLf hY.
kOmI qOr qy hr iswK iksy nf iksy pwKoN ieh mihsUs jrUr kr irhf hY ik agr
iehI afjLfdI hY qF gulfmI kI huMdI hY.
moty sLIsLy vflI aYnk coN qF aijhI qsvIr hI njLr afAuNdI hY,
Bfv Bfrq dI bfhrlI idwK anusfr Bfrq ivwc 1947 qoN bfad rfsLtrpqI, qy hux
pRDfn mMqrI, BfrqI sYnf df muwKI aqy ivwqI Kyqr ivwc iswKF df bolbflf
hY. agr Bfrq ivwc iswK kOm dI ho rhI nslkusI df lyKfjoKf krnf hovy qF
ieh vI sfP njLr afvygf ik iswK kOm AuWpr jLulm Zfhux leI mOhrf bxn vfly
aqy iswK kOm nMU joKm dy rsfql ivwc Dwkx vfly vI sLkl sUrq qoN iswK hI
idwKdy sn. Audfhrx dy qOr qy sMn 1978 ivwc pMjfb df muwK mMqrI iewk iswK
sI aqy inrMkfrI gurbcny dy guMzy pMjfb dI DrqI dndnfAuNdy GuMm rhy sn.
sRI gurU gRMQ sfihb iKlfP BwdI sLbdfvlI bolx sdkf 1978 dI vYsfKI nMU Auh
iswK kOm dy 13 hIiraF nMU sLhId krky iewk KUnI jMg df muwZ bMnx ivwc vI
sPl ho gey sn. Auh jMgI ijs dI ivAuNq BfvyN iksy gYr iswK ny idwlI bYT
ky bxfeI hovy pr nypry iswK ny hI cVfeI. 1984 ivwc sRI drbfr sfihb Aupr
POjI hmlf krn vyly Bfrq df rfsLtrpqI iswK sI. ieh Auh iswK sI jo sRLomxI
akflI dl df guxnPl sI. iesy sKsL dI kmFz (rvfieqI qOr qy ikAuNik Auh
rfsLtrpqI sI aqy pRDfn mMqrI df kql ho cuwkf sI) hyT idwlI aqy afs pfs
dy ielfikaF ivwc iswK kOm df iqMn idn lgfqfr kqlyafm huMdf irhf. Auh
kuwJ nf kr sikaf. sLfied Auh sKsLI qOr qy kmjLor hox skdf qy byvws sI.
1984 qoN bfad pMjfb dI DrqI qy iewk Kqrnfk KUnI dOr cwilaf. bydosLy lokF
dy lhU nfl ilKIaF geIaF nIqIaF nMU lfgU krky pMjfb dy iswK hukmrfn byaMq
ishuM aqy iswK pulIs muwKI ky[pI[aYs[ igwl ny iswKF dy KUn dI holI KyzI.
iewk aMkiVaF anusfr 25 hjLfr iswKF nMU agvfh krky, kql krky aqy lfvfirs
kih ky sskfr idwqf igaf. srkfrI irkfrz coN ieh aMkVy iekwTy krky dunIaF
sfhmxy rwKx aqy srkfr nMU cuxOqI dyx vfly sR[ jsvMq isMG KflVf nMU Ausdy
GroN agvfh krky kql kr idwqf igaf aqy hrIky pwqx
dy puwl qoN diraf ivwc mwCIaF df Bojn bxfAux leI suwt idwqf igaf. iswK
kOm nMU dUhrI mfr mfrn leI Bfrq dy mhfsLfpRsq mIzIey ny srkfrI pRfpygMzf
msLInrI vjoN rol inBfAuNidaF ies KUnI holI nMU KfVkUaF dy isr mV ky
dunIaF Br ivwc iswK dy nfm nfl awqvfdI sLbd joV ky sdf vfsqy dfgI bxf
idwqf. ieh kihxf qF Auicwq hY ik ies dOr ivwc dovF iDrF Bfv srkfr aqy
KfVkUaF ny rol adf kIqf hY pr ieh qwQ kfblygOr hn ik srkfr ny srkfrI pwK
qoN aqy nklI KfVkUaF dI hyV iqafr krky KfVkU sPF ivwc KuspYT krvf ky
iswK kOm dI nslkusI kIqI hY. iewk iswK nMU pRDfn mMqrI pd qy susLoiBwq
vyK ky kwCF vjfEx vfly hlkI soc dy mflk vIrF nMU ivcfrn dI jrUrq hY ik
ieh sB kuwJ vI iswKF dI kmFz hyT hI vfpiraf sI.
22 meI sMn 2004, ijs idn df mnmohn isMG pRDfn mMqrI bixaf hY Aus idn qoN
hI kuwJ Kfs iksm dy lokF vloN kuwJ aijhI Bfvnf pYdf krn dI koisLsL kIqI
jf rhI hY ik pRDfn mMqrI iswK hY ies krky srkfr dI inKyDI krnI sLfied
iswK dI byiewjLqI krn brfbr hovygI. ieh hrigjL shI idRsLtIkon nhIN hY.
rfjnIqk mMc qy Bfrq df pRDfn mMqrI koeI vI bxy ies ny Kfs krky
iswKF nfl ivqkrf hI krnf huMdf hY ijs dI qfjLf imsfl nfnfvqI kimsLn dI
irport qoN bfad iewk “iswK” pRDfn mMqrI mnmohn isMG dI kmFz hyT 6 mhIny
lf ky AulIkI geI srkfr dI “aYksLn tykn irport” hY ijs ivwc iswKF dy
kfqlF nMU ies iswK pRDfn mMqrI ny sfP brI kIqf hoieaf hY jdoN ik nfnfvqI
kimsLn ny jgdIsL tfeItlr, aYc[ky[aYl[ Bgq aqy swjx kumfr smyq keI hor
keI kFgrsI afgUaF dy kqlyafm ivwc sLfml hox dy sMkyq idwqy hn. ikMny
iswK ies gwl nfl sihmq hn ik rfjIv gFDI, jgdIsL tfeItlr, swjx kumfr,
aYc[ky[aYl[ Bgq aqy hor kFgrsI afgUaF df iswK kqlyafm ivwc koeI hwQ nhIN
sI? sLfied koeI iswK vI ies gwl nfl sihmq nf hovy. pr pRDfn mMqrI vloN
iqafr kIqI “aYksLn tykn irport” anusfr mnmohn isMG dI agvfhI vflI srkfr
vloN ienHF iKlfP koeI aYksLn nhIN ilaf jfvygf. ieh vwKrI gwl hY ik jdoN
ivroDI iDrF ny rOlf pfieaf qF aMdro aMdrI dbfa pf ky jgdIsL tfeItlr aqy
swjx kumfr qoN asqIPf duaf idwqf aqy kih idwqf ik srkfr sMkyqk afdmIaF
iKlfP aYksLn lYx leI kfnMUnI mfihrF dI slfh lvygI. suafl pYdf huMdf hY
ik sR[ kyhr isMG nMU PFsI lfAux vyly Auh kfnMUnI slfhkfr ikwQy sn?
ies “aYksLn tykn irport” qoN bfad sFsd ivwc jbrdsq bihs hoeI.
ies BKvIN bihs dOrfn ivroDI iDrF vloN dbfa pYx aqy hor koeI cfrf nf rih
jfx sdkf pRDfn mMqrI mnmohn isMG ny muafPI mMg leI, ijs nMU keI qmfsLbIn
lok bVI aihmIaq dyx dI koisLsL kr rhy hn jdoN ik ieh muafPI isrP bihs
dOrfn hI mMgI geI hY. srkfr vloN koeI muafPInfmf jfrI nhIN kIqf igaf .
pr ieh muafPI pfrlImYNt dy irkfrz (hYNzsrt) ivwc jrUr drj ho geI hY.
hux afE ivcfr krIey ik ies muafPInfmy dy nfl nfl pRDfn mMqrI ny ies
BfsLn ivwc hor kI kI qwQ pfrlImYNt irkfrz (hYNzsrt) ivwc drj krvfey hn.
pRDfn mMqrI mnmohn isMG dI 11 agsq sMn 2005 dI nfnfvqI kimsLn
dI irport aqy kFgrs srkfr dI iqafr kIqI “aYksLn tykn irport” pysL krn
qoN bfad pfrlImYNt ivwc hoeI bihs dOrfn kIqI qkrIr coN bVy qwQhIx aqy
idlcsp suafl Aupjy hn ijMnF dy juafb keIaF dy BulyKy dUr kr skdy hn .
smuwcf iswK jgq jfxdf hY aqy qwQ boldy hn ik pMzq jvfhr lfl nihrU ny
iswKF nfl jo vfady kIqy sn AunF qoN Auh pRDfn mMqrI bxn sfr hI muwkr gey
sn, jvfhr lfl nihrU dI srkfr vloN hI iswKF nMU jLrfiem pysLf kOm df
iKqfb idwqf igaf sI, pr pRDfn mMqrI mnmohn isMG afpxI qkrIr ivwc kihMdy
hn “kOx Buwl skdf hY jvfhr lfl nihrU dy iswKF nfl sbMDF nMU? ies qoN
awgy pRDfn mMqrI bVI hYrfnIjnk gwl kihMdf hY ik “kOx Buwl skdf hY ieMdrf
gFDI vloN iswK BfeIcfry pRqI ipafr aqy pRym dI kIqI hoeI bKisLsL nMU,
mYN jfqI qOr qy gFDI dy ipafr aqy pRym pRfpqkfr hF”. ies qoN awgy hor vI
hYrfn kr dyx vflI gwl Bfrq df iswK pRDfn mMqrI kr irhf hY ijs qoN iswKF
dy jLKmF qy mlhm dI bjfey lUx iCVikaf igaf hY. Auh kihMdf hY ik “mYN
jfxdf hF ik pRDfn mMqrI rfjIv gFDI pMjfb ivwc vfprIaF GtnfvF qoN ikMnF
pRysLfn sI. aqy Ausny ikMnI sKq imhnq krky pMjfb dI avsQf nMU moVf
pfieaf sI. pRDfn mMqrI bxn qoN bfad pihlf kMm Ausny pMjfb df mslf hwl
krn leI kIqf, iswty vjoN rfjIv-lONgovfl smJOqf kIqf igaf”. ies mOky
pRDfn mMqrI ny iewk hor ieMksfP kIqf ijs df pRmfxIkrx asMBv hY ikAuNik
sbMDq iDrF mr cuwkIaF hn. mnmohn isMG ny rfjIv lONgovfl smJOqf krn vyly
pMQ ‘c gdfr smJy jFdy Aus vyly dy pMjfb dy ivwq mMqrI blvMq isMG dI
BUimkf df ijLkr kIqf. ik “jdoN rfjIv-lONgovfl smJOqf kr ilaf igaf sI pr
sMq hrcMd isMG lONgovfl ajy vI sivkfr nhIN sI kr rhy, qF sMq jI ny ikhf
ik hux sRI gurU gRMQ sfihb jI qoN PYslf lYxf pvygf. asIN dovyN (blvMq
isMG qy hrcMd isMG lONgovfl) sRI gurU gRMQ sfihb jI dI qfibaf gey aqy
aMg Aultfieaf. ies mOky sLbd afieaf “hoie iekqR imlhu myry BfeI
duibDf dUir krhu ilv lfie..”, ies hukmnfmy qoN bfad sMq hrcMd isMG
lONgovfl ny rfjIv-lONgovfl smJOqy qy dsqKq kIqy sn”. gOrqlb hY ik
Auproqk sfrI vfrqf vI BfrqI pfrlImYNt dy irkfrz df ihwsf bx cuwkI hY.
ikMny iswK ies gwl nfl sihmq hn ik pMzq jvfhr lfl nihrU iswKF df KYrKvfh
sI !
ikMny iswK ies gwl nfl sihmq hn ik iswK BfeIcfrf, ieMdrf gFDI dy ipafr
aqy pRym dI bKisLsL dy pfqr sI !
ikMny iswK ies gwl nfl sihmq hn ik rfjIv gFDI pMjfb dy lokF aqy pMjfb dI
siQqI leI iPkrmMd sI !
ikMny iswK ies gwl nfl sihmq hn ik rfjIv-lONgovfl smJOqf iswK jF pMjfb
dy ihwqF ivwc sI !
bhuqfq ivwc iswK iesdy Ault smJdy hn. iswK, ieMdrf gFDI nUM iewk pfpx
aqy hMkfrI aOrq dy nfl nfl aihmd sLfh abdflI dI BYx df drjf idMdy hn aqy
ieqhfs vI ieMdrf nMU aijhf hI sQfn dyvygf. iswK, rfjIv-lONgovfl smJOqy
nMU iswK aqy pMjfb dy hwkF Aupr zfkf smJdy sn. lONgovfl df kql ho igaf
pr rfjIv aqy AusdI srkfr afpxy jobn qy cwlI ijs ny smJOqy Aupr AuWkf hI
aml nhIN kIqf, ikAuNik Auh qF asl ivwc pMjfb jF iswKF pRqI suihrd hI
nhIN sn.
inrsMdyh pRDfn mMqrI mnmohn isMG vloN sFsd ivwc KV ky mMgI
muafPI ny iswK kOm nMU rqf skUn pRdfn kIqf hY. ieh pRDfn mMqrI dI jfqI
sLKsLIaq dI Jlk sI. sR[ mnmohn isMG dI iewk iemfndfr, suihrd aqy
inrhMkfr iensfn vjoN sfrI dunIaf ivwc sLKsLIaq sQfpq ho cuwkI hY. iswK
kOm qoN ieh muafPI mMg ny Auh dunIaF Br ivwc hor siqkfr dy pfqr bxy hn.
pr iswK jgq nMU gurU nfnk sfihb vloN idwqI hdfieq nMU nhIN Buwlxf cfhIdf
jo sRI gurU gRMQ sfihb jI dy pMnf nMbr 55 qy isrIrfg ivwc drj hY ik:
mCulI jflu n jfixaf sru Kfrf asgfhu «aiq isafxI sohxI ikAu kIqo vysfhu «
ikAuNik pRDfn mMqrI ny 11 agsq 2005 nMU
ivroDI iDrF dI rfjnIqk ivroDqf sfhmxy byvws huMidaF afpxI “aYksLn tykn
irport” nMU afp hI rwd kridaF ieh qF kih idwqf ik Auh nfnfvqI kimsLn
vloN ijMnF vwl iesLfrf kIqf igaf hY AunF iKlfP kfnMUnI msLvrf lY ky
kfrvfeI krn dI koisLsL krngy aqy gRih mMqrI ny do kmytIaF df aYlfn vI kr
idwqf pr 15 agsq vfly idn pRDfn mMqrI ny ies msly nMU CUihaf qwk nhIN,
kI ieh gMBIr mslf nhIN sI? hkIkq qF ieh lwgdI hY ik mslf qF gMBIr hY pr
pRDfn mMqrI mjLbUr aqy kFgrs iswKF pRqI AuWkf hI gMBIr nhIN hY.
agr ies muafPI df sLbdI muafienf kIqf jfvy qF vI keI sLrfrqI
sMkyq imldy hn. ies ivwc agr iswK BfeIcfry dy kqlyafm nMU AunHF sLrmnfk
Gtnf df krfr idwqf hY qF ieMdrf gFDI vloN sRI drbfr sfihb Aupr kIqy gey
hmly dI iGnfAuxI kfrvfeI nMU vI jfiejL TihrfAuNidaF, pRDfn mMqrI ny gFDI
dy kql nMU “rfsLtrI afPq” df drjf dy ky snmfinaf hY, jo Ausy hI hYNzsrt
ivwc drj hY. muafPI df ijLkr kridaF pRDfn mMqrI ny pfrlImYNt ivwc ikhf
ik “mYnMU iswK BfeIcfrf hI nhIN sgoN smwucy rfsLtr qoN muafPI mMgx ivwc
koeI iJjk nhIN hY. jo 1984 ivwc vfpiraf hY Auh sfzy sMivDfn ivwc drj
rfsLtrI isDFq nhIN sI”. Ausny awgy hor ikhf ik “mYN koeI JUTI sLohrq leI
nhIN KVf, mYN afpxI srkfr aqy mulk dI sfrI jMqf vloN sLrm nfl isr Jukf
irhf hF ik dysL aMdr ieh GtnfvF vfprIaF hn”. not krn vflf muwdf ieh hY
ik pRDfn mMqrI ikMnF GtnfvF df ijLkr kr irhf hY. iswKF dy glF ivwc tfier
pf pf ky jIidaF nMU sfV idwqf igaf, awD ivckfroN pfV idwqf igaf. gurdIp
kOr vrgIaF srdfrnIaF dIaF ihMdU guMizaF ny iewjLqF luwtIaF, iswKF nMU
jfnoN aqy mfloN swKxy kr idwqf igaf, idwlI dy KqfnF ivwc peIaF iswKF
dIaF lfsLF nMU kuwiqaF ny KfDf, iswKF dy KfndfnF dy Kfndfn qbfh kr idwqy
gey. kI ieh nYsLnl trYjtI sI jF pRDfn mMqrI ieMdrf gFDI ijs ny sRI drbfr
sfihb Aupr hmlf krvfieaf, ijs dy puwq ny “jb bVf pyV igrqf hY qF DrqI
ihwlqI hY” vrgy ibafn dy ky ihMdU guMizaF nMU hor AuqsLfhq krky iswKF df
Gfx krvfieaf, Aus aOrq df mrnf nYsLnl trYjtI sI?
pRDfn mMqrI mnmohn isMG dI srkfr ny hux qwk sMn 1984 ivwc sRI
drbfr sfihb Aupr kIqy hmly dI muafPI nhIN mMgI.
kI sRI drbfr sfihb aqy 38 hor gurDfmF Aupr srkfr vloN kIqf
hmlf “nYsLnl trYjtI” nhIN sI?
kI qulnfqimk hY sRI drbfr sfihb Aupr hmly, ieMdrf dy kql aqy
4000 iswKF dy kqlyafm df?
15 agsq sMn 2005 nMU Bfrq dy iswK pRDfn mMqrI mnmohn isMG dy
BfsLn nMU ghu nfl ivcfrn qoN keI suafl pYdf huMdy hn. Auh khfvq sLfied
BilaF vyilaF dI bxI hY ik “afpxf mfrU qF lfsL CfvyN rwK ky jfAU”,
ikAuNik awj df Xuwg ies khfvq dy iblkul Ault hY. pRDfn mMqrI mnmohn isMG
df 15 agsq sMn 2005 df BfsLn ikMnf iswK pRsq jF iswKF leI siqkfrgRsq sI,
iesdf aMdfjLf lfAuxf musLkl nhIN hY. 11 agsq sMn 2005 nMU iswK BfeIcfry
qoN 1984 ivwc iswK kqlyafm dI muafPI mMgx vflf pRDfn mMqrI 15 agsq sMn
2005 nMU afpxy 50 imMt qoN Aupr dy BfsLn ivwc iewk vfr vI iswK sLbd dI
vrqoN nhIN krdf. pMjfb df ijLkr qwk nhIN kIqf igaf. ies BfsLn ivwc iksy
vI iswK PrIzm PfeItr nMU sivkfr nhIN kIqf igaf sgoN gFDI df 7 vfr ijLkr
kIqf igaf. iswK kOm ijs ny Bfrq dy afjLfdI aMdoln dOrfn 93% sLhIdIaF
idwqIaF hox, qy rfsLtrI BfsLn ivwc afjLfdI smfrohF ivwc AunHF df ijLkr
nf hovy ieh ieqPfk qF nhIN ho skdf. kI mjLbUrI sI pRDfn mMqrI sfihb dI
ik Ausny Bfrq dI afjLfdI dy jsLn mnfAuNidaF Aus kOm df nfm mnPI kr idwqf
ijs ny sB qoN vwD kurbfnIaF kIqIaF hox?
Auprqok qwQ iswK ieqhfs dy nvIn pMinaF qy drj hn, ieh iksy dI
rfie, ivcfrDfrf jF dlIl nhIN hY sgoN icwty duwD vrgf swc hY jo ies iswD
krdf hY ik idwlI ny pMjfb jF iswKF nfl kdy vI Gwt nhIN kIqI aqy nf hI
awgy vfsqy krygI. aMgryjLF ny pfVo qy rfj kro dI nIqI afsry rfj kIqf aqy
idwlI df bRfhmx iksy kmjLor qbIaq dy mflk pwgVI vfly ivakqI nMU mohrf
bxf ky iswK pMQ Aupr rfj krn dI ivAuNq bxf ky cwl irhf hY.
iswK vIro aqy BYxo, quhfnMU iewk apIl hY. BfvyN qusIN akflI
dl, kFgrs jF iksy hor pfrtI nfl rfjnIqk ipV ivwc BfeIvfl ho, pr iswK kOm
Aupr ho rhy jLulmF nMU Twl pfAux leI iewk lVI ivwc pRoey jfvo. bws eyky
dI loV hY ikAuNik gurU df Kflsf hr sLkqI nfl iswJx dy smrwQ aqy guxvMq
hY. iksy vI Kyqr ivwc iswK nMU mfq pfAuxf musLkl hY agr sfzI iKwlrI hoeI
sLkqI iewkjuwt ho jfvy. iswKI dy dusLmx jfxdy hn ik ieh sLkqI hI asl
ivwc bIr Kflsf hY, ijsdf nfsL nhIN ho skdf. ies sLkqI nMU iekwiTaF krky
hI asIN dusLmx dIaF momoTwgxIaf df juafb dyx leI gfa skFgy ik “kuMzlIaf
swp bIr Kflsf ajy nhIN miraf”. ieh hrigjL miraf nhIN.